परीक्षा अभ्यास

कुनै देश, प्रदेश वा समुदायका मानिसको स्वास्थ्य, शिक्षा र आम्दानीको अवस्थालाई ० देखि १ सम्मको एउटै अङ्कमा देखाउने मापनलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यसमा जन्मँदाको औसत आयुबाट आयु सूचक, विद्यालयमा बिताएका औसत वर्ष र अपेक्षित वर्षबाट शैक्षिक सूचक तथा प्रतिव्यक्ति कुल राष्ट्रिय आयबाट आय सूचक निकालिन्छ। यी तीन सूचकको समग्र मान नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। अङ्क १ को जति नजिक भयो, मानव विकास त्यति राम्रो मानिन्छ। मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ अनुसार नेपालको सूचकाङ्क ०.६२२ छ।

मानव विकास प्रतिवेदन, २०२५ अनुसार आठ सार्क मुलुकमध्ये श्रीलङ्का र माल्दिभ्स मात्र उच्च मानव विकासको समूहमा छन्। बाँकीमध्ये चार मध्यम र दुई न्यून समूहमा छन्। यसका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• क.कम प्रतिव्यक्ति आय: धेरैजसो सार्क मुलुकका जनताको औसत आम्दानी कम छ र गरिबी धेरै छ।
• ख.कम शिक्षा: ठुला उमेरका मानिसले विद्यालयमा बिताएका औसत वर्ष कम छन्, जस्तै: नेपाल ४.५, पाकिस्तान ४.३ र अफगानिस्तान २.५ वर्ष।
• ग.लैङ्गिक असमानता: महिलाको शिक्षा, आम्दानी र निर्णयमा पहुँच पुरुषको भन्दा कम छ।
• घ.स्वास्थ्य सेवाको कमी: गाउँसम्म गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, पोषण र सरसफाइ पुगेका छैनन्।
• ङ.राजनीतिक अस्थिरता र द्वन्द्व: सरकार बारम्बार फेरिँदा र द्वन्द्व हुँदा विकासका काम रोकिन्छन्। अफगानिस्तान यसको उदाहरण हो।
• च.रोजगारीको अभाव: देशभित्र काम नपाउँदा युवा विदेश जान बाध्य हुन्छन्।
• छ.सुशासनको कमी: भ्रष्टाचार र कमजोर सेवा प्रवाहले विकासको लाभ जनतासम्म पुग्दैन।

• क.देशको आर्थिक वृद्धि मात्र होइन, मानिसको स्वास्थ्य, शिक्षा र जीवनस्तरमा भएको सुधार थाहा पाउन।
• ख.स्वास्थ्य, शिक्षा र आयमध्ये कुन पक्ष कमजोर छ भनी सुधारका क्षेत्र पहिचान गर्न।
• ग.सुधार गर्नुपर्ने पक्षका लागि रणनीति, नीति र कार्यक्रम तयार गर्न।
• घ.आफ्नो देशको अवस्था अरू देशसँग तुलना गर्न।
• ङ.देशभित्रका प्रदेश, जिल्ला वा समुदायबिचको असमानता पत्ता लगाई पछि परेका क्षेत्रमा बजेट र कार्यक्रम पठाउन।
• च.समयसँगै विकासमा भएको प्रगति नाप्न।

नेपालमा शिक्षा र आय सूचक तुलनात्मक रूपमा कमजोर छन्। त्यसैले सुधारका लागि यी पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ:

• क.वैज्ञानिक, प्राविधिक र सिपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
• ख.विद्यालय छाड्ने दर घटाई गुणस्तरीय शिक्षा सबैसम्म पुर्‍याउनुपर्छ।
• ग.पोषण, सरसफाइ र सबैले सजिलै पाउने स्वास्थ्य सेवाबाट औसत आयु बढाउनुपर्छ।
• घ.रोजगारमूलक तथा स्वरोजगारमूलक कार्यक्रम र उद्योगको विकास गरी जनताको आम्दानी बढाउनुपर्छ।
• ङ.महिलाको शिक्षा, आम्दानी र निर्णयमा पहुँच बढाई लैङ्गिक असमानता घटाउनुपर्छ।
• च.स्थिर सरकार र सुशासन कायम गरी विकासका कार्यक्रम प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
• छ.मानव अधिकार, समावेशीकरण र जनसहभागिता बढाउनुपर्छ र जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउनुपर्छ।

आजका मानिसका आवश्यकता पूरा गर्दा भावी पुस्ताले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न पाउने क्षमतामा आँच नआउने गरी गरिने विकासलाई दिगो विकास भनिन्छ। यो अवधारणा सन् १९८७ को “हाम्रो साझा भविष्य” (ब्रन्टल्यान्ड प्रतिवेदन) बाट विश्वभर चर्चामा आयो। यसका मुख्य कुरा यस्ता छन्:

• क.प्राकृतिक स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु, जसले गर्दा स्रोत सकिँदैन।
• ख.विकास र वातावरणबिच सन्तुलन राख्नु।
• ग.विकासको लाभ गरिब र पछि परेका वर्गसम्म पुर्‍याउनु।
• घ.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय पक्षलाई सँगै लैजानु।

उदाहरणका लागि, भिरालो जमिनमा जोखिम आकलन गरी पानीको निकास र बिरुवासहित बनाइएको सडक दिगो हुन्छ, तर हतारमा डोजरले खनिएको सडकले पहिरो निम्त्याउन सक्छ।

योजना, अध्ययन र वातावरणको ख्यालविना गरिने विकासलाई अव्यवस्थित विकास भनिन्छ। यसले यसरी विनाश निम्त्याउँछ:

• क.जोखिम आकलन नगरी भिरालो जमिनमा खनिएका सडकले पहिरो निम्त्याउँछन्। जुम्लाको बारकोटेबाडामा वि.सं. २०७९ असोज २२ मा डोजरले खनिएको सडकमाथिको पहिरोले सात जनाको ज्यान लियो। सन् २०२० को एउटा अध्ययनले पहाडका करिब ६१ प्रतिशत पहिरो सडकनजिक रहेको देखाएको थियो।
• ख.खोलाको किनारसम्म घर बनाउँदा र नदीको बाटो साँघुरो पार्दा बाढीले धनजनको क्षति गर्छ।
• ग.वन फँडानी गर्दा माटो बग्छ, मुहान सुक्छन् र जीवजन्तुको बासस्थान नष्ट हुन्छ।
• घ.योजनाविना सहर बढ्दा फोहोर, ढल, वायु प्रदूषण र ट्राफिक जामका समस्या बढ्छन्।
• ङ.नदीबाट अत्यधिक ढुङ्गा, गिटी र बालुवा निकाल्दा पुल र खेतीयोग्य जमिन जोखिममा पर्छन्।

यसरी अव्यवस्थित विकासले छोटो समयको लाभ दिए पनि लामो समयमा धनजन, वातावरण र भावी पुस्ताको हकमा क्षति गर्छ। त्यसैले विकास दिगो हुनुपर्छ।

• क.पानी, बिजुली र कागजको आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग नगरेर।
• ख.फोहोर कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याएर, प्लास्टिकको प्रयोग घटाएर र पुनः प्रयोग गरेर।
• ग.बिरुवा रोपेर र त्यसको हेरचाह गरेर, डढेलो लाग्न नदिएर।
• घ.नजिकको ठाउँमा हिँडेर वा साइकल चढेर, सार्वजनिक सवारी प्रयोग गरेर।
• ङ.मुहान, खोलानाला र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणमा भाग लिएर।
• च.स्थानीय उत्पादन र परम्परागत सिपको प्रयोग र संरक्षण गरेर।
• छ.समुदायका विकास योजनामा सहभागी भई वातावरणीय पक्षबारे प्रश्न उठाएर र सचेतना फैलाएर।

• क.वातावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्नु
• ख.प्राकृतिक स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण र सावधानीपूर्ण उपयोग गर्नु
• ग.उच्च, फराकिलो र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्नु
• घ.सामाजिक सद्भाव कायम गर्नु
• ङ.गरिबी निवारणमा सहयोग गर्नु र सामाजिक समृद्धि हासिल गर्नु
• च.मानव विकासका पक्षलाई सबल बनाउनु
• छ.सामाजिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्नु
• ज.सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्नु

राज्यको शक्ति र अधिकार संविधानमार्फत केन्द्र (सङ्घ) र प्रदेश वा स्थानीय तहजस्ता तल्ला तहबिच बाँडिएको शासन प्रणालीलाई सङ्घीयता भनिन्छ। यसमा हरेक तहको अधिकार संविधानमै लेखिएको हुन्छ र कुनै तहले अर्को तहको अधिकार आफूखुसी खोस्न सक्दैन। नेपालमा वि.सं. २०६५ जेठ १५ देखि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र छ र संविधानअनुसार सङ्घ, ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह गरी तीन तहको राज्य संरचना छ।

• क.गाउँपालिका र नगरपालिकामा निर्वाचित जनप्रतिनिधि भएकाले जनताले नजिकैबाट सेवा र सुनुवाइ पाउन थालेका छन्।
• ख.विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय सडक र खानेपानीका धेरै निर्णय स्थानीय तहमै हुन थालेका छन्।
• ग.राजस्वको बाँडफाँट र अनुदानबाट प्रदेश र स्थानीय तहसम्म बजेट पुगेको छ।
• घ.महिला, दलित, आदिवासी जनजाति र मधेशी समुदायको प्रतिनिधित्व बढेको छ। हरेक वडामा कम्तीमा दुई जना महिला सदस्य (तीमध्ये एक जना दलित महिला) हुने व्यवस्थाले स्थानीय नेतृत्वमा महिला र दलितको सहभागिता बढाएको छ।
• ङ.प्रदेशहरूले आफ्नै प्राथमिकताअनुसार सडक, पर्यटन र कृषिका कार्यक्रम चलाएका छन्।
• च.भाषिक र सांस्कृतिक पहिचानको सम्मान बढेको छ।

नेपालको संविधानको अनुसूची ८ अनुसार स्थानीय सरकारका मुख्य कार्यक्षेत्र यस्ता छन्:

• क.नगर प्रहरी
• ख.सहकारी संस्था
• ग.एफएम सञ्चालन
• घ.स्थानीय कर (सम्पत्ति कर, घरबहाल कर, घरजग्गा रजिस्ट्रेसन शुल्क, सवारी साधन कर), सेवा शुल्क र दस्तुर
• ङ.स्थानीय सेवा र स्थानीय तथ्याङ्कको व्यवस्थापन
• च.स्थानीय स्तरका विकास आयोजना
• छ.आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा
• ज.आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ
• झ.स्थानीय बजार, वातावरण संरक्षण र जैविक विविधता
• ञ.स्थानीय सडक, ग्रामीण सडक, कृषि सडक र सिँचाइ
• ट.घरजग्गा धनी पुर्जा वितरण, कृषि र पशुपालन
• ठ.ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र अशक्तको व्यवस्थापन
• ड.बेरोजगारको तथ्याङ्क सङ्कलन, खानेपानी, साना जलविद्युत् आयोजना र वैकल्पिक ऊर्जा
• ढ.विपद् व्यवस्थापन, जलाधार र वन्यजन्तु संरक्षण, भाषा, संस्कृति र ललितकलाको संरक्षण

सङ्घीयता नेपालका लागि नयाँ प्रयोग हो। यसलाई सफल बनाउन यी पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ:

• क.आवश्यक कानुन निर्माण: संविधानले दिएका अधिकार प्रयोग गर्न सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले समयमै कानुन बनाउनुपर्छ। प्रदेशलाई कानुन बनाउन सङ्घले सहयोग गर्नुपर्छ।
• ख.तहबिच समन्वय: साझा अधिकारका विषयमा तीनै तहले दोहोरो नपर्ने गरी मिलेर काम गर्नुपर्छ।
• ग.वित्तीय स्रोत: राजस्वको न्यायोचित बाँडफाँट गर्नुपर्छ र प्रदेश तथा स्थानीय तहले आफ्नै आम्दानी बढाउनुपर्छ।
• घ.दक्ष जनशक्ति: प्रदेश र पालिकामा आवश्यक कर्मचारी र प्राविधिक पुर्‍याउनुपर्छ।
• ङ.सुशासन: पारदर्शी बजेट, सार्वजनिक सुनुवाइ र भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नुपर्छ। प्रशासनिक खर्च घटाई विकासमा बढी लगानी गर्नुपर्छ।
• च.जनसहभागिता: जनप्रतिनिधिले जनताको सेवकका रूपमा काम गर्नुपर्छ र जनताले योजना बनाउनेदेखि अनुगमनसम्म भाग लिनुपर्छ।
• छ.सद्भाव र राष्ट्रिय एकता: पहिचानको सम्मान गर्दै राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउनुपर्छ।

यी पक्षमा राजनीतिक दल, नागरिक समाज र आमजनता सबै क्रियाशील भएमा सङ्घीयताले सुशासन, शान्ति र समृद्धि ल्याउन सक्छ।

निश्चित लक्ष्य पूरा गर्न तोकिएको समयभित्र साधन, स्रोत र जनशक्तिको योजनाबद्ध उपयोग गरी सञ्चालन गरिने विकाससम्बन्धी कार्यक्रमलाई विकास आयोजना भनिन्छ। सडक, पुल, विद्यालय भवन, खानेपानी, सिँचाइ र जलविद्युत् आयोजना यसका उदाहरण हुन्। यस्ता आयोजना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहले सञ्चालन गर्छन्।

राष्ट्रको पहिचान बनाउने, ठुलो सङ्ख्यामा जनतालाई लाभ पुर्‍याउने र देशको आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा ठुलो योगदान गर्ने भनी नेपाल सरकार मन्त्रीपरिषद्ले निर्णय गरी घोषणा गरेका आयोजनालाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनिन्छ। यिनलाई सङ्घीय सरकारले सञ्चालन गर्छ र बजेटमा प्राथमिकता दिन्छ। पहिलो पटक आर्थिक वर्ष २०६८/६९ मा यस्ता आयोजना छानिएका थिए। पुष्पलाल मध्यपहाडी लोकमार्ग, मेलम्ची खानेपानी, भेरी बबई डाइभर्सन र माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना यसका उदाहरण हुन्।

• क.ठुलो सङ्ख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्छन्।
• ख.सडक, बिजुली, सिँचाइ र खानेपानीजस्ता पूर्वाधार बनाउँछन्।
• ग.कृषि उत्पादन, उद्योग, व्यापार र पर्यटन बढाउँछन्।
• घ.प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्छन् (जस्तै: चुरे संरक्षण, पशुपति र लुम्बिनी क्षेत्र विकास)।
• ङ.पिछडिएका क्षेत्रलाई राष्ट्रिय मूलधारमा जोडेर क्षेत्रीय असमानता घटाउँछन्।
• च.देशको पहिचान र राष्ट्रिय गौरव बढाउँछन्।
• छ.समृद्ध नेपालको आधारशिला तयार पार्छन्।

• क.आयोजना सुरु गर्नुअघि सम्भाव्यता अध्ययन, विस्तृत डिजाइन र वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन पूरा गर्नुपर्छ।
• ख.जग्गा प्राप्ति र मुआब्जाको काम समयमै टुङ्ग्याउनुपर्छ र स्थानीयसँग सहमति गर्नुपर्छ।
• ग.धेरै आयोजनामा बजेट छर्नुभन्दा प्राथमिकताका आयोजनामा पर्याप्त बजेट सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• घ.सक्षम ठेकेदार छान्नुपर्छ र समयमा काम नगर्नेलाई कारबाही गर्नुपर्छ।
• ङ.सम्बन्धित निकायबिच समन्वय गर्नुपर्छ र नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ।
• च.टनेल बोरिङ मेसिनजस्ता नयाँ प्रविधि र दक्ष जनशक्ति प्रयोग गर्नुपर्छ।
• छ.सरकार फेरिए पनि आयोजनाको निरन्तरता र पारदर्शिता कायम राख्नुपर्छ।

हुलाकी लोकमार्ग पूर्वमा झापादेखि पश्चिममा कञ्चनपुरसम्म तराई / मधेसका बस्तीलाई पूर्व–पश्चिम राजमार्गको समानान्तर भएर जोड्ने करिब १,८५७ किलोमिटर लामो लोकमार्ग हो। यसका फाइदा यस्ता छन्:

• क.यातायातमा सहजता: पूर्व–पश्चिम राजमार्गभन्दा दक्षिणका धेरै गाउँ पक्की सडकले जोडिन्छन् र राजमार्गमा भिड पनि घट्छ।
• ख.कृषि र व्यापार: तराई / मधेसका किसानले उत्पादन सजिलै बजारसम्म पुर्‍याउन सक्छन्।
• ग.सेवामा पहुँच: विद्यालय, अस्पताल र सरकारी कार्यालय पुग्न सजिलो हुन्छ।
• घ.रोजगारी र उद्योग: सडक किनारमा उद्योग, पसल र सेवा व्यवसाय खुल्छन्।
• ङ.विपद्मा वैकल्पिक मार्ग: मुख्य राजमार्ग बाढी वा पहिरोले बन्द हुँदा यो वैकल्पिक बाटो बन्छ।
• च.सीमा क्षेत्रको विकास र सुरक्षा: दक्षिणी सीमा नजिकका बस्तीको विकास र सुरक्षा व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।

तर लोकमार्ग बनाउँदा खोलानालामा पर्याप्त पुल र पानीको निकास नबनाए वर्षामा बाढी र डुबानको समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले यसको निर्माण दिगो विकासको अवधारणाअनुसार हुनुपर्छ।