परीक्षा अभ्यास

पाठमा ‘दुर्गम गाउँ’ भनेर सदरमुकामबाट चार दिन हिँडेर मात्र पुगिने, पुग्न कठिन गाउँलाई जनाइएको छ।

प्राविधिक शब्द: उपचार पद्धति, शल्यक्रिया, दृष्टि, प्रविधि, रुइतेक्टोमी, मोतीविन्दु, भिडियो, वृत्तचित्र, प्रसारण, प्रतिष्ठान, समाचार माध्यम, प्रचारप्रसार

• उपचार पद्धति: आयुर्वेद नेपालको पुरानो उपचार पद्धति हो।
• शल्यक्रिया: एपेन्डिसाइटिस भएपछि बिरामीको शल्यक्रिया गरियो।
• दृष्टि: गिद्धको दृष्टि मान्छेको भन्दा धेरै तीक्ष्ण हुन्छ।
• प्रविधि: मोबाइल प्रविधिले गाउँका किसानलाई बजारको भाउ थाहा पाउन सजिलो भयो।
• रुइतेक्टोमी: रुइतेक्टोमीमा टाँका नलगाई मोतीविन्दुको शल्यक्रिया गरिन्छ।
• मोतीविन्दु: हजुरआमालाई मोतीविन्दु भएकाले पत्रिका पढ्न गाह्रो भयो।
• भिडियो: शिक्षकले बाढीबारे एउटा छोटो भिडियो कक्षामा देखाउनुभयो।
• वृत्तचित्र: रारा तालको जैविक विविधताबारे एउटा वृत्तचित्र बनेको छ।
• प्रसारण: एसईईको नतिजा रेडियोबाट पनि प्रसारण गरियो।
• प्रतिष्ठान: नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले साहित्यकारलाई सम्मान गर्छ।
• समाचार माध्यम: चुनावको नतिजा सबै समाचार माध्यमले तुरुन्तै सुनाए।
• प्रचारप्रसार: सरसफाइ अभियानको प्रचारप्रसार गर्न विद्यार्थीले नाटक देखाए।

• भूपरिवेष्टित: भू - परि - वेष् - टित; सुरुको भू लामो, ष्ट मा ष् आधा।
• शृङ्खला: शृङ् - ख - ला; शृ लाई ‘स्रि’ जस्तो बोलिन्छ, ‘सिङ्खला’ होइन।
• हृदय: हृ - दय; हृ लाई ‘ह्रि’ जस्तो।
• सङ्कीर्ण: सङ् - कीर् - ण; बिचको की लामो र र् रेफ।
• रुइतेक्टोमी: रु - इ - तेक् - टो - मी।
• इन्ट्राओकुलर लेन्स: इन् - ट्रा - ओ - कु - लर लेन्स।

• क.जीवनी पन्ध्र अनुच्छेदमा संरचित छ।
• ख.इन्ट्राओकुलर लेन्सको प्रसङ्ग नवौं अनुच्छेदमा छ (तिलगङ्गाको स्थापना र सस्तो लेन्स)।
• ग.रुइतेक्टोमीको विकासबारे आठौँ अनुच्छेदमा वर्णन गरिएको छ (पुरानो पद्धतिका समस्या र नयाँ प्रविधिको आविष्कार)।
• घ.तेस्रो अनुच्छेदको सार: दुर्गम गाउँको व्यापारी परिवारमा जन्मेका सन्दुकलाई शिक्षाप्रेमी बुबाले, आमाको इच्छाविपरीत, सात वर्षको उमेरमै पन्ध्र दिन पैदल हिँडाएर पढ्न दार्जिलिङ पुर्‍याए।

• क.रुइतले वीर अस्पतालमा मेडिकल अफिसरका रूपमा तीन वर्ष काम गरे।
• ख.नेपालगन्जको आँखा शिविरमा एकै परिवारका पाँच छ जना बालबालिका आँखा देख्न नसकेर उपचारका लागि आएको भयावह अवस्था देखेर उनी दुःखी भए; त्यसैले उनको ध्यान आँखाका बिरामीतिर गयो।
• ग.बालबालिकाका आँखामा एकसाथ फर्केको ज्योति र त्यसले अभिभावकलाई दिएको खुसी नजिकबाट देख्दा उनले मान्छेलाई छोटो समयमै खुसी दिने र उनीहरूको मुहारमा उज्यालो छर्ने सबैभन्दा राम्रो बाटो आँखाको उपचार नै हो भन्ने अनुभव गरे।
• घ.एकै घरका पाँच छ जना बालबालिकाले फेरि संसार देखेको खुसीको क्षण देखेपछि रुइतले त्यही दिन आँखाको उपचारमा लाग्ने अठोट गरे। यही निर्णयले उनको जीवनलाई सामान्य डाक्टरबाट आँखाका विश्वप्रसिद्ध विशेषज्ञतर्फ मोड्यो; त्यसैले यसलाई उनको जीवनको नयाँ मोड भनिएको छ।

१. ओलाङचुङगोलाबाट १५ दिन लगाएर दार्जिलिङ पुग्नु
२. काठमाडौँ आएर विद्यालयमा भर्ना हुनु
३. प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण हुनु (वि.सं. २०२५)
४. एमबिबिएस पढ्न भारतको लखनउ जानु (वि.सं. २०२९)
५. अल इन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेसबाट एम.डी. गर्न छात्रवृत्ति पाउनु
६. रमन म्यागसेसे पुरस्कार पाउनु (वि.सं. २०६३)

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘सन्दुक रुइत’ जीवनीबाट लिइएको हो। नेपालगन्जको आँखा शिविरमा बालबालिकाले फेरि देखेको दृश्यपछि रुइतको मनमा आएको सोच यसमा व्यक्त छ।

धेरै रोगको उपचार लामो हुन्छ र बिरामीले निको भएको अनुभव गर्न महिनौँ लाग्छ। तर मोतीविन्दु जस्ता रोगमा केही घण्टा, अहिले त केही मिनेटको शल्यक्रियापछि वर्षौँदेखि अँध्यारोमा बाँचेको मान्छेले फेरि आफन्तको अनुहार, घाम र रङ देख्छ। आँखाले नदेख्दा मान्छे अरूमा निर्भर हुन्छ, पढ्न र काम गर्न सक्दैन; आँखा फर्कंदा उसले आफ्नो जीवन नै फेरि पाउँछ। त्यसैले बिरामी र उसको परिवारको अनुहारमा एकैछिनमा खुसी छाउँछ। यही ‘उज्यालो छर्ने’ भनाइको अर्थ हो: आँखाको उज्यालोसँगै मनको उज्यालो पनि फर्कन्छ।

रुइतले यही बुझेर आँखाको उपचारलाई जीवनको लक्ष्य बनाए, र लाखौँ मानिसको मुहारमा उज्यालो छरे। यो पङ्क्तिले सेवा गर्दा सबैभन्दा धेरै मान्छेलाई सबैभन्दा छिटो खुसी दिन सकिने बाटो रोज्नुपर्छ भन्ने बुझाउँछ।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘सन्दुक रुइत’ जीवनीको अन्तिम अनुच्छेदबाट लिइएको हो। यसमा रुइतको जीवनबाट पाइने मुख्य प्रेरणा दिइएको छ।

लक्ष्यसम्मको बाटो सजिलो हुँदैन। धैर्य भनेको नतिजा तुरुन्त नआउँदा पनि नआत्तिनु हो; साहस भनेको डर, आलोचना र जोखिमको सामना गर्नु हो; दृढ इच्छाशक्ति भनेको अठोट नछोड्नु हो; सङ्घर्ष भनेको बाधासँग लडिरहनु हो। रुइतको जीवनमा चारओटै छन्: सात वर्षमै परदेशमा एक्लै पढे, बहिनीको मृत्युको पीडा सहेर पनि पढाइ छोडेनन्, ‘माथा सट्केछ’ भन्ने आलोचना सहेर पनि नयाँ प्रविधिमा लागिरहे, र विदेशको सुविधा छोडेर नेपालमै काम गरे। यिनै गुणले उनी दुर्गम गाउँबाट विश्वप्रसिद्ध डाक्टर बने।

विद्यार्थीका लागि पनि यही सत्य हो: एक पटक परीक्षामा कम अङ्क आउँदा हार नमानी धैर्य र मिहिनेत गर्नेले नै अन्त्यमा सफलता पाउँछ।

क. रुइतको बाल्यकालको सुरु ताप्लेजुङको ओलाङचुङगोलामा गुराँस र हिमाल हेर्दै रमाइलोसँग बित्यो। सात वर्षको उमेरमा बुबाले उनलाई पन्ध्र दिन पैदल हिँडाएर पढ्न दार्जिलिङ पुर्‍याए। आमासँग छुट्टिँदा उनी धेरै रोए। दार्जिलिङमा आफन्त कोही नभएकाले उनी एक्लोपन, पीडा र अभावमा बाँचे, चार पाँच वर्षसम्म घर आउन पाएनन्। चीन–भारत युद्धपछि नेपाल फर्केर काठमाडौँको सिद्धार्थ वनस्थलीमा पढे, जहाँ बहिनी याङ्लाको मृत्युले उनलाई गहिरो चोट दियो। यसरी उनको बाल्यकाल रमाइलो सुरुआतपछि सङ्घर्ष र पीडामा बित्यो।

ख. रुइतेक्टोमीमा आँखाको सेतो भागमा सानो, सुरुङजस्तो चिरा बनाएर मोतीविन्दुले धमिलो भएको लेन्स निकालिन्छ र त्यसको ठाउँमा सस्तो इन्ट्राओकुलर लेन्स राखिन्छ। चिरा आफैँ बन्द हुने भएकाले टाँका लगाउनुपर्दैन, शल्यक्रिया केही मिनेटमै सकिन्छ, र बिरामी बाक्लो चस्माबिना देख्न थाल्छन्। महँगा मेसिन नचाहिने भएकाले यो उपचार गाउँका शिविरमा पनि सम्भव छ।

ग. रुइतको जीवनीबाट धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षले जस्तोसुकै बाधा पार गर्न सकिन्छ भन्ने प्रेरणा पाइन्छ। आफ्नो दुःखलाई अरूको सेवाको शक्ति बनाउन सकिन्छ, नेपालमै बसेर विश्वस्तरको काम गर्न सकिन्छ, र सादा जीवन तथा उच्च विचारले मान्छे महान् बन्छ भन्ने पनि सिक्न सकिन्छ।

सन्दुक रुइतले आँखाको उपचारलाई धनीको सुविधाबाट गरिबको पहुँचसम्म पुर्‍याएका छन्। उनका मुख्य योगदान यस्ता छन्:

सरल र सस्तो शल्यक्रिया पद्धति: पुरानो पद्धतिमा पीडा, जटिलता र बाक्लो चस्माको समस्या थियो। रुइतले सानो चिराबाट, टाँकाबिना, केही मिनेटमै गरिने पद्धति विकास गरे, जसलाई रुइतेक्टोमी भनिन्छ। यो पद्धति एसिया, अफ्रिका र दक्षिण अमेरिकाका धेरै देशमा प्रयोग हुन्छ।

सस्तो इन्ट्राओकुलर लेन्स: विदेशबाट ल्याइने महँगो लेन्सको सट्टा उनले नेपालमै विश्वस्तरीय लेन्स निकै कम मूल्यमा बनाउन सुरु गरे। यसले संसारका करोडौँ गरिबलाई आधुनिक उपचारको पहुँचमा पुर्‍यायो, र नेपाल आँखाको लेन्समा आत्मनिर्भर भई लेन्स निर्यात गर्ने देश बन्यो।

तिलगङ्गा आँखा प्रतिष्ठान: वि.सं. २०५१ मा स्थापित तिलगङ्गा आज अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको उपचार र तालिम केन्द्र तथा विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सहयोगी केन्द्र हो।

शिविरमार्फत सेवा: उनी र उनको टोली गाउँ गाउँ, देश विदेशमा घुम्ती शिविर चलाएर लाखौँ मानिसको शल्यक्रिया गरिसकेका छन्; उत्तर कोरियासम्म पुगेर उपचार गरेका छन्।

ज्ञान बाँड्नु: भिडियो र प्रत्यक्ष तालिमबाट उनले संसारभरका डाक्टरलाई यो शल्यक्रिया सिकाएका छन्, त्यसैले उनको पद्धति उनीबिना पनि फैलिरहेको छ।

अन्धोपन घटाउनु: तिलगङ्गा र अरू संस्थाको प्रयासले नेपालमा दृष्टिविहीनता करिब ०.८ प्रतिशतबाट ०.३५ प्रतिशतमा झरेको छ।

यिनै योगदानका कारण उनले म्यागसेसे पुरस्कार, अर्डर अफ अस्ट्रेलिया, राष्ट्रदीप पदक र इसा अवार्ड पाएका छन्, र संसारले उनलाई ‘दृष्टिका देवता’ भन्छ।

बुँदा
१. अध्ययनशील र जिज्ञासु सन्दुकलाई बुबाले काठमाडौँको सिद्धार्थ वनस्थलीमा भर्ना गरिदिए।
२. उनीभन्दा एक वर्ष कान्छी बहिनी याङ्लाको उपचार नपाएर क्षयरोगले मृत्यु भयो।
३. बहिनीको प्रेरणा र मृत्युले उनले बिरामीका लागि चिकित्सा पढ्ने प्रण गरे।
४. वि.सं. २०२५ मा प्रवेशिका र त्रिचन्द्रबाट आइएस्सी पूरा गरी साहसका साथ पढाइ जारी राखे।

सारांश: काठमाडौँको सिद्धार्थ वनस्थलीमा पढ्दा उपचार नपाएर बहिनी याङ्लाको क्षयरोगले मृत्यु भएपछि शोकाकुल सन्दुकले बिरामीको सेवाका लागि चिकित्सा पढ्ने प्रण गरे, र प्रवेशिका तथा आइएस्सी पूरा गरी साहसका साथ पढाइ जारी राखे।

‘सन्दुक रुइत’ जीवनीको सार पक्ष यो हो: धैर्य, साहस, दृढ इच्छाशक्ति र सङ्घर्षले दुर्गम गाउँमा जन्मेको सामान्य बालक पनि विश्वकै सम्मानित व्यक्ति बन्न सक्छ, र नेपालमै बसेर संसारको सेवा गर्न सकिन्छ।

रुइतले सानैमा परदेशको एक्लोपन र बहिनीको मृत्युको पीडा भोगे, तर ती पीडालाई उनले अरूको सेवाको प्रेरणा बनाए। नेपालगन्जको शिविरमा देखेको खुसीले उनलाई आँखाको उपचारतर्फ डोर्‍यायो। उनले महँगो र जटिल पद्धतिको सट्टा सस्तो र सरल शल्यक्रिया र लेन्स बनाएर आँखाको उपचार गरिबको पहुँचमा पुर्‍याए। विदेशमा बस्ने प्रस्ताव अस्वीकार गरेर उनले देशप्रेम देखाए, र आलोचना सहेर पनि आफ्नो काम छोडेनन्। सादा जीवन र उच्च विचारले नै उनी ‘दृष्टिका देवता’ बने। जीवनीले हामीलाई आफ्नो क्षमता देश र समाजको सेवामा लगाउन प्रेरित गर्छ।

सन्दुक रुइतको जीवनी पढेपछि मेरो मनमा सबैभन्दा पहिले गर्वको भाव जाग्यो। विदेशमा नेपाललाई प्रायः गरिब र पिछडिएको देशका रूपमा चिनिन्छ, तर एक नेपाली डाक्टरको पद्धति र नेपालमै बनेका लेन्स संसारका धेरै देशमा प्रयोग हुन्छन् भन्ने सुन्दा मेरो छाती फुल्यो।

दोस्रो, मलाई आत्मविश्वास जाग्यो। ताप्लेजुङको दुर्गम गाउँमा जन्मेका, सात वर्षमै घर छोडेका बालक विश्वप्रसिद्ध बन्न सक्छन् भने राम्रो विद्यालय र सुविधा नभए पनि मिहिनेत गरे म पनि केही गर्न सक्छु भन्ने लाग्यो।

तेस्रो, मनमा सेवाभाव जाग्यो। उनले आफ्नो ज्ञानलाई धन कमाउन होइन, गरिबको आँखा फर्काउन प्रयोग गरे। अस्ट्रेलियामा बस्ने प्रस्ताव छोडेर फर्केको प्रसङ्गले मलाई देशप्रेमको साँचो अर्थ सिकायो: देशप्रेम भनेको नारा होइन, आफ्नो सिप देशका मानिसको सेवामा लगाउनु हो।

अन्त्यमा, बहिनीको मृत्युको प्रसङ्गले मेरो मन भारी बनायो र उपचारको पहुँच सबैलाई कति जरुरी छ भन्ने बुझायो। म पनि भविष्यमा आफ्नो पढाइ र सिप नेपालमै लगाएर कसैको जीवनमा उज्यालो छर्ने प्रयास गर्नेछु।

• अ.विश्वभरका मानिस चलचित्रका दर्शक हुन सक्छन्।
• आ.चलचित्र संसारका ठुला उद्योगमा गनिन्छ, किनकि यसमा धेरै रोजगारी हुन्छ: एउटै चलचित्रमा पटकथा लेखक, सम्पादक, कलाकार, प्राविधिक, हल सञ्चालक र मजदुर गरी सयौँले काम पाउँछन्।
• इ.चलचित्रले समाजशास्त्री, भाषाशास्त्री, मानवशास्त्री, इतिहासकार, साहित्यकार, राजनीतिज्ञ र अनेक विषयका वैज्ञानिकलाई सहयोग गर्छ।
• ई.चलचित्रले देशका प्रकृति, संस्कृति र सम्पदाको प्रचार गरेर पर्यटक बढाउँछ, जसले विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ। साथै चलचित्र उद्योग आफैँ र पर्यटनले धेरै मानिसलाई रोजगारी दिन्छन्।

अ. कर्मवाच्य: यसद्वारा रोजगारका अरू अवसर सिर्जना गरिन्छन्।

आ. कर्तृवाच्य: समाजशास्त्री, भाषाशास्त्री ... अनेक विषयका वैज्ञानिकका लागि चलचित्रले ठुलो सहयोग पुर्‍याउँछ।
कर्मवाच्य: समाजशास्त्री, भाषाशास्त्री ... अनेक विषयका वैज्ञानिकका लागि चलचित्रद्वारा ठुलो सहयोग पुर्‍याइन्छ।

इ. पदयोग र पदवियोग मिलाएर: यो प्रविधि हो, ज्ञानको भण्डार हो र कुनै पनि राष्ट्र, जाति र भाषाको गौरव पनि हो।
(‘प्रविधि’ र ‘भण्डार’ एउटै शब्द भएकाले जोडिए; विभक्ति ‘को’ नामसँग जोडिएर ‘भाषाको’ भयो; ‘र’, ‘कुनै’, ‘पनि’ छुट्टै शब्द भएकाले छुट्टिए।)

मेरो गाउँमा एक जना स्वास्थ्य स्वयंसेविका दिदी हुनुहुन्छ। पहिरोपछि बाटो बन्द हुँदा पनि उहाँ हिँडेर घर घर पुगेर गर्भवती आमाहरूलाई आइरन चक्की र सल्लाह दिनुहुन्थ्यो, र बच्चालाई खोप लगाउन लैजानुहुन्थ्यो। उहाँले कहिल्यै पैसाको कुरा गर्नुभएन। एक रात हाम्रो छिमेकीकी आमालाई अचानक व्यथा लाग्दा उहाँले नै स्ट्रेचर बनाउन लगाएर स्वास्थ्य चौकी पुर्‍याउनुभयो, र आमा र बच्चा दुवै बचे।

उहाँबाट मैले सिकेँ: ठुलो पद वा धेरै पैसा नभए पनि आफूसँग भएको सिप र समय अरूको सेवामा लगाउन सकिन्छ। म पनि पढेर स्वास्थ्यकर्मी बन्न चाहन्छु। अहिलेदेखि नै म विद्यालयको प्राथमिक उपचार समूहमा सक्रिय हुने र गाउँका केटाकेटीलाई हात धुने र सरसफाइको बानी सिकाउने काम गर्नेछु।

• क.मनाङ जिल्लामा प्रवेश गरेपछिको पहिलो गाउँ ताल हो।
• ख.चामेमा रहेको कुण्डको नाम तातोपानी कुण्ड हो।
• ग.तिलिचो ताल समुद्री सतहबाट ४,९१९ मिटर उचाइमा छ।
• घ.मनाङ जिल्लाका प्रसिद्ध हिमालमध्ये अन्नपूर्ण (द्वितीय र तृतीय), गङ्गापूर्ण र लमजुङ हिमाल हुन्। (पिसाङ, चुलु र तिलिचो हिमाल पनि मनाङमा पर्छन्।)

मनाङ अन्नपूर्ण र लमजुङ हिमशृङ्खलाको उत्तरतर्फ पर्छ। लमजुङ वा कास्कीतिरबाट हेर्दा यो जिल्ला ती हिमालको पारि, अर्थात् पछाडिपट्टि पर्छ, त्यसैले यसलाई हिमालपारिको जिल्ला भनिन्छ। अग्ला हिमालले दक्षिणबाट आउने मनसुनी बादल छेक्ने भएकाले मनाङमा वर्षा कम हुन्छ; यहाँको भूभाग, हावापानी र जनजीवन तिब्बती पठारसँग मिल्दोजुल्दो छ। मुस्ताङ र डोल्पा पनि यसै कारणले हिमालपारिका जिल्ला भनिन्छन्।

पढ्ने वेला मैले पढेँ। खेल्ने वेला म खेलेँ। मैले अरूलाई घोचपेच गरिनँ। मैले कसैलाई दुर्वचन बोलिनँ। मैले कसैको कुभलो चिताइनँ। मैले कहिल्यै अल्छी गरिनँ। म सधैँ जोसिलो भएँ। मैले सधैँ जाँगर चलाएँ। त्यसैले मैले जीवनमा असफलता भोगिनँ। गरेका काममा मैले धेरै सफलता पाएँ। केही केही काममा म असफल पनि भएँ। सफलता र असफलता एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् भनेर मानिसहरू भन्छन्।

ध्यान दिनुहोस्: सकर्मक भूतका क्रिया (पढेँ, गरिनँ, पाएँ) सँग कर्ता ‘मैले’ भयो; अकर्मक क्रिया (खेलेँ, भएँ) सँग ‘म’ मात्र। ‘खेल्नु’ यहाँ कर्म नभएकाले अकर्मक जस्तै प्रयोग भएको छ। कर्ता ‘हामी’ मानेर पनि लेख्न सकिन्छ: हामीले पढ्यौँ, हामी खेल्यौँ...

• क.एलिनाद्वारा उपन्यास लेखियो।
• ख.अशोकद्वारा विज्ञान पढिँदै छ।
• ग.इमानद्वारा हामीलाई हँसाइयो।
• घ.निर्मलाद्वारा राम्ररी नाचियो।
• ङ.अब्दुलले धेरै पढे।
• च.सङ्गीताले गीत गाइन्।

(ग) मा ध्यान दिनुहोस्: ‘हँसाउनु’ ‘हाँस्नु’ बाट बनेको प्रेरणार्थक क्रिया हो, र यसको कर्म छ (हामीलाई), त्यसैले यो सकर्मक हो र यसबाट कर्मवाच्य बन्छ। कर्ममा ‘लाई’ रहँदा कर्मवाच्यको क्रिया पनि अन्य पुरुष एकवचनमा रहन्छ (हँसाइयो), त्यसैले यो वाक्य भाववाच्यजस्तो देखिन्छ। ‘हाँस्नु’ अकर्मक भएकाले भाववाच्य चाहिँ यसबाट बन्छ: हामीद्वारा हाँसियो। (ङ) र (च) मा कर्ताको आदर मिलाएर ‘पढे’, ‘गाइन्’ लेखिएको छ; सामान्य आदरमा ‘पढ्यो’, ‘गाई’ पनि हुन्छ।

क. कर्तृवाच्यका क्रियापद: बस्नुहुन्छ, पढाउनुहुन्छ, पढ्थे, पुगे, अध्ययन गर्छन्, अध्ययन गर्छिन्, हुनुहुन्छ, ध्यान दिनुहुन्छ, मान्छ।

ख.

‘अन्जना ... नर्स हुनुहुन्छ’ को ‘हुनु’ ले कोही के हो भन्ने मात्र बताउँछ, र ‘अहिले बढेर १००० पुगे’ मा कर्ता सङ्ख्या मात्र छ। यस्ता वाक्यलाई कर्मवाच्य वा भाववाच्यमा बदल्दा वाक्य अस्वाभाविक हुन्छ, त्यसैले यिनलाई कर्तृवाच्यमै राखिन्छ।

अत्यन्त निर्विकार सहज मन लिएर बाबुसाहेब मन्त्रीज्यूको जलपान समारोहस्थलमा पुग्नेबित्तिकै साराका आँखा उनको कोटमा टाँसिए। विस्फारित नेत्रले सबै उनलाई हेरिरहे। अनि पछि एउटा दबेको मुस्कान सबैको ओठमा फक्रे पनि कोही बोलेनन्। बाबुसाहेबले पनि यस कुराको लक्ष्य गरे, तर आज उनले क्षोभ, क्रोध इत्यादि जस्ता कुराको कत्ति अनुभूति लिएनन्। आज उनी कुनै यस्तो माथिल्लो मानसिक स्तरमा गएका थिए।

नीर्बीकार → निर्विकार, शहज → सहज, लियर → लिएर, बाबूषाहेब → बाबुसाहेब, मन्त्रीज्यु → मन्त्रीज्यू, समा रोह स्थल → समारोहस्थल, बित्तीकै → बित्तिकै, टाँस्सिए → टाँसिए, बिष्फारीत → विस्फारित, सवै → सबै, उनीलाई → उनलाई, हेरी रहे → हेरिरहे, मुस्क्याइ → मुस्कान, को हि → कोही, बोलेनन्? → बोलेनन्।, कुरोको → कुराको, छोभ → क्षोभ, कोरध → क्रोध, कत्ती → कत्ति, अनूभूति → अनुभूति, उनि → उनी, यश्तो → यस्तो, इस्तर → स्तर।

शब्दकोशमा ‘छोभ’ पनि छ, तर त्यसले ‘क्षोभ’ हेर्न भन्छ; त्यसैले ‘क्षोभ’ नै लेखिन्छ।

भगत सर्वजित विश्वकर्मा

नेपालमा जातीय भेदभाव र छुवाछुतविरुद्ध पहिलो सङ्गठित आवाज उठाउने समाजसुधारक भगत सर्वजित विश्वकर्मा हुन्। शास्त्रकै प्रमाणले शास्त्रका नाममा गरिएको विभेदलाई चुनौती दिने उनी नेपाली दलित आन्दोलनका अग्रज मानिन्छन्।

उनको जन्म वि.सं. १९५० चैत्र १२ गते बाग्लुङको गैरीगाउँ ठाडास्वाँरा (हाल बाग्लुङ नगरपालिका ७) मा भएको हो। उनकी आमाको नाम लालुमाया र बुबाको नाम गोथे सुनार हो। गाउँमा उनलाई रगरगे भनेर बोलाइन्थ्यो।

सानैदेखि उनी पढ्न र वैदिक शास्त्र बुझ्न जिज्ञासु थिए। तर राणा शासनमा शिक्षाका अवसर थोरै थिए, र दलितले पढ्न हुँदैन भन्ने विकृत मान्यता थियो। एक जना पुरोहितसँग पढाइदिन अनुरोध गर्दा उनले “पढ्न र धर्मशास्त्र बुझ्न ब्राह्मणकै छोरा भएर जन्मनुपर्छ” भनेर फर्काइदिए। यो अपमानले उनको पढ्ने इच्छा झन् बलियो बनायो। वि.सं. १९७० मा, बिस वर्षको उमेरमा, उनी पढ्न भारतको बनारस गए। त्यहाँ एक मानवप्रेमी धर्मगुरुको सहारामा उनले वेद, उपनिषद् र पुराणको गहिरो अध्ययन गरे, र भगत सर्वजित विश्वकर्माको नामले प्रख्यात भए। भारतमा उनले स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा भाग लिए र गान्धी, सुभाषचन्द्र बोस र भगतसिंहका विचार पढे।

शास्त्र पढेपछि उनी यो निष्कर्षमा पुगे: मानिसबिचको विभेद शास्त्रले होइन, मानिसले नै बनाएको हो। ‘जन्मले सबै शूद्र हुन्छन्, संस्कारले द्विज बन्छन्’ भन्ने शास्त्रको वचन लिएर उनी गाउँ गाउँमा चेतना फैलाउन लागे। वि.सं. १९९७ मा उनले नेपालको पहिलो दलित सङ्गठन ‘विश्व सर्वजन सङ्घ’ स्थापना गरे, र वि.सं. २००० सम्ममा बाग्लुङ वरपरका तेह्र गाउँका दलितलाई आफ्नो हकबारे सचेत बनाए। “हामी साना जात होइनौँ, विश्व निर्माण गर्ने विश्वकर्मा हौँ” भन्ने नारा लेखेर अभियान चलाए, र आरनको टुँडो भाँच्ने हडताल पनि गरे। यसका लागि उनले सत्र महिनाभन्दा बढी जेल बस्नुपर्‍यो।

सरकारले बनारसबाट विद्वान् झिकाएर गरेको शास्त्रार्थमा पनि सर्वजितको तर्क बलियो साबित भयो। मुद्दा जिते पनि समाजमा छुवाछुत नहटेपछि उनको प्रतिनिधिमण्डल तेह्र दिन पैदल हिँडेर काठमाडौँ पुग्यो र सात हात लामो बिन्तीपत्र चढायो। प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरले विश्वकर्माले जनै लगाउन पाउने लालमोहर लगाए। शिक्षाबिना विभेद नहट्ने बुझेर उनले हिलेपानीमा प्राथमिक पाठशाला खोले, जुन आज विश्वकर्मा माविका नामले चलिरहेको छ। वि.सं. २०१२ चैत्रमा, ६२ वर्षको उमेरमा, भारतमा उनको देहावसान भयो।

उनको सम्मानमा बाग्लुङ र बुटवलमा ‘सर्वजित स्मृति प्रतिष्ठान’ स्थापना भएका छन्, नेपाल सरकारले उनको तस्बिरसहितको हुलाक टिकट निकालेको छ, वि.सं. २०७२ देखि वार्षिक तीन लाख रुपियाँको ‘भगत सर्वजित मानव मर्यादा राष्ट्रिय पुरस्कार’ दिइन्छ, र उनको नाममा शिल्प उत्थान कार्यक्रम बजेटमा समावेश छ।

भगत सर्वजितको जीवनले देखाउँछ: अपमानलाई ज्ञानको हतियार बनाउन सकिन्छ, र एक व्यक्तिको साहसले पूरा समाजको चेतना जगाउन सक्छ। समान मानव मर्यादाको उनको सपना आज पनि हामी सबैको जिम्मेवारी हो।

१. व्यक्ति छान्नुहोस्: साहित्यकार, भाषाविद्, गायक, गीतकार वा सङ्गीतकार; राष्ट्रिय स्तरका वा आफ्नै जिल्लाका।
२. सामग्री खोज्नुहोस्: पत्रिकाका अन्तर्वार्ता, लेख, जन्मजयन्ती वा स्मृतिदिवसमा छापिएका सामग्री; अनलाइन पत्रिकाका पुराना अङ्क।
३. बुँदा टिप्नुहोस्: जन्म र परिवार, शिक्षा, पहिलो रचना वा गीत, चर्चित कृति, योगदान, सम्मान, रमाइला प्रसङ्ग।
४. तीन मिनेटमा सुनाउनुहोस्: परिचयबाट सुरु गरेर, समयक्रमअनुसार, अन्त्यमा उहाँबाट के सिकियो भनेर टुङ्ग्याउनुहोस्।
५. स्रोत भन्नुहोस्: कुन पत्रिकाको कुन अङ्कबाट जानकारी लिनुभयो, अन्त्यमा भन्नुहोस्।