परीक्षा अभ्यास

कुनै पनि उद्देश्यले मानिसलाई किन्ने वा बेच्ने, फाइदा लिई वा नलिई वेश्यावृत्तिमा लगाउने, कानुनले दिएबाहेक मानिसको अङ्ग झिक्ने र वेश्यागमन गर्ने कामलाई मानव बेचबिखन भनिन्छ। बेच्ने वा शोषण गर्ने उद्देश्यले मानिसलाई नेपालभित्र वा विदेश लैजानुलाई ओसारपसार भनिन्छ।

यसबाट बच्न:

• क.अपरिचित वा भर्खर चिनेका मानिसले दिएको लोभलाग्दो जागिर, विवाह वा विदेश पुर्‍याउने प्रस्ताव तुरुन्तै नपत्याउने।
• ख.परिवारलाई नभनी गोप्य रूपमा कतै नजाने।
• ग.विदेश जाँदा श्रम स्वीकृति र लिखित सम्झौता लिएर, इजाजत पाएका संस्थामार्फत मात्र जाने।
• घ.राहदानी र नागरिकता अरूलाई जिम्मा नदिने, प्रतिलिपि परिवारसँग राख्ने।
• ङ.शङ्का लागेमा प्रहरी (१००) वा बाल हेल्पलाइन (१०९८) मा खबर गर्ने।
• च.गाउँ र विद्यालयमा बेचबिखनविरुद्ध सचेतना फैलाउने।

• क.कानुन बनेको छ: मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ ले कडा सजाय र पीडितलाई क्षतिपूर्तिको व्यवस्था गरेको छ। संविधानको धारा २९ ले बेचबिखनलाई निषेध गरेको छ।
• ख.अनुसन्धान संयन्त्र बनेको छ: नेपाल प्रहरीमा मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्युरो छ। मुद्दा दर्ता भएर दोषीलाई सजाय हुन थालेको छ।
• ग.सीमामा निगरानी: प्रहरी र गैरसरकारी संस्थाले सीमा र नाकामा निगरानी गरेर हरेक वर्ष हजारौँ सम्भावित पीडितलाई रोकेका छन्। राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगका अनुसार यो सङ्ख्या वर्षमा करिब ७,४०० छ।
• घ.उद्धार र पुनःस्थापना: गैरसरकारी संस्थाले बेचिएका धेरै चेलीको उद्धार गरी सुरक्षित आवास, उपचार, परामर्श, सिप र कानुनी सहायता दिएका छन्।
• ङ.सचेतना बढेको छ: विद्यालय, सञ्चार माध्यम र स्थानीय तहका कार्यक्रमले गाउँगाउँमा बेचबिखनका सङ्केत र बच्ने उपायबारे जानकारी पुगेको छ।
• च.निगरानी र प्रतिवेदन: राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले नियमित रूपमा राष्ट्रिय प्रतिवेदन निकालेर अवस्था सार्वजनिक गर्छ।

तर दर्ता नहुने घटना, अवैध बाटोबाट हुने तस्करी र अनलाइनबाट फसाउने नयाँ तरिका अझै चुनौतीका रूपमा छन्।

व्यक्तिमा पर्ने असर:

• क.शारीरिक यातना, चोटपटक र यौन तथा अन्य सरुवा रोगको जोखिम;
• ख.डर, लाज, निराशा र मानसिक आघात;
• ग.पढाइ र रोजगारीको अवसर गुम्नु;
• घ.परिवार र समाजबाट हेला वा बहिष्कार;
• ङ.अङ्ग झिकिएमा जीवनभर स्वास्थ्यमा असर, कहिलेकाहीँ ज्यानै जोखिममा।

समाजमा पर्ने असर:

• क.परिवार टुट्ने र बालबालिका बेसहारा हुने;
• ख.समाजमा डर र अविश्वास बढ्ने;
• ग.उत्पादनशील जनशक्ति गुम्ने;
• घ.अपराध र गिरोह बढ्ने;
• ङ.मानव अधिकार उल्लङ्घन हुने देशका रूपमा राष्ट्रको छवि बिग्रने।

तस्करी हुने कारण वा प्रयोजन: कम तलबमा वा बिनातलब काम गराउने श्रमशोषण, वेश्यावृत्ति र यौन शोषण, घरेलु कामदारका रूपमा बन्धक बनाउने, जबरजस्ती विवाह, अङ्ग झिक्ने, र कतिपय अवस्थामा अर्को देशको सेना वा अपराधी समूहमा लगाउने।

निराकरणका लागि कसले के गर्ने:

• क.सरकार: कानुन कडाइका साथ लागु गर्ने, सीमा र विमानस्थलमा निगरानी बढाउने, नक्कली म्यानपावर र दलालमाथि कारबाही गर्ने, गन्तव्य देशसँग श्रम सम्झौता गरी दूतावासबाट पीडितको उद्धार गर्ने।
• ख.प्रहरी: गिरोहको सञ्जाल पत्ता लगाउने, अनलाइन विज्ञापनको अनुगमन गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रहरीसँग सहकार्य गर्ने।
• ग.स्थानीय तह: वैदेशिक रोजगारीमा जानेको अभिलेख राख्ने, सही जानकारी दिने केन्द्र चलाउने र गाउँमा सचेतना कार्यक्रम गर्ने।
• घ.गैरसरकारी संस्था र सञ्चार माध्यम: सचेतना फैलाउने, पीडितको उद्धार र पुनःस्थापना गर्ने, घटना सार्वजनिक गर्ने।
• ङ.परिवार र व्यक्ति: श्रम स्वीकृति र सम्झौताविना कसैलाई विदेश नपठाउने, शङ्का लागेमा प्रहरीमा खबर गर्ने।
• च.विद्यालय: विद्यार्थीलाई सुरक्षित आप्रवासन र बेचबिखनका सङ्केतबारे सिकाउने।

• क.पढाइ छुट्छ र राम्रो रोजगारी पाउने अवसर गुम्छ।
• ख.शरीर पूर्ण रूपमा विकास नभई गर्भवती हुँदा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यमा जोखिम हुन्छ; प्रसूतिमा जटिलता र कम तौलको शिशु जन्मने सम्भावना बढ्छ।
• ग.परिवार चलाउने जिम्मेवारी र आर्थिक बोझ अचानक आइपर्छ।
• घ.मानसिक रूपमा तयार नहुँदा तनाव, झगडा र घरेलु हिंसा बढ्न सक्छ।
• ङ.कानुनअनुसार बीस वर्ष उमेर नपुगी गरिएको विवाह बदर हुन्छ र गर्ने गराउनेलाई सजाय हुन्छ।

राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय र युनिसेफको नेपाल बहुसूचक सर्वेक्षण २०२४–२५ अनुसार २० देखि २४ वर्षका महिलामध्ये २८ प्रतिशतको विवाह १८ वर्ष नपुग्दै भएको थियो। यसले समस्या अझै ठुलो छ भन्ने देखाउँछ।

• क.डर नमानी “होइन, यो मलाई मन परेन” भनेर स्पष्ट र ठुलो स्वरले विरोध गर्छु।
• ख.सकेसम्म चाँडो त्यहाँबाट हटेर सुरक्षित ठाउँ वा मानिसहरू भएतिर जान्छु।
• ग.घटनाबारे अभिभावक, शिक्षक वा भरोसा लाग्ने वयस्कलाई तुरुन्तै भन्छु। दोष मेरो होइन भन्ने बुझेर चुप लाग्दिनँ।
• घ.अनलाइनमा भएको भए सन्देशको स्क्रिनसट प्रमाणका रूपमा राख्छु र पठाउनेलाई ब्लक गर्छु।
• ङ.प्रहरी (१००), बाल हेल्पलाइन (१०९८) वा महिला हेल्पलाइन (११४५) मा खबर गर्छु।
• च.आवश्यक परे परामर्शदातासँग कुरा गरेर मानसिक सहयोग लिन्छु।

• क.बालबालिकासँग खुलेर कुरा गर्ने, उनीहरूका कुरा गाली नगरी सुन्ने र भरोसाको वातावरण बनाउने।
• ख.उमेरअनुसार शरीरका निजी अङ्ग, राम्रो र नराम्रो स्पर्श र “होइन” भन्ने अधिकारबारे सिकाउने।
• ग.मोबाइल र इन्टरनेटको प्रयोगमा समय तोक्ने, सुरक्षित प्रयोग सिकाउने र अनलाइन साथीबारे चासो राख्ने।
• घ.बालबालिकाको व्यवहार, पढाइ वा मनस्थितिमा अचानक परिवर्तन आए कारण बुझ्ने।
• ङ.आफैँ असल आचरण देखाएर उदाहरण बन्ने।
• च.बालविवाह नगर्ने र नगराउने; यौन दुर्व्यवहारको घटना लुकाउन नखोज्ने, प्रहरी र बाल हेल्पलाइनमा खबर गर्ने।

• क.विद्यालय र समुदायमा उमेरअनुसारको यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिने।
• ख.बालविवाह र यौन दुर्व्यवहारविरुद्धका कानुन कडाइका साथ लागु गर्ने।
• ग.पीडितलाई दोष नदिई गोप्य रूपमा उजुरी दिन, उपचार र परामर्श पाउन सजिलो बनाउने।
• घ.विद्यालयमा परामर्शदाता राख्ने र विद्यार्थीको समस्या सुन्ने संयन्त्र बनाउने।
• ङ.इन्टरनेटको सुरक्षित प्रयोग र अश्लील सामग्रीको हानिबारे सचेत गराउने।
• च.युवालाई खेलकुद, सिप र रचनात्मक काममा व्यस्त राख्ने।
• छ.परिवारमा खुला संवाद र एकअर्काप्रति इमानदारी बढाउने।

परिवारभित्र घरेलु सम्बन्ध भएका सदस्यले अर्को सदस्यमाथि गर्ने शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य वा आर्थिक दुर्व्यवहारलाई घरेलु हिंसा भनिन्छ। घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ ले यसलाई दण्डनीय अपराध मानेको छ।

उदाहरण:

• क.रक्सी खाएर श्रीमतीलाई कुटपिट गर्नु: शारीरिक हिंसा।
• ख.छोरी जन्माएको भन्दै बुहारीलाई गाली र घरबाट निकाल्ने धम्की दिनु: मानसिक हिंसा।
• ग.दाइजो कम ल्याएको भन्दै बुहारीलाई हेला गर्नु वा थप दाइजो माग्नु: आर्थिक हिंसा।
• घ.ज्येष्ठ नागरिकको पेन्सन खोसेर औषधी किन्न नदिनु: आर्थिक हिंसा।
• ङ.अनुशासनका नाममा बालबालिकालाई निर्मम पिट्नु: शारीरिक हिंसा।

• क.घरमा झगडा भए शान्तसँग कुरा गरेर समाधान खोज्न सघाउने।
• ख.हिंसा भइरहेको देखे वा थाहा पाए भरोसा लाग्ने वयस्क, वडा कार्यालय वा प्रहरी (१००) लाई खबर गर्ने।
• ग.महिला हेल्पलाइन ११४५ र बाल हेल्पलाइन १०९८ बारे परिवार र साथीलाई जानकारी दिने।
• घ.पीडितलाई दोष नदिई साथ दिने र आवश्यक परे सुरक्षित ठाउँसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्ने।
• ङ.आफ्नै घरमा छोरा र छोरीलाई समान व्यवहार गर्न र दाइजो नलिने नदिने कुरामा परिवारलाई सम्झाउने।
• च.विद्यालय र टोलमा घरेलु हिंसाविरुद्ध सचेतना कार्यक्रममा भाग लिने।

• क.“हिंसा होइन, माया र सम्मान: सुखी परिवारको पहिचान।”
• ख.“घरमा हिंसा देखे चुप नबसौँ, ११४५ मा फोन गरौँ।”

(अन्य उपयुक्त नारा पनि लेख्न सकिन्छ।)

घरेलु हिंसा परिवारभित्र हुने भए पनि यो परिवारको निजी कुरा मात्र होइन, सामाजिक अपराध हो। यसका तर्क:

• क.कानुनले अपराध मानेको छ: संविधानको धारा ३८(३) र ३९ ले महिला र बालबालिकामाथि हिंसा निषेध गरेका छन्। घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ ले यसलाई कसुर मानेर कैद र जरिमानाको सजाय तोकेको छ।
• ख.मानव अधिकारको हनन: यसले व्यक्तिको सुरक्षित र सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार खोस्छ।
• ग.समाजलाई असर गर्छ: परिवार टुट्छन्, बालबालिकाको पढाइ र भविष्य बिग्रन्छ, पीडितको काम गर्ने क्षमता घट्छ र समाजमा डर र असुरक्षा बढ्छ।
• घ.पुस्तौँपुस्ता सर्छ: हिंसा देखेर हुर्केका बालबालिकाले पछि अरूमाथि हिंसा गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
• ङ.ठुलो सङ्ख्यामा हुन्छ: नेपाल प्रहरीमा आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा मात्र घरेलु हिंसाका १६,५१९ उजुरी परेका थिए। त्यसैले यसलाई रोक्नु पूरै समाजको जिम्मेवारी हो।

शक्ति र पदको आडमा अधिकारको दुरुपयोग गरी अनुचित कामबाट आर्थिक वा अन्य लाभ लिने कामलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ। घुस लिनु र दिनु, सरकारी सम्पत्ति हिनामिना गर्नु, ठेक्कामा कमिसन खानु र नातावाद कृपावाद गर्नु यसका उदाहरण हुन्।

भ्रष्टाचार कुनै एक व्यक्तिले अर्कोलाई गर्ने हानि मात्र होइन, पूरै समाजको सम्पत्ति र अधिकारमाथिको अपराध हो। यसका तथ्य:

• क.कानुनले अपराध मानेको छ: भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ ले घुस लिने र दिनेलाई सजाय तोकेको छ। संविधानको धारा २३८ र २३९ अनुसार अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले यसको अनुसन्धान गरी विशेष अदालतमा मुद्दा चलाउँछ।
• ख.जनताको पैसा खेर जान्छ: विकास बजेट भ्रष्टाचारमा जाँदा सडक, विद्यालय र अस्पताल कमसल बन्छन् वा बन्दै बन्दैनन्।
• ग.गरिबमाथि बढी मार पर्छ: घुस दिन नसक्नेले समयमा सेवा पाउँदैन, जसले असमानता बढाउँछ।
• घ.राज्यप्रतिको विश्वास घट्छ: जनताले कानुन र सरकारमाथि भरोसा गुमाउँछन्।
• ङ.देशको छवि बिग्रन्छ: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क २०२५ मा नेपाल १८२ देशमध्ये १०९ औँ स्थानमा (३४ अङ्क) छ, जसले विदेशी लगानी र सहयोगमा असर पार्छ।

त्यसैले भ्रष्टाचार सामाजिक अपराध हो र यसलाई रोक्नु सबैको कर्तव्य हो।

समस्या:

• क.विकास निर्माण ढिलो र कमसल हुने;
• ख.गरिबी र असमानता बढ्ने;
• ग.योग्य व्यक्तिले अवसर नपाउने, नातावाद र कृपावाद बढ्ने;
• घ.कानुनको शासन कमजोर हुने र अपराधी उम्कने;
• ङ.राज्यप्रतिको विश्वास घट्ने र युवा निराश भई विदेश पलायन हुने;
• च.विदेशी लगानी र सहयोग घट्ने।

सुझाव:

• क.घुस लिने र दिने दुवैलाई कडा सजाय दिने;
• ख.सरकारी सेवा अनलाइन र पारदर्शी बनाउने, नागरिक बडापत्र लागु गर्ने;
• ग.अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगलगायतका निकायलाई स्वतन्त्र र सक्षम बनाउने;
• घ.भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण नदिने;
• ङ.सूचनाको हकको प्रयोग र सार्वजनिक सुनुवाइ बढाउने;
• च.विद्यालयदेखि नै इमानदारी र सदाचारको शिक्षा दिने।

भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क २०२५ अनुसार सार्कका आठ देशको अवस्था (१८२ देशमध्ये):

विश्लेषण:

• क.भुटान सार्कमा सबैभन्दा कम भ्रष्टाचार अनुभूत हुने देश हो। यसको अङ्क धेरै विकसित देशको हाराहारीमा छ।
• ख.भुटानबाहेक सार्कका सबै देशको अङ्क ५० भन्दा कम छ। यसले यो क्षेत्रमा भ्रष्टाचार गम्भीर समस्या रहेको देखाउँछ।
• ग.भारत र माल्दिभ्स बराबर अङ्कमा छन्। श्रीलङ्का र नेपाल एक अङ्कको फरकमा छन्।
• घ.अफगानिस्तान सार्कमा सबैभन्दा तल छ, जहाँ लामो द्वन्द्व र अस्थिरताले शासन कमजोर बनाएको छ।
• ङ.नेपाल सार्कमा पाँचौँ स्थानमा छ। भुटानबाट सिक्न सकिन्छ: सानो र विकासशील देश भए पनि बलियो संस्था र कडा कानुन कार्यान्वयनले भ्रष्टाचार घटाउन सकिन्छ।

कुनै गहिरो अध्ययन, प्रमाण वा जानकारीविना समाजमा चलेका प्रथा र प्रचलनमा आँखा चिम्लेर विश्वास गर्नुलाई अन्धविश्वास भनिन्छ। उदाहरण:

• क.कुनै महिलालाई बोक्सी भनेर आरोप लगाउनु र कुटपिट गर्नु।
• ख.बिरामी हुँदा स्वास्थ्य संस्था नगई धामीझाँक्रीमा मात्र भर पर्नु।
• ग.महिनावारी भएकी महिलालाई अशुद्ध ठानेर छाउगोठमा राख्नु।
• घ.बिरालोले बाटो काटे काम बिग्रन्छ भन्ठान्नु।

• क.विज्ञानमा अविश्वास: अन्धविश्वासले मानिसलाई विज्ञान र प्रविधिभन्दा अलौकिक शक्तिमा भर पर्न लगाउँछ। रोग लाग्दा उपचारको सट्टा झारफुक गर्दा स्वास्थ्य बिग्रन्छ र ज्यान जान्छ।
• ख.मानव संसाधन खेर जान्छ: छाउपडी र घुम्टो जस्ता प्रथाले आधा जनसङ्ख्या, अर्थात् महिलालाई शिक्षा र रोजगारीबाट पछाडि पार्छन्।
• ग.अपराध र हिंसा बढ्छ: बोक्सीको आरोपजस्ता घटनाले समाजमा हिंसा र अशान्ति बढाउँछन्।
• घ.पैसा खेर जान्छ: अनावश्यक कर्मकाण्ड र दाइजोमा धेरै पैसा खर्च हुँदा लगानी र बचत घट्छ।
• ङ.परिवर्तनको विरोध: नयाँ सोच र प्रविधि अपनाउन डर लाग्छ, त्यसैले समाज पुरानै अवस्थामा अड्किरहन्छ।

त्यसैले अन्धविश्वास हटाउँदा मात्र समाज आधुनिक, विकसित र समृद्ध बन्न सक्छ।

विवाहित महिलाले ठुलाबडा र पुरुषका अगाडि अनुहार छोप्नुपर्ने चलनलाई घुम्टो प्रथा भनिन्छ। यसलाई सामाजिक समस्या भनिनुका कारण:

• क.यो पुरुष र महिलाबिच भेदभाव गर्ने लैङ्गिक विभेद हो।
• ख.यसले महिलाको स्वतन्त्रता, हक र अधिकारको हनन गर्छ।
• ग.घुम्टोमा बस्नुपर्दा महिला खुलेर बोल्न, घरबाहिर निस्कन, पढ्न र काम गर्न सक्दैनन्, त्यसैले शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीका अवसरबाट वञ्चित हुन्छन्।
• घ.आत्मविश्वास र व्यक्तित्व विकासमा बाधा पुग्छ।
• ङ.आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रमा महिला पछाडि पर्छन् र समाजको विकास पनि ढिलो हुन्छ।

असर:

• क.छोरीलाई बोझ ठान्ने सोच बढ्छ र छोरा र छोरीमा भेदभाव हुन्छ।
• ख.गरिब परिवार ऋणमा डुब्छन् वा छोरीको विवाह गर्न सक्दैनन्।
• ग.दाइजो कम ल्याएको भन्दै बुहारीमाथि घरेलु हिंसा, हत्या र आत्महत्याका घटना हुन्छन्।
• घ.सम्बन्धविच्छेद र पारिवारिक विखण्डन बढ्छ।
• ङ.विवाह व्यापारजस्तो बन्छ र सामाजिक सद्भाव बिग्रन्छ।

समाधानका उपाय:

• क.मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १७४ लगायतका कानुन कडाइका साथ लागु गर्ने।
• ख.छोरीलाई शिक्षा, सिप र रोजगारी दिएर आत्मनिर्भर बनाउने।
• ग.दाइजोविना विवाह गर्ने परिवारलाई सम्मान गर्ने, दाइजो लिने दिने दुवैलाई सामाजिक बहिष्कार गर्ने।
• घ.जनचेतना कार्यक्रम चलाउने र युवाले दाइजो नलिने प्रतिबद्धता गर्ने।
• ङ.दाइजोका लागि हिंसा भए तुरुन्तै प्रहरी वा महिला हेल्पलाइन ११४५ मा खबर गर्ने।

महिनावारी महिलाको शरीरमा हुने नियमित र स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर यसलाई अशुद्ध र अशुभ ठान्ने अन्धविश्वासका कारण कर्णाली र सुदूरपश्चिमका केही ठाउँमा महिलालाई छाउगोठमा राखिन्छ। उदाहरण:

• क.महिनावारी भएकी महिलाले छोएमा देउता रिसाउँछन्, गाईवस्तु बिरामी हुन्छन् वा बाली बिग्रन्छ भन्ने विश्वास छ, जसको कुनै वैज्ञानिक आधार छैन।
• ख.दुधदही खान नहुने, आँगन टेक्न नहुने र किताब छुन नहुने नियम पनि यस्तै विश्वासबाट बनेका हुन्। यसले किशोरीको पढाइमा समेत असर पार्छ।
• ग.यही अन्धविश्वासका कारण छाउगोठमा सर्पदंश, चिसो र निसासिएर महिला र किशोरीको ज्यान गएका छन्। वि.सं. २०८२ भदौमा अछाममा छाउ बार्न त्रिपालमा बसेकी एक महिला र एक बालिकाको ढुङ्गा खसेर मृत्यु भएको थियो।

त्यसैले छाउपडी अन्धविश्वासको परिणाम हो। मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ को दफा १६८ ले यसलाई दण्डनीय बनाएको छ, तर शिक्षा र सचेतनाले सोच बदलिएपछि मात्र यो पूरै हट्छ।

• क.मूल कारण खोजेर: समस्या किन देखियो भनेर गहिराइमा बुझ्ने। जस्तै: कोही किन रक्सी पिउन थाल्यो, साथीको सङ्गतले, देखासिकीले वा तनावले।
• ख.पृष्ठभूमि बुझेर: समस्या कुन अवस्थामा र कसरी सिर्जना भयो भनेर थाहा पाउने। जस्तै: घरमा कसैले चुरोट पिएको देखेर बानी परेको हो कि।
• ग.असर हेरेर: कुन व्यवहारले व्यक्ति, परिवार र समाजलाई हानि गरिरहेको छ भनेर हेर्ने।
• घ.समाजका मूल्यमान्यतासँग तुलना गरेर: कुन व्यवहार समाजका नियम र कानुनविपरीत छ भनेर छुट्याउने।
• ङ.सोधखोज गरेर: परिवार, छिमेकी, शिक्षक र जानकार व्यक्तिसँग कुरा गर्ने, समाचार र तथ्याङ्क हेर्ने।

• क.समस्याका सबै विकल्पका राम्रा र नराम्रा पक्ष केलाएर उपयुक्त विकल्प छान्ने।
• ख.धूमपान, मद्यपान वा लागुपदार्थको प्रस्ताव आए स्पष्टसँग इन्कार गर्ने।
• ग.कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने।
• घ.आफूलाई पढाइ, खेलकुद र रचनात्मक काममा व्यस्त राख्ने।
• ङ.सिर्जनशील बन्ने र भविष्य निर्माणमा प्रतिबद्ध हुने।
• च.निर्णय गर्दा अवस्था, परिवेश र समयको ख्याल गर्ने।
• छ.समस्या परे अभिभावक, शिक्षक वा परामर्शदाताको सहयोग लिने।

नमुना सूची (आफ्नो ठाउँअनुसार फरक हुन सक्छ):

• क.मद्यपान र धूमपान;
• ख.युवामा लागुपदार्थ दुर्व्यसन;
• ग.बालविवाह;
• घ.दाइजो प्रथा;
• ङ.घरेलु हिंसा;
• च.बालश्रम;
• छ.फजुल खर्च र देखासिकी;
• ज.जातीय र लैङ्गिक भेदभाव;
• झ.जुवातास;
• ञ.मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोग;
• ट.सरकारी सेवामा घुस र ढिलासुस्ती।

• क.मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ अनुसार २० वर्ष नपुगी गरिएको विवाह बदर हुन्छ र गर्ने गराउनेलाई तीन वर्षसम्म कैद र तिस हजार रुपैयाँसम्म जरिमाना हुन्छ भन्ने कुरा परिवार र छिमेकमा बताउँछु।
• ख.आफू २० वर्ष नपुगी विवाह नगर्ने प्रतिबद्धता गर्छु र साथीलाई पनि प्रेरित गर्छु।
• ग.बालविवाह हुन लागेको थाहा पाए शिक्षक, वडा कार्यालय, प्रहरी (१००) वा बाल हेल्पलाइन (१०९८) मा खबर गर्छु।
• घ.विद्यालयको बालक्लबमार्फत नाटक, र्‍याली र अभिभावक भेलामा बालविवाहका असरबारे सचेतना फैलाउँछु।
• ङ.पढाइ छाड्न लागेका साथीलाई विद्यालयमा टिकाउन सहयोग गर्छु, किनभने पढाइमा रहेका किशोरीको विवाह कम हुन्छ।

• क.कसैले चुरोट, रक्सी वा लागुपदार्थको प्रस्ताव गरे स्पष्टसँग “होइन” भन्ने र त्यहाँबाट हट्ने।
• ख.कुलतमा लागेका साथीको सङ्गत नगर्ने, असल साथी बनाउने।
• ग.खेलकुद, सङ्गीत, पढाइ र अरू रुचिका काममा आफूलाई व्यस्त राख्ने।
• घ.तनाव वा समस्या हुँदा अभिभावक, शिक्षक वा परामर्शदातासँग कुरा गर्ने।
• ङ.कुलतका असरबारे सही जानकारी लिने र देखासिकी नगर्ने।
• च.भविष्यको लक्ष्य तय गरेर त्यसमा प्रतिबद्ध रहने।

• क.बालश्रम अन्त्य: इँटाभट्टा, होटेल, घरेलु काम, यातायात र कृषि क्षेत्रमा बालश्रम हटाउन सरकार र सङ्घसंस्थासँग मिलेर कार्यक्रम चलाएको छ। बालश्रममा परेका बालबालिकाको सङ्ख्या सन् १९९८ को करिब २६ लाखबाट सन् २०१८ मा करिब ११ लाखमा झरेको छ।
• ख.कानुन र नीति: नेपालले यसका न्यूनतम उमेर (सन् १९९७) र बालश्रमका निकृष्ट रूप (सन् २००२) सम्बन्धी महासन्धि अनुमोदन गरेको छ। श्रम कानुन र बालश्रम ऐन बनाउन र लागु गर्न प्राविधिक सहयोग दिएको छ।
• ग.तथ्याङ्क: सरकारसँग मिलेर श्रमशक्ति सर्वेक्षण र नेपाल बालश्रम प्रतिवेदन २०२१ तयार पार्न सहयोग गरेको छ।
• घ.श्रमिकको हकहित: न्यूनतम ज्याला, सुरक्षित कार्यस्थल, सामाजिक सुरक्षा र वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकको अधिकारका लागि सरकार, रोजगारदाता र श्रमिक सङ्गठनबिच संवाद गराएको छ।
• ङ.सिप र रोजगारी: युवालाई सिप र रोजगारीका कार्यक्रममा सहयोग गरेको छ।

ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल सन् १९९३ मा स्थापना भएको, बर्लिनमा मुख्यालय रहेको अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। यसका कार्य:

• क.सन् १९९५ देखि हरेक वर्ष भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क प्रकाशित गर्नु।
• ख.सन् १९९९ देखि २०११ सम्म घुसदाता सूचकाङ्क प्रकाशित गर्नु।
• ग.अन्तर्राष्ट्रिय तहमा राजनीतिक भ्रष्टाचारको अनुगमन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नु।
• घ.समाजका हरेक तहमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र इमानदारी प्रवर्धन गर्नु।
• ङ.विभिन्न देशका शाखामार्फत भ्रष्टाचारविरुद्ध सचेतना, अनुसन्धान र पैरवी गर्नु। नेपालमा ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल नेपालले यो काम गर्छ।

• क.प्रजनन र मातृ स्वास्थ्य सुधार गर्ने र सुरक्षित प्रसूतिमा सहयोग गर्ने।
• ख.परिवार नियोजनका साधन र सेवामा सबैको पहुँच बढाउने।
• ग.लैङ्गिक समानता प्रवर्धन गर्ने, लैङ्गिक हिंसा र बालविवाह अन्त्य गर्ने।
• घ.किशोरकिशोरी र युवालाई यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिने।
• ङ.जनगणनाजस्ता जनसङ्ख्यासम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषणमा सहयोग गर्ने।
• च.मानवीय सङ्कटका बेला महिला र किशोरीलाई स्वास्थ्य सेवा र सुरक्षा दिने।