परीक्षा अभ्यास

पुर्खाबाट हामीसम्म आइपुगेका, राष्ट्रका लागि महत्त्वपूर्ण र संरक्षण गर्नुपर्ने स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थललाई राष्ट्रिय सम्पदा भनिन्छ।
ऐतिहासिक सम्पदा: गोरखा दरबार। सांस्कृतिक सम्पदा: बिस्केट जात्रा। प्राकृतिक सम्पदा: रारा ताल।

देख्न र छुन सकिने सम्पदालाई मूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: पशुपतिनाथ मन्दिर, धार्मिक ग्रन्थ, वनजङ्गल, योमरी।
छुन नसकिने तर पुस्तौँदेखि सिकिँदै र सिकाइँदै आएका ज्ञान, सिप, चलन र विधिलाई अमूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै: संस्कार, चाड मनाउने तरिका, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका, योमरी पकाउने सिप।

आर्थिक महत्त्व: सम्पदा हेर्न आउने पर्यटकले होटल, गाइड, यातायात र हस्तकलामा खर्च गर्छन्। यसले स्थानीय मानिसलाई रोजगारी र देशलाई विदेशी मुद्रा दिन्छ। सम्पदा क्षेत्रको प्रवेश शुल्कले संरक्षणको खर्च पनि जुटाउँछ।

सामाजिक महत्त्व: जात्रा, मेला र तीर्थस्थलमा फरक समुदायका मानिस भेला हुन्छन्, जसले सामाजिक एकता बढाउँछ। सम्पदाले स्थानीय र राष्ट्रिय पहिचान दिन्छ र गौरवको भावना जगाउँछ।

सांस्कृतिक महत्त्व: पुर्खाको कला, वास्तुकला, सिप र धार्मिक परम्परा अर्को पुस्तासम्म पुग्छ। मन्दिर र अभिलेखले इतिहासको अध्ययन र अनुसन्धानमा मदत गर्छन्।

• “पुर्खाको सिर्जना, हाम्रो पहिचान; सम्पदा जोगाऔँ, राख्छौँ स्वाभिमान।”
• “मन्दिर, ताल, हिमाल र जात्रा; जोगाए रहन्छ, नत्र बाँकी कथा मात्र।”
• “सम्पदामा फोहोर होइन, सम्मान छोडौँ।”

राष्ट्रिय सम्पदा संरक्षणमा सरोकारवालाको भूमिका
सम्पदा हाम्रा पुर्खाको पसिना र सिपको साक्षी हुन्। पशुपतिदेखि लुम्बिनीसम्म, न्यातपोलदेखि रारासम्मका सम्पदाले नेपाललाई संसारमा चिनाएका छन्। तर फोहोर, अतिक्रमण, लापरबाही र मौलिकता नबुझी गरिएको मर्मतले यिनलाई खतरामा पारेको छ। सन् २००३ मा काठमाडौँ उपत्यका खतरामा परेका विश्वसम्पदाको सूचीमा परेको घटना यसको उदाहरण हो।
सम्पदा जोगाउने काम सरकारको मात्र होइन। राज्यले संरक्षणको कानुन, बजेट र भवन निर्माणको मापदण्ड कडाइका साथ लागु गर्नुपर्छ। स्थानीय तहले सम्पदाको अभिलेख राख्ने र अतिक्रमण रोक्ने गर्नुपर्छ। गुठी र समुदायले जात्रा, नाच र पूजाआजा चलाइराख्नुपर्छ। पर्यटन व्यवसायीले आम्दानीको केही अंश संरक्षणमा लगाउनुपर्छ। विद्यार्थी र युवाले सम्पदामा फोहोर नगर्ने, अरूलाई सचेत गराउने र सरसफाइ अभियानमा सहभागी हुने गर्नुपर्छ।
सबै सरोकारवाला हातेमालो गरे मात्र हाम्रा सम्पदा अर्को पुस्तासम्म पुग्छन्। आजको लापरबाहीको मूल्य भोलिको पुस्ताले तिर्नुपर्छ।

स्थानीय समुदायमा सिर्जना भएका, पुस्तौँदेखि गाइँदै आएका र लोकजीवनका सुख, दुःख, पीडा तथा उमङ्ग झल्काउने सरल र लोकप्रिय गीतलाई लोकगीत भनिन्छ। जस्तै: असारे गीत, तिज गीत, तामाङ सेलो।

पालम: पूर्वी पहाडका लिम्बू समुदायले गाउने लोकगीत हो। धान नाच नाच्दा पालम गाइन्छ।

तामाङ सेलो: तामाङ समुदायले डम्फु र टुङ्नाको तालमा गाउने र नाच्ने लोकगीत हो। यो बागमती प्रदेशलगायत देशका धेरै भागमा प्रचलित छ।

तिज गीत: तिजको अवसरमा महिलाले गाउने गीत हो। यसमा माइतीको माया, चेलीको दुःख र समाजका कुरा गाइन्छन्।

लोकगीत कुनै ठाउँ वा समुदायको जीवनबाट जन्मिन्छ, त्यसैले यसले त्यही समुदायलाई चिनाउँछ। तामाङ सेलो सुन्नेबित्तिकै तामाङ समुदाय, पालम सुन्दा लिम्बू समुदाय र होरी सुन्दा मिथिलाको सम्झना हुन्छ। असारे गीतले नेपाली किसानको खेतीको संस्कृति र तिज गीतले नेपाली महिलाको जीवन देखाउँछन्।
विदेशमा बस्ने नेपालीले पनि लोकगीत सुनेर आफ्नो देश सम्झन्छन् र अन्तर्राष्ट्रिय कार्यक्रममा लोकगीत गाएर नेपाललाई चिनाउँछन्। लोकगीत हराए यो मौलिक पहिचान पनि हराउँछ। त्यसैले लोकगीतलाई हाम्रो मौलिक पहिचान भनिएको हो।

• आफ्नो समुदायका लोकगीत सिक्छु र बूढापाकाबाट पुराना गीत सङ्कलन गर्छु।
• चाडपर्व, मेला र विद्यालयका कार्यक्रममा लोकगीत गाउँछु।
• मौलिक भाका नबिगारी गीत गाउँछु र अरूका गीत अनुमति र श्रेयसहित मात्र प्रयोग गर्छु।
• लोकगायक र सङ्कलकलाई सम्मान गर्छु र साथीहरूलाई पनि लोकगीत सुन्न प्रेरित गर्छु।

नेपालका विभिन्न भूभागमा बस्ने जातजाति र समुदायमा परम्परादेखि प्रचलित मौलिक बाजालाई लोकबाजा भनिन्छ। यिनले नेपाली संस्कृति र समुदायलाई चिनाउँछन्। लोकबाजा फुकेर (बाँसुरी, सहनाई, नरसिङ्गा), रेटेर (सारङ्गी) र ठटाएर (मादल, दमाहा, ढ्याङ्ग्रो) बजाइन्छन्।

कहिलेकाहीँ नरसिङ्गा र कर्नाल जस्ता फुकेर बजाइने लामा बाजा पनि थपिन्छन्।

• लोकबाजाले जाति र समुदायको मौलिक पहिचान दिन्छन्।
• लोकगीत र लोकनृत्यलाई ताल र धुन दिन्छन्; यिनबिना ती अधुरा हुन्छन्।
• बिहे, जात्रा, पूजा र चाडपर्वलाई जीवन्त बनाउँछन्।
• पुर्खाको सिप र कला अर्को पुस्तामा सार्छन्।
• बजाउने र बनाउनेलाई रोजगारी दिन्छन् र पर्यटक आकर्षित गर्छन्।
• सामाजिक एकता र मनोरञ्जनमा सहयोग पुर्‍याउँछन्।

नेपाली लोकबाजा यहीँको माटो, सामग्री र जीवनशैलीबाट बनेका हुन्। मादलको ताल सुन्नेबित्तिकै नेपाली गीतको सम्झना हुन्छ। सारङ्गीले गन्धर्व समुदाय, बिनायोले किराती समुदाय, धिमेले नेवार समुदाय र हुड्कोले सुदूरपश्चिमलाई चिनाउँछन्। पञ्चे बाजा नबजेको नेपाली बिहे धेरैले कल्पना पनि गर्न सक्दैनन्।
विदेशमा हुने नेपाली कार्यक्रममा मादल र बाँसुरी बजाएर नेपालीहरूले आफ्नो संस्कृति चिनाउँछन्। यसरी लोकबाजाले समुदाय र सिङ्गो देशलाई चिनाउने भएकाले यी नेपालीहरूको पहिचान हुन्।

जस्तै मादलको चित्र बनाउँदा लाम्चो काठको खोल, दुवैतिर मोरिएको छाला र छालालाई तन्काउने डोरी देखाउनुहोस्। प्रस्तुतिमा यो केबाट बन्छ, कसरी बजाइन्छ, कुन गीतमा बजाइन्छ र किन मन पर्छ भन्ने कुरा भन्नुहोस्।

परिपूरक भन्नाले एकले अर्कोलाई पूरा गर्ने भन्ने बुझिन्छ। लोकगीतलाई धुन र ताल लोकबाजाले दिन्छ; मादलबिना झ्याउरे र डम्फुबिना तामाङ सेलो अधुरो हुन्छ। लोकनृत्य पनि लोकगीत र बाजाको तालमै नाचिन्छ: धान नाच पालम गीतमा, मारुनी नौमती बाजाको तालमा, बालन खैँजडीको तालमा नाचिन्छन्।
तीनै एउटै समुदायको जीवन, चाड र भावनाबाट जन्मिएका हुन् र एउटै अवसरमा सँगै प्रस्तुत हुन्छन्। एउटा हरायो भने अरू दुई पनि कमजोर हुन्छन्। त्यसैले यी एकअर्काका परिपूरक हुन्।

• समुदायको मौलिक पहिचान र संस्कृति जोगाउँछ।
• मनोरञ्जन दिन्छ र दिनभरको थकान मेटाउँछ।
• मानिसलाई भेला गराएर सामाजिक सद्भाव र एकता बढाउँछ।
• शास्त्रीय नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वास बलियो बनाउँछ।
• पुर्खाका कथा, इतिहास र सिप नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउँछ।
• पर्यटक आकर्षित गरेर कलाकारलाई रोजगारी दिन्छ र देशलाई चिनाउँछ।

जस्तै, लोकनृत्यमा साकेला र शास्त्रीय नृत्यमा चर्याको परिचय दिन्छु।
साकेलामा सबै उमेरका मानिस गोलो घेरामा खेती गर्ने र प्रकृतिसँग जोडिएका काम अभिनय गर्दै नाच्छन्। यसले नेपाली समुदायको सामूहिकता र प्रकृतिप्रतिको सम्मान देखाउँछ। चर्या नृत्य सयौँ वर्ष पुरानो नेवार बौद्ध परम्पराको नृत्य हो, जसका मुद्रा र पोसाक संसारमा अनौठा छन्। यी दुई देखाउँदा नेपालको जातीय र धार्मिक विविधता दुवै चिनाउन सकिन्छ।
(तपाईँ अरू नृत्य पनि रोज्न सक्नुहुन्छ, तर कारण स्पष्ट हुनुपर्छ।)

देउडा नाच: कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा प्रचलित लोकनृत्य हो। मानिसहरू गोलो घेरामा उभिएर एकअर्काको हात र कुम जोडेर नाच्छन् र देउडा गीत गाउँछन्। गीतमा मानिसका दुःख, पिर, हर्ष, स्वभाव र परिवेशको वर्णन हुन्छ।

धान नाच: पूर्वी पहाडका लिम्बू समुदायको लोकनृत्य हो। युवायुवती हातेमालो गरी पालम गीत गाउँदै नाच्छन्। बाली भित्र्याउने बेला, मेलापर्व र उत्सवमा यो नाच नाचिन्छ।

भक्तपुरमा बस्ने विद्यार्थीले यसरी लेख्न सक्छन्: नवदुर्गा नाच भक्तपुरका नेवार समुदायको परम्परागत नाच हो। नवदुर्गाका मुखुन्डो लगाएका नर्तक खिं, ताः र झ्यालीको तालमा नाच्छन्। दसैँताका सुरु हुने यो नाच जेठसम्म विभिन्न टोलमा देखाइन्छ।
(आफ्नो क्षेत्रको नाचको नाम, समुदाय, अवसर, बाजा र विशेषता लेख्नुहोस्।)

राष्ट्रको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा भएको महत्त्वपूर्ण घटना वा परिवर्तनबाट जनताले उपलब्धि पाएको गौरवपूर्ण दिनलाई राष्ट्रिय दिवस भनिन्छ।
महत्त्व:

• महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तनको सम्झना गराउँछ।
• राष्ट्रिय पहिचान र गौरव बढाउँछ।
• पाएका उपलब्धिको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।
• नयाँ पुस्तालाई पुर्खाको योगदानको बोध गराई राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।
• राज्य चलाउनेलाई जनताप्रति उत्तरदायी हुन सम्झाउँछ।
• नागरिकमा चेतना ल्याउँछ र इतिहासको स्रोत बन्छ।

• राणा शासनविरुद्ध लड्दा मृत्युदण्ड पाएका शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दको बलिदानको सम्झना गर्न।
• देशको स्वाधीनता, लोकतन्त्र र गणतन्त्रका लागि ज्यान दिने सबै सहिदलाई सम्मान गर्न।
• आज हामीले पाएका अधिकार उनीहरूको बलिदानबाट आएका हुन् भन्ने बोध गर्न।
• सहिदले देखेको स्वतन्त्र, न्यायपूर्ण र समृद्ध देशको सपना पूरा गर्न प्रेरणा लिन।

हाम्रा राष्ट्रिय दिवस हाम्रा चिनारी र गौरव हुन्
हरेक राष्ट्रिय दिवस इतिहासको एउटा पाना हो। माघ १६ ले राणा शासनविरुद्ध ज्यान दिने सहिदको सम्झना गराउँछ। जेठ १५ ले जनता नै सार्वभौम हुन् भन्ने सन्देश दिन्छ। असोज ३ ले जनताका प्रतिनिधिले बनाएको संविधानको गौरव सम्झाउँछ। भदौ २९ ले बालबालिकाको अधिकारप्रति राज्यको प्रतिबद्धता देखाउँछ। यी दिनले हामी को हौँ र यहाँसम्म कसरी आइपुग्यौँ भन्ने बताउँछन्। त्यसैले यी हाम्रा चिनारी हुन्।
तर दिवस बिदा, र्‍याली र भाषणमा मात्र सीमित भए यसको अर्थ हराउँछ। सहिद दिवसमा भ्रष्टाचार र अन्यायविरुद्ध उभिने प्रण, संविधान दिवसमा संविधानले दिएका हक र कर्तव्यको अध्ययन, बाल दिवसमा बालबालिकाको आवाज सुन्ने काम भए मात्र दिवस सार्थक हुन्छन्।
विद्यालय, समुदाय र राज्यले दिवसलाई सिक्ने र काम गर्ने अवसर बनाऔँ। त्यसो गरे हाम्रा राष्ट्रिय दिवस साँच्चै हाम्रा गौरव बन्नेछन्।

• उनीहरूले कठिनाइ कसरी पार गरे भन्ने थाहा पाएर आफ्नो जीवनमा प्रेरणा मिल्छ।
• शान्ति, मानव अधिकार, समानता र शिक्षाको महत्त्व बुझिन्छ।
• अर्को देशको इतिहास, समाज र समस्याबारे ज्ञान बढ्छ।
• असल नेतृत्व, साहस, क्षमा र इमानदारी जस्ता गुण सिकिन्छन्।
• संसारका मानिस एकअर्कासँग जोडिएका छन् भन्ने विश्वबन्धुत्वको भावना बढ्छ।

जीवनीमा यी कुरा समेट्नुहोस्: नाम, जन्म मिति र ठाउँ; परिवार र शिक्षा; कुन क्षेत्रमा के योगदान दिए (विद्यालय खोल्ने, सडक बनाउन अगुवाइ गर्ने, समाज सुधार, खेलकुद, कला); सामना गरेका चुनौती; पाएका सम्मान; र उनीबाट के सिक्न सकिन्छ। जानकारी उहाँ आफैँ, परिवार वा चिनेका मानिससँग सोधेर लिनुहोस्।

• दक्षिण अफ्रिकाको रङ्गभेदी शासन अन्त्य गर्ने आन्दोलनको नेतृत्व गरे र यसका लागि करिब २७ वर्ष जेल बसे।
• जेलबाट छुटेपछि बदला होइन, मेलमिलापको बाटो रोजेर देशलाई गृहयुद्धबाट जोगाए।
• पहिलो अश्वेत राष्ट्रपति बनेर सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरे।
• शान्तिपूर्ण रूपमा रङ्गभेद अन्त्य गरेबापत सन् १९९३ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार पाए।
• एचआईभी र एड्सविरुद्ध अभियान चलाए।
• बुरुन्डी र कङ्गो लगायतका अफ्रिकी देशमा शान्ति स्थापनाको प्रयासमा लागे।

जस्तै: म आफ्नो गाउँका केटीहरूको शिक्षाका लागि काम गर्न चाहन्छु। हाम्रो गाउँमा कतिपय छोरीहरू घरको काम, बालविवाह वा विद्यालय टाढा भएकाले कक्षा ८ पछि पढाइ छोड्छन्। म साथीहरूसँग मिलेर उनीहरूलाई पढाइमा सघाउने, अभिभावकलाई छोरी पढाउनुको महत्त्व बुझाउने र स्थानीय तहसँग छात्रवृत्ति माग्ने काम गर्नेछु। शिक्षाले छोरीलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ र सिङ्गो परिवार र समाजलाई अघि बढाउँछ।
(स्वास्थ्य, वातावरण, सरसफाइ वा अरू कुनै क्षेत्र पनि रोज्न सकिन्छ; कारण स्पष्ट हुनुपर्छ।)

संसारभरका मानिसलाई जात, धर्म, भाषा, रङ र देशका आधारमा भेदभाव नगरी आफ्नै परिवारका सदस्यझैँ ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने भावनालाई विश्वबन्धुत्व भनिन्छ।
यसका लागि हामीले:

• सबैलाई समान सम्मान गर्नुपर्छ र कसैमाथि भेदभाव गर्नु हुँदैन।
• अरूको धर्म, संस्कृति र विचारप्रति सहिष्णु हुनुपर्छ।
• सङ्कटमा परेकालाई जुनसुकै देशका भए पनि सहयोग गर्नुपर्छ।
• विवाद संवादबाट सुल्झाउनुपर्छ।
• पाहुना र अपरिचितलाई पनि आफ्नैझैँ व्यवहार गर्नुपर्छ।
• इमानदार र जिम्मेवार नागरिक बन्नुपर्छ।

सूचना, सञ्चार र यातायातको विकासले संसारका टाढाटाढाका मानिस एउटै गाउँका छिमेकीझैँ नजिक भएको अवस्थालाई विश्वग्राम भनिन्छ। कुनै ठाउँको घटना तुरुन्तै संसारभर थाहा हुन्छ।
राम्रा प्रभाव:

• विदेशमा रहेका परिवारसँग सस्तोमा र तुरुन्तै कुरा गर्न सकिन्छ।
• ज्ञान, शिक्षा र प्रविधि संसारभरबाट सजिलै पाइन्छ।
• व्यापार, रोजगारी र पर्यटन बढेका छन्।
• प्रकोप र महामारीमा संसारभरबाट सहयोग आउँछ।

नराम्रा प्रभाव:

• विदेशी संस्कृतिको प्रभावले मौलिक संस्कृति कमजोर हुन सक्छ।
• गलत सूचना र अनलाइन ठगी छिटो फैलिन्छन्।
• एउटा देशको आर्थिक सङ्कट वा रोग अरू देशमा पनि छिटो फैलिन सक्छ।

• युद्ध, हिंसा र आतङ्कवाद घटाएर शान्ति कायम गर्न मदत गर्छ।
• जात, धर्म, रङ र देशका आधारमा हुने भेदभाव घटाउँछ।
• भूकम्प, बाढी र महामारी जस्ता सङ्कटमा देशहरूबिच सहयोग बढाउँछ; सन् २०१५ को भूकम्पमा संसारभरबाट नेपाललाई सहयोग आएको थियो।
• लाखौँ नेपाली काम गर्न विदेश जान्छन्; विश्वबन्धुत्वले उनीहरूको सुरक्षा र सम्मानमा मदत गर्छ।
• जलवायु परिवर्तन जस्ता साझा समस्या सबै देश मिलेर मात्र समाधान गर्न सकिन्छ।
• मानव अधिकारको सम्मान र सहअस्तित्वको संस्कार बलियो बनाउँछ।

“वसुधैव कुटुम्बकम्” महोपनिषद्को एउटा श्लोकमा आएको संस्कृत वाक्यांश हो, जसको अर्थ “सारा पृथ्वी नै एउटा परिवार हो” भन्ने हुन्छ। यसले आफ्नो र पराइ भनेर छुट्याउनु सानो मनको काम हो र उदार मानिसले संसारभरका सबैलाई परिवारका सदस्य ठान्छन् भन्ने सन्देश दिन्छ। यो विश्वबन्धुत्व र मानवताको भावना हो।

• उहाँहरू ज्ञान, सिप र अनुभवका भण्डार हुनुहुन्छ, जसबाट परिवार र समाजले सिक्छन्।
• कला, संस्कृति, चालचलन र मूल्यमान्यता नयाँ पुस्तामा सार्नुहुन्छ।
• सही र गलत छुट्याउन बाटो देखाउने पथप्रदर्शक हुनुहुन्छ।
• परिवार र समाजमा एकता र मेलमिलाप कायम राख्न मदत गर्नुहुन्छ।

ज्येष्ठ नागरिकले लामो जीवनमा धेरै सुख, दुःख र सङ्घर्ष भोगेका हुन्छन्। त्यसैले उहाँहरूलाई कुन बाटो सही हो र कुन गलत हो भन्ने अनुभव हुन्छ। परिवारमा ठुला निर्णय गर्दा, झगडा मिलाउँदा वा समस्या पर्दा उहाँहरूको सल्लाहले बाटो देखाउँछ। त्यसैले उहाँहरू पथप्रदर्शक हुनुहुन्छ।
चाडपर्व मनाउने तरिका, संस्कार, लोकगीत, लोककथा, परिकार बनाउने सिप र ठुलालाई आदर गर्ने संस्कार हामीले प्रायः हजुरबुबाहजुरआमाबाट सिक्छौँ। उहाँहरूले नै ती कुरा अर्को पुस्तामा सार्नुहुन्छ। त्यसैले ज्येष्ठ नागरिक संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत हुनुहुन्छ। उहाँहरूबाट नसिके यी कुरा हराउँछन्।

• संविधानको धारा ४३ ले असहाय, आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने र अपाङ्गता भएका लगायत नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ।
• अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले अपाङ्गताका प्रकार र तह तोकी परिचयपत्र दिने र शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र यातायातमा सुविधा दिने व्यवस्था गरेको छ।
• सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य र अरू सार्वजनिक क्षेत्रमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि आरक्षण छ।
• अपाङ्गता भएका व्यक्ति र असहायलाई सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिइन्छ।
• सार्वजनिक भवन र स्थानलाई अपाङ्गतामैत्री बनाउने नीति छ।

• दयामायाले उनीहरूलाई सधैँ अरूमा निर्भर र कमजोर देखाउँछ, जसले उनीहरूको आत्मसम्मानमा चोट पुर्‍याउँछ।
• उनीहरूसँग पनि अरूसरह ज्ञान, सिप र क्षमता हुन्छ; अवसर पाए उनीहरू पढ्न, काम गर्न र देशको विकासमा योगदान दिन सक्छन्।
• शिक्षा, रोजगारी र सबैले सजिलै प्रयोग गर्न सक्ने संरचना पाएपछि उनीहरू आत्मनिर्भर हुन्छन्।
• समान अवसर पाउनु उनीहरूको संवैधानिक हक हो, कसैको निगाह होइन।