परीक्षा अभ्यास

‘असन्तोष’ बढी दिइएको अर्थ हो। यो क्षोभको नजिकको अर्थ भए पनि क्षोभको पूरा अर्थ अन्तिम विकल्पले दिएको छ।

हाम्रो टोलमा दुई छिमेकीबिच सानो कुरामा झगडा पर्‍यो। एउटाले कुखुराले बारी खोस्रेको भन्यो, अर्कोले बाख्राले बिरुवा खाएको भन्यो। एक हातले ताली बज्दैन, दुवैको गल्ती थियो। बिचमा एक जना कुरौटेले दुवैतिर कुरा लगाएर बलेको आगामा घिउ थप्यो। अन्त्यमा वडाध्यक्ष आएर दुवैलाई सम्झाउनुभयो, “आफू भलो त जगतै भलो। तपाईँहरू आफैँ असल भए छिमेकी पनि असल हुन्छन्।” कुरा लगाउने मान्छे चाहिँ लाज मानेर गाउँबाटै डाँडो काट्यो। वडाध्यक्षले उसलाई अघि नै चेतावनी दिनुभएको थियो, तर उसले कानमा तेल हालेको थियो। अब दुवै छिमेकी मिलेर घाँटी हेरी हाड निल्दै साझा बारमा तारबार लगाउने योजना बनाउँदै छन्। वडाध्यक्ष भन्नुहुन्छ, “उचालेको कुकुरले मृग मार्दैन; आफैँ मन लगाएर मिल्नुभयो, त्यसैले यो मेल टिक्छ।”

ढाँचा हेर्नुहोस्: शन्तमायाको बोलीमा धेरै ठाउँमा ‘अ’ लामो ‘आ’ जस्तो (गर → गार, डर → डार) र ‘म’ ‘मो’ जस्तो सुनिन्छ। उहाँले काम दिने व्यक्तिलाई भनेको मिस अङ्ग्रेजीबाट आएको आगन्तुक शब्द हो। यस्ता बोलीलाई गिज्याउनु हुँदैन: मातृभाषाको लय अर्को भाषा बोल्दा सबैको बोलीमा आउँछ।

• तरङ्ग: रारा तालमा ढुङ्गा फाल्दा पानीमा गोलागोला तरङ्ग फैलिए।
• आमन्त्रण: विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा सबै अभिभावकलाई आमन्त्रण गरियो।
• उत्प्रेरणा: हजुरबुबाको इमानदारी नै मेरो जीवनको सबैभन्दा ठुलो उत्प्रेरणा हो।
• बगैँचा: हाम्रो विद्यालयको बगैँचामा विद्यार्थीले नै गोदावरी र सयपत्री फुलाएका छन्।
• पारिश्रमिक: काम सकिएपछि ज्यामीले आफ्नो पारिश्रमिक समयमै पाउनुपर्छ।
• पारदर्शी: सिसा पारदर्शी हुने भएकाले यसबाट बाहिरको दृश्य देखिन्छ।
• सम्पर्क: बाढीपछि गाउँको बजारसँगको सम्पर्क दुई दिन टुट्यो।
• क्षितिज: साँझ समुद्रको क्षितिजमा सूर्य डुब्दै गरेको दृश्य मनमोहक थियो।
• असीमित: आकाश असीमित छ, यसको कुनै छेउ भेटिँदैन।

• अत्यन्तै: अत् - यन् - तै; त्य मा त् र य दुवै सुनिनुपर्छ।
• एकाकीपन: ए - का - की - पन; बिचको की लामो।
• व्यवस्थापन: व्य - वस् - था - पन; सुरुको व्य लाई ‘ब्या’ नभन्नुहोस्।
• गह्रुङ्गो: गह् - रुङ् - गो; ह्र मा ह् र र दुवै।
• उकुसमुकुस: उ - कुस - मु - कुस।
• असह्य: अ - सह् - य; ह्य मा ह् आधा।
• मातृवात्सल्य: मा - तृ - वात् - सल् - य; ऋ लाई ‘रि’ जस्तो बोलिन्छ।

• क.कथाको प्रारम्भ याङ्जीले जन्मदिनका दिन कार्यालयको झ्यालबाट सहरको चोक हेरेको र बिहान आमाले शुभकामना दिँदै छिटो घर आउन भनेको सम्झेको घटनाबाट भएको छ। अन्त्य आमाले याङ्जीको पुनर्विवाह स्विकारेर बिहेपछि पनि सँगै बस्नुपर्ने सर्त राखेको र याङ्जीले आमालाई अँगालो हालेको घटनाबाट भएको छ।
• ख.यस अनुच्छेदको मुख्य घटना शन्तमायाले डाक्टर दम्पतीका ड्राइभर, नुवाकोटका विधुर सानु तामाङसँग बिहे गरेको र त्यसपछि उनको जीवनमा खुसी फर्किएको हो।
• ग.याङ्जी मुख्य पात्र हो। आमा, सुरज कुमार र शन्तमाया सहायक पात्र हुन्। कमल, सानु तामाङ, छिमेकी काकी, डाक्टर दम्पती, सुनमाया र कार्यालयको भाइ गौण पात्र हुन्।
• घ.व्यस्त चोक, चारतले भवन, निजी र सरकारी कार्यालय, कम्प्युटर, घरेलु कामदार व्यवस्थापन गर्ने कार्यालय, पत्रिकाको विज्ञापन, रेस्टुराँमा डिनर, स्कुटी, टिभी र रिमोट, बाथरुम भएको घर, ड्राइभर र घरेलु कामदार राख्ने डाक्टर दम्पती: यी सबैले सहरी परिवेश झल्काउँछन्।

• क.शन्तमायाले सेवानिवृत्त डाक्टर दम्पतीको घरमा काम गर्न थालिन्।
• ख.डाक्टर दम्पतीले बगैँचामा मिहिनेत गर्ने, भान्सा, बाथरुम र कौसीमा जताततै छिटोछिटो काम गर्ने र सबैभन्दा बढी इमानदारीसाथ काम गर्ने महिला कामदारको अपेक्षा गरेका थिए।
• ग.शन्तमाया खुसी हुनुका धेरै कारण थिए। पहिले उनी घाम, पानी र ठेकेदारको डर सहेर ज्यामी काम गर्थिन्; अब घरभित्र सुरक्षित काम पाइन्। डाक्टर दम्पतीले दिएको पारिश्रमिक राम्रो थियो, र चाडबाडमा थप रकम र कपडा पनि पाउन थालिन्। काम गर्ने समय पनि निश्चित थियो। दुई सन्तान पाल्नुपर्ने एक्ली विधवाका लागि यो सुरक्षा र सम्मान ठुलो कुरा थियो, त्यसैले उनी खुसी थिइन्।
• घ.‘मिहिनेती हात’ भन्नाले परिश्रम गर्न नडराउने, जाँगर चलाएर काम गर्ने मान्छे भन्ने बुझिन्छ। यहाँ हातले पूरै व्यक्ति र उसको श्रमलाई जनाएको छ; बगैँचा सम्हाल्न खन्ने, गोड्ने, पानी हाल्ने काम गर्न सक्ने परिश्रमी कामदार चाहिएको थियो।

१. जन्मदिनमा याङ्जी कार्यालयमा, आमाले छिटो घर आउन भन्नु
२. आमा र याङ्जीको दिनचर्या, छिमेकी काकीको सल्लाह
३. कमलको मृत्युपछि याङ्जीको एक्लोपन, आमाले जागिर खान उत्प्रेरित गर्नु
४. दुई वर्षअघि सुरजको कार्यालयमा अन्तर्वार्ता, सहव्यवस्थापक बन्नु
५. शन्तमाया काम खोज्दै आउनु, डाक्टर दम्पतीको घरमा काम पाउनु
६. शन्तमायाले सानु तामाङसँग पुनर्विवाह गरेर खुसी हुनु
७. जन्मदिनको साँझ सुरजसँग डिनर, आमालाई भन्ने वचन
८. ढिलो घर पुग्दा आमा रिसाउनु, याङ्जीले प्रेमको कुरा भन्नु
९. आमाले पुनर्विवाह स्विकार्नु र सँगै बस्ने सर्त राख्नु, याङ्जीको अँगालो

पति कमलको मोटरसाइकल दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि याङ्जी सासूसँग बस्छे। सासू उसलाई छोरीझैँ माया गर्नुहुन्छ। पतिको शोकले याङ्जी सबैबाट टाढा भएर एक्लोपनमा डुबेकी हुन्छे, त्यसैले आमाले उसलाई जागिर खान उत्प्रेरित गर्नुहुन्छ। ऊ घरेलु कामदार व्यवस्थापन गर्ने सुरज कुमारको कार्यालयमा सहव्यवस्थापक बन्छे। सुरजको रूप कमलसँग मिल्छ। कार्यालयमा श्रीमान् गुमाएकी शन्तमाया तामाङ काम खोज्दै आउँछिन्; उनी डाक्टर दम्पतीको घरमा काम पाउँछिन् र पछि त्यहीँका ड्राइभर सानु तामाङसँग बिहे गरेर खुसी हुन्छिन्। यता याङ्जी र सुरजबिच प्रेम बढ्छ, र सुरज आमालाई भन्न दबाब दिन्छन्। जन्मदिनको साँझ सुरजसँग खाना खाएर ढिलो घर पुगेकी याङ्जीलाई आमा रिसाएर पर्खिरहनुभएको हुन्छ। याङ्जी साहस गरेर आफ्नो प्रेमको कुरा भन्छे। कमलको फोटो हेर्दै आमा भन्नुहुन्छ, ऊ अब बुहारी होइन छोरी हो, एक्लै बाँच्नुको सकस आफूले बुझेकी छु; उहाँ पुनर्विवाहको अनुमति दिनुहुन्छ र बिहेपछि पनि दुवै जना आफूसँगै बस्नुपर्ने सर्त राख्नुहुन्छ। याङ्जी खुसीले आमालाई अँगालो हाल्छे।

• क.आमाको उमेर कति थियो? (करिब ४९ वर्ष।)
• ख.आमाको छालाको रङलाई केसँग तुलना गरिएको छ? (सेतो चिमालोको फूलको रङसँग।)
• ग.आमा हाँस्दा उहाँको अनुहारमा के परिवर्तन आउँथ्यो? (आँखाका चेप झन् खुम्चिन्थे।)
• घ.‘उमेरभन्दा निकै ढिला हिँडिरहेको जस्ता देखिने हातगोडा’ भन्नुको आशय के हो? (आमाको शरीर उमेरअनुसार बुढो नदेखिई जवानजस्तै देखिन्थ्यो।)

क. ‘आयाम’ कथाको मुख्य विषयवस्तु विधवा बुहारीको पुनर्विवाह र सासूको उदार माया हो। पति कमलको दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि एक्लोपनमा डुबेकी याङ्जी जागिर खान थाल्छे र आफ्ना हाकिम सुरजसँग प्रेममा पर्छे। उसकी सासूले उसलाई छोरी मानेर पुनर्विवाहको अनुमति दिनुहुन्छ र सँगै बस्ने सर्त राख्नुहुन्छ। शन्तमायाको सङ्घर्ष र पुनर्विवाहको प्रसङ्गले यही विषयलाई अझ बलियो बनाएको छ।

ख. याङ्जी र शन्तमाया दुवै जवान उमेरमै विधवा भएका, सङ्घर्षशील र अन्त्यमा नयाँ जीवनसाथी पाउने पात्र हुन्, तर तिनको जीवन र स्वभावमा धेरै फरक छ।

समग्रमा याङ्जी भित्री द्वन्द्वले भरिएकी शिक्षित पात्र हो भने शन्तमाया जीवनको कठोर यथार्थसँग सिधा जुध्ने श्रमिक पात्र हुन्।

ग. कथामा आजको नेपाली सहरी समाजको परिवेश छ। महिलाहरू सरकारी र निजी कार्यालयमा जागिर खान्छन्; एउटै घरका सदस्य बिहान बेलुका भिन्न समयमा काममा जान्छन्। छोराछोरी विदेश गएपछि एक्लिएका बुढाबुढीले घरेलु कामदार राख्छन्, र कामदार खोज्न व्यवस्थापन कार्यालयको सहारा लिइन्छ। गाउँबाट आएका गरिब मानिस ज्यामी काम गर्छन्, ठेकेदारको डर सहन्छन्। विधवाले सङ्घर्ष गर्नुपर्छ, तर समाजमा उनीहरूको पुनर्विवाह पनि हुन थालेको छ। छिमेकीले एकअर्काको घरको कुरा चासो राख्छन् र सल्लाह दिन्छन्। प्रेम र बिहेका कुरा परिवारलाई भन्न अझै गाह्रो मानिन्छ। यसरी कथामा परम्परा र आधुनिकता सँगसँगै भएको सामाजिक परिवेश देखिन्छ।

घ. कथाबाट यो सन्देश पाइन्छ: विधवालाई पनि नयाँ जीवन सुरु गर्ने, प्रेम र पुनर्विवाह गर्ने अधिकार छ, र परिवारले त्यसमा साथ दिनुपर्छ। सासू बुहारीको सम्बन्ध आमा छोरीको जस्तै मायालु हुन सक्छ। एक्लोपनबाट निस्कन काम र सम्बन्ध चाहिन्छ; मनका कुरा लुकाउनुभन्दा साहस गरेर भन्दा समाधान निस्कन्छ। इमानदार श्रमले गरिबको जीवन पनि फेरिन्छ।

‘आयाम’ कथामा आमा र याङ्जीको सम्बन्ध सासू बुहारीको भन्दा आमा छोरीको सम्बन्धजस्तो छ, जुन समाजका लागि अनुकरणीय छ।

कमलको मृत्युपछि दुवै एकअर्काका सहारा बनेका छन्। आमा याङ्जीको एक्लोपन देखेर चिन्तित हुनुहुन्छ र उसको हात समातेर मायालु स्वरमा जागिर खान प्रेरित गर्नुहुन्छ; विज्ञापन खोजेर कामको प्रकृति बुझाउनुहुन्छ। घरको धेरै काम आफैँ गरेर बुहारीलाई कामको धपेडीबाट जोगाउनुहुन्छ, र छिमेकीसामु पनि उसको पक्ष लिनुहुन्छ। जन्मदिनमा मिहिनेत गरेर खाना पकाउनुहुन्छ।

याङ्जी पनि आमालाई आफ्नो ‘उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु’ मान्छे। बिहानको खाजा बनाएर घरको काममा सघाउँछे। ढिलो आउँदा आमा रिसाउनुभएको देखेर माफी माग्छे। आमाको विश्वास तोडेँ कि भन्ने डरले उसले लामो समय प्रेम लुकाई; यसले पनि ऊ आमालाई कति सम्मान गर्छे भन्ने देखाउँछ।

सम्बन्धको सबैभन्दा ठुलो परीक्षा अन्त्यमा हुन्छ। छोरो गुमाएकी आमाले बुहारीको नयाँ प्रेम स्विकार्नु सजिलो थिएन। तर उहाँ आफ्नो पीडाभन्दा बुहारीको खुसीलाई ठुलो मान्नुहुन्छ, र ‘तिमी मेरी छोरी हौ’ भनेर पुनर्विवाहको अनुमति दिनुहुन्छ। सँगै बस्ने सर्तले पनि दुवैको आपसी निर्भरता र माया देखाउँछ। याङ्जी खुसीसाथ सर्त मान्छे।

यसरी कथाले सासू बुहारीको सम्बन्धलाई झगडा र तनावको होइन, विश्वास, त्याग र मायाको सम्बन्धका रूपमा देखाएको छ। मेरो विचारमा यो सम्बन्ध आदर्श छ, र समाजमा यस्ता सम्बन्ध बढे विधवाको जीवन सहज हुन्छ।

प्रस्तुत पङ्क्ति बिना थिङको ‘आयाम’ कथाबाट लिइएको हो। यो वाक्य कथाकी ‘म’ पात्र याङ्जीले आफ्नी सासूबारे भनेकी हुन्।

केन्द्रबिन्दु भनेको कुनै घेराको बिचको विन्दु हो, जसको वरिपरि सबै कुरा घुम्छन्। याङ्जीको जीवनमा जाँगर, आँट र अघि बढ्ने प्रेरणा जहाँबाट आउँथ्यो, त्यो आमा नै हुनुहुन्थ्यो। पति गुमाएपछि याङ्जी एक्लोपन र निराशामा डुबेकी थिई। त्यस बेला आमाले नै उसलाई दराजमा थन्किएका प्रमाणपत्र झिकेर जागिर खान प्रेरित गर्नुभयो। आमाको उज्यालो अनुहार र सधैँ हँसिलो स्वभाव देख्दा याङ्जीको मनको क्षोभ हराउँथ्यो। आमा आफैँ १९ वर्षदेखि विधवा भएर पनि हाँसेर बाँचिरहनुभएको थियो; यही उदाहरणले याङ्जीलाई बाँच्ने बल दियो।

हरेक मान्छेको जीवनमा यस्तो कोही हुन्छ, जसको साथले ऊ अप्ठ्यारामा पनि उठ्न सक्छ। याङ्जीका लागि त्यो व्यक्ति आमा हुनुहुन्थ्यो। त्यसैले उनी याङ्जीको उत्प्रेरणाको केन्द्रबिन्दु हुनुहुन्थ्यो।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘आयाम’ कथाबाट लिइएको हो। सुरजले एक दिन “याङ्जी, तिमीलाई हरियो कुर्था र टीका खुब सुहाउँछ” भनेपछि याङ्जीले यो अनुभव गरेकी थिई।

खुसीका लागि सधैँ ठुलो उपलब्धि, धेरै पैसा वा ठुलो उत्सव चाहिँदैन। कसैले मायाले बोलेको एक वाक्य, सानो प्रशंसा, एउटा मुस्कान वा कसैले सम्झिदिनु पनि मनलाई धेरै हलुका बनाइदिन्छ। लामो समय शोक र एक्लोपनमा बाँचेकी याङ्जीका लागि सुरजको सानो प्रशंसाले आफू पनि कसैका लागि महत्त्वपूर्ण छु भन्ने अनुभूति दियो, र उसको मन फेरि फुल्न थाल्यो। शन्तमायाका लागि पनि राम्रो घरमा काम पाउनु र चाडबाडमा थप कपडा पाउनु ठुलो खुसी बन्यो।

दैनिक जीवनमा पनि साथीलाई धन्यवाद भन्नु, आमाबुबालाई सघाउनु वा कसैको राम्रो कामको प्रशंसा गर्नु सानो काम लाग्छ, तर यसले अरूलाई अथाह खुसी दिन सक्छ। त्यसैले साना खुसीको मूल्य बुझ्नुपर्छ र अरूलाई पनि दिनुपर्छ।

‘आयाम’ कथाका दुवै नारी पात्र जवान उमेरमै पति गुमाएर सङ्घर्ष गर्न बाध्य भएका छन्, तर तिनका सङ्घर्षको रूप फरक छ।

याङ्जीको सङ्घर्ष मुख्यतः मानसिक र भावनात्मक छ। कमलसँग छोटो समय मात्र बिताएपछि मोटरसाइकल दुर्घटनाले उसको संसार तहसनहस पार्‍यो। त्यसपछि ऊ साथी, आफन्त, छिमेकी र आफैँबाट पनि टाढा भई; घन्टौँ कौसीमा उभिएर क्षितिज हेर्दै हराउन थाली। स्नातक भएर पनि घरको काममा मात्र सीमित भई। आमाको प्रेरणाले जागिर खाएपछि बिस्तारै जीवनमा फर्किई। तर सुरजसँगको प्रेमपछि उसको मनमा नयाँ द्वन्द्व सुरु भयो: आमाको विश्वास, समाजको डर र आफ्नो खुसीबिच ऊ महिनौँ अल्झिई। अन्त्यमा साहस गरेर उसले यो सङ्घर्ष जिती।

शन्तमायाको सङ्घर्ष आर्थिक र शारीरिक छ। २३ वर्षमै विधवा भएकी उनले शोक बस्ने फुर्सद पनि पाइनन्; तेह्रौँ दिनदेखि नै ज्यामी काम गर्न थालिन्। दुई सन्तान पाल्न उनले घाम, पानी र ठेकेदारको डर सहिन्। गरिबी र कडा कामले उनको शरीर कमजोर, छाला फुस्रो र गालाका हाड उक्सिएका थिए। सुरक्षित काम खोज्दै उनी कार्यालयसम्म आइपुगिन्। इमानदार कामले उनले राम्रो घर, राम्रो पारिश्रमिक र अन्त्यमा जीवनसाथी पाइन्।

यसरी याङ्जीको सङ्घर्ष मनभित्रको हो भने शन्तमायाको सङ्घर्ष पेटको। तर दुवैले हार मानेनन्, र दुवैले काम, साहस र मायाको साथले नयाँ जीवन पाए। यो नै कथाको आशावादी सन्देश हो।

‘आयाम’ कथाले नेपाली समाजमा विधवाको जीवन र पुनर्विवाहको विषय उठाएको छ। साथै सासू बुहारीको सम्बन्ध, घरेलु श्रमिकको अवस्था र महिलाको आत्मनिर्भरताका विषय पनि यसमा छन्।

हाम्रो समाजमा पति बितेपछि महिलाले सेतो लुगा लगाएर, खुसी त्यागेर जीवनभर शोकमै बस्नुपर्ने ठान्ने चलन धेरै ठाउँमा अझै छ। पुरुषको पुनर्विवाहलाई सहज रूपमा लिइन्छ, तर महिलाको पुनर्विवाहमा कुरा काटिन्छ। कथाले यो सोचलाई चुनौती दिएको छ। याङ्जी र शन्तमाया दुवैको पुनर्विवाहलाई कथाले सकारात्मक र खुसी ल्याउने घटनाका रूपमा देखाएको छ।

कथामा सबैभन्दा मन छुने कुरा आमाको भूमिका हो। प्रायः सासूलाई बुहारीको विरोधी देखाइन्छ; यहाँ सासूले नै बुहारीलाई छोरी मानेर नयाँ जीवनको बाटो खोलिदिनुहुन्छ। कथाले घरेलु कामदारको जीवन, ज्यामी कामको जोखिम र विदेशिएका छोराछोरीका बुढा आमाबुबाको एक्लोपन पनि थोरै शब्दमा देखाएको छ।

मलाई यो कथा धेरै मन पर्‍यो। यसको विषय साहसी छ, तर कथा उपदेश दिएजस्तो छैन; पात्रका भावना र घटनाबाटै सन्देश आफैँ आउँछ। अन्त्यमा मात्र खुल्ने रहस्यले पढ्न रोचक बनाएको छ। विधवालाई पनि खुसीसँग बाँच्ने अधिकार छ भन्ने कुरा हामी सबैले बुझ्नुपर्छ; यस्ता कथाले समाजको सोच बदल्न मदत गर्छन्।

• अ.बालसाहित्यको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालबालिकाको उमेर, रुचि, आवश्यकता र मनोविज्ञानमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
• आ.घुमफिर, खेलकुद, संस्कृति, सहयोग, मायाममता, मेलमिलाप, सम्मान र पुरस्कारका प्रसङ्ग समेटिएका विषय र घटनाले बालबालिकामा कौतूहल सिर्जना गर्छन्।
• इ.बालबालिकालाई सूचना र ज्ञान दिन, उनीहरूको सिर्जनात्मक सिप बढाउन र भित्र लुकेको प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न बालसाहित्यको आवश्यकता पर्छ। यसले आत्मविश्वास र राष्ट्रप्रेम जगाउँछ, कला र संस्कृतिका मूल्य हस्तान्तरण गर्छ, शब्दभण्डार र भाषिक क्षमता बढाउँछ, र पाठ्यक्रमका सिकाइ उपलब्धि हासिल गर्न सन्दर्भ सामग्रीको काम गर्छ।
• ई.बालसाहित्य बालबालिकाका लागि लेखिएको वा उनीहरूले नै रचेको साहित्य हो। यसको विषय उनीहरूको उमेर र रुचिअनुसार हुन्छ। यसले बालपरिवेशका घटना रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ, त्यसैले पढ्दा आफ्नै जीवन पढेजस्तो लाग्छ र मनोरञ्जन पनि मिल्छ। विभिन्न विषयका तथ्य दिएर यसले बालजिज्ञासा मेटाउँछ र सिर्जनात्मक क्षमता बढाउँछ।

• अ.संश्लेषण: बालबालिकाका निम्ति लेखिएको र बालबालिकाद्वारा रचिएको साहित्य बालसाहित्य हो, त्यसैले यसको विषयवस्तु छनोट गर्दा बालकको उमेर, रुचि, आवश्यकता, मनोविज्ञान आदिलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
• आ.विश्लेषण:

१. बालसाहित्यले सूचनाको ज्ञान र सिर्जना सिपको प्रवर्धन गर्छ।
२. बालबालिकामा प्रतिभा अन्तर्निहित हुन्छ।
३. त्यो प्रतिभा प्रस्फुटन गर्न बालसाहित्यको आवश्यकता पर्छ।

(तीनओटै वाक्यमा एउटै मुख्य क्रियापद छ र कुनै संयोजक छैन, त्यसैले तीनओटै सरल वाक्य हुन्।)
इ. ‘र’ का फरक प्रयोग: अनुच्छेदमा पुरस्कार, रुचि मा पूरा ‘र’; प्रतिभा, प्रस्फुटन, प्रवर्धन मा पदेन ‘र’ (प्र); सन्दर्भ, निर्देश, पर्याप्त मा रेफ (र्) छ। यीमध्ये तीन शब्द फरक वाक्यमा:

• पुरस्कार: वक्तृत्व प्रतियोगितामा प्रथम हुनेलाई पुस्तक पुरस्कार दिइयो।
• प्रतिभा: गाउँका केटाकेटीमा पनि सहरकाजत्तिकै प्रतिभा हुन्छ।
• पर्याप्त: यस वर्ष पर्याप्त वर्षा भएकाले धान राम्रो फल्यो।

यो तरिकामा आमाले धम्की दिनुहुन्न; प्रश्न सोधेर छोरालाई आफैँ गल्ती बुझ्न र समाधान रोज्न दिनुहुन्छ।

• क.ठिक। सुनाइ पाठमा शैलीको जन्म यिनै चार कुराबाट हुने भनिएको छ।
• ख.बेठिक। शैली एउटा साधन मात्र भए पनि सबै साहित्यिक कृतिमा शैलीको महत्त्व हुन्छ।
• ग.ठिक। शैलीलाई वर्णनात्मक, आत्मकथनात्मक, हास्यमय, व्यङ्ग्यमय आदिमा बाँडेको पाइन्छ।
• घ.बेठिक। शैली सौन्दर्यबोधक तत्त्व पनि हो; यसले सामान्य भाषाभन्दा फरक पारेर रचनालाई विशिष्ट बनाउँछ।

• क.भाव व्यक्त गर्ने माध्यम भाषा हो भने भाषिक अभिव्यक्तिको तरिका शैली हो। कुनै काम विशेष किसिमले गर्ने प्रणाली, पद्धति, ढाँचा वा परिपाटीलाई शैली भनिन्छ।
• ख.शैली सौन्दर्यबोधक तत्त्व हो। यो रचनाकारको व्यक्तित्वको परिचायक भएकाले व्यक्तिपिच्छे फरक हुन्छ, र सामान्य भाषाबाट केही विचलित भएर रचनालाई विशिष्टता दिन्छ।
• ग.शाब्दिक प्रयोग र भाषिक उच्चताका आधारमा शैली सरल र अलङ्कृत गरी दुई प्रकारका हुन्छन्।
• घ.भाषाको स्वाभाविक सुन्दरता, सशक्तता, साहित्यिक उच्चता र लेखकको योग्यताबाट शैलीको जन्म हुन्छ।

• (ख) मा सातओटा सरल वाक्य छन्; हरेकमा आफ्नै कर्ता र मुख्य क्रियापद छ। यो विश्लेषित रूप हो।
• (क) मा तिनै सात कुरा एउटै वाक्यमा जोडिएका छन्। यो संश्लेषित रूप हो; मुख्य क्रियापद एउटै छ: खुसी हुनुभयो।
• (ख) का उठे, गए, गरे, खाए, बसे, देख्नुभयो (क) मा उठेर, गई, सकेर, लिई, बसेको, देखेर जस्ता असमापिका रूपमा बदलिएका छन्।
• ‘सफल’ सात पटक दोहोरिनुको सट्टा एक पटक मात्र आएको छ; वाक्य छोटो र छरितो भएको छ।
• (क) र (ख) को अर्थ एउटै छ। संश्लेषणले शब्द घटाउँछ, विश्लेषणले हरेक काम छुट्टै स्पष्ट पार्छ।

क. धेरै सरल वाक्य जोडेर एउटै छरितो वाक्य बनाइन्छ। यो कार्य वाक्य संश्लेषण हो।

ख. जोडिएका वाक्यलाई टुक्र्याउने वाक्य विश्लेषण वाक्य संश्लेषणको ठिक विपरीत हुन्छ।
(संयुक्त वाक्य बनाउन: वाक्य विश्लेषण वाक्य संश्लेषणको ठिक विपरीत हुन्छ, किनभने यसमा जोडिएका वाक्य टुक्र्याइन्छ।)

ग. वाक्य संश्लेषण र विश्लेषणको अभ्यास गरिन्छ। यसबाट कुनै पनि लेखरचनाका लागि उत्कृष्ट वाक्य बनाउन सकिन्छ।

घ. यसको अभ्यास गरिरहनुपर्छ, किनभने यस्तो बानीले भाषामा राम्रो नियन्त्रण रहन्छ र थोरै शब्दमा आफ्ना भाव अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ।

ङ.
१. दुई वा सोभन्दा बढी सरल वाक्यलाई एक सरल, मिश्र वा संयुक्त वाक्यमा रूपान्तरण गरिन्छ।
२. यस्तो प्रक्रियामा भाषाको ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
३. यसमा मुख्य क्रिया र पूर्वकालिक वा असमापिका क्रियाको चयन गर्नुपर्छ।
४. विशेषण, नाम र क्रियापदावलीको निर्माण गर्नुपर्छ।
५. आवश्यकताअनुसार उपसर्ग, प्रत्यय, समास विग्रह र नयाँ शब्दको पनि प्रयोग गर्नुपर्छ।

अनुच्छेदका चार सरल वाक्य (कमलको दुर्घटनाबारेको अनुच्छेद):
१. त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो।
२. ऊसँग मैले छोटो समय व्यतीत गरेँ।
३. छोटो समयमै गहिरो माया दिएर ऊ गयो।
४. कमलको अनुपस्थितिले दिएको छटपटी असह्य थियो।

संश्लेषित वाक्य: मसँग छोटो समय मात्र बिताएर, त्यही छोटो समयमा गहिरो माया दिएर कमल गएको त्यो दिन मेरो जीवनको सबैभन्दा भयानक दिन थियो, र उसको अनुपस्थितिले दिएको छटपटी असह्य थियो।

(यहाँ पहिला तीन वाक्य ‘बिताएर’, ‘दिएर’ असमापिका र ‘गएको’ विशेषण बनेर एउटै खण्डमा जोडिएका छन्, र चौथो वाक्य ‘र’ ले जोडिएको छ, त्यसैले पूरा वाक्य संयुक्त भयो।)

भिन्नता: पूर्णविराम सामान्य कथन टुङ्ग्याउँछ, प्रश्नवाचक चिह्नले प्रश्नको स्वर देखाउँछ। आमाको ‘बुढी भइसकेँ भन्ने ठानेको?’ प्रश्नको रूपमा छ तर जवाफ माग्दैन; यस्तो प्रश्नलाई अलङ्कारिक प्रश्न भनिन्छ। अल्पविराममा थोरै मात्र रोकिइन्छ, र अन्तिम दुई पदबिच ‘र’ आएकाले त्यहाँ अल्पविराम लागेको छैन। भनाइ सकिँदाको पूर्णविराम उद्धरण चिह्नभित्रै छ।

समाजको आधा जनसङ्ख्या महिला छन्; त्यसैले विकासका हरेक काममा उनीहरूको सहभागिता आवश्यक छ। के महिलाबिना घर, गाउँ वा देश अघि बढ्न सक्छ? सक्दैन! आज नेपालका स्थानीय तहमा उपाध्यक्ष / उपप्रमुख पदमा धेरै महिला निर्वाचित छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, व्यापार र खेलकुदमा पनि महिलाको उपस्थिति बढ्दो छ। सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह (गाउँका साझा वन सम्हाल्ने समिति) मा पनि महिलाले नेतृत्व गरेका उदाहरण छन्। हाम्रा शिक्षिका भन्नुहुन्छ, “छोरीलाई पढाउनु भनेको पूरा परिवारलाई पढाउनु हो।” यसरी महिला सहभागिता नै समतामूलक समाजको जग हो।

प्रयोग भएका चिह्न: पूर्णविराम (।), अर्धविराम (;), प्रश्नवाचक (?), उद्गार (!), विकल्पबोधक (/), अल्पविराम (,), कोष्ठक ( ) र दोहोरो उद्धरण (“ ”)।

विविधता: एउटै ‘र’ अक्षरको अघि वा पछि के आउँछ भन्नेअनुसार आकार बदलिन्छ। स्वरसहित उच्चारण हुने ‘र’ पूरा लेखिन्छ; आधा ‘र्’ पछि अर्को व्यञ्जन आए रेफ बनेर माथि जान्छ; व्यञ्जनपछि ‘र’ आए तल पदेन बन्छ; ट, ड जस्ता गोला तल्लो भाग भएका अक्षरमुनि ^ आकार लिन्छ; र ‘र्’ पछि ‘य’ आए आँखीभौँ आकार (र्‍य) बन्छ।

(पाठमा प्रतिछाया, प्रेम, क्षितिज, सर्त, पर्दा, पर्‍यो, ड्राइभर जस्ता अरू शब्द पनि छन्।)

हजुरबुबाको चस्मा

बिहान स्कुल जाने बेला रोहनले हजुरबुबाको कोठाबाट ‘टक्क’ आवाज सुन्यो। हजुरबुबा भुइँमा घुँडा टेकेर केही खोज्दै हुनुहुन्थ्यो।

“के भयो हजुरबुबा?”

“चस्मा खस्यो, नाति। एउटा सिसा फुट्यो जस्तो छ।”

रोहनले चस्मा टिपिदियो। बायाँ सिसामा माकुराको जालोजस्तो धर्को परेको थियो। हजुरबुबाले हाँस्दै भन्नुभयो, “केही छैन, एउटा आँखाले पनि पत्रिका पढिन्छ।”

त्यो दिन कक्षामा रोहनको मन लागेन। हजुरबुबाले हरेक बिहान उसलाई पत्रिकाका समाचार पढेर सुनाउनुहुन्थ्यो। अब कसरी पढ्नुहोला? नयाँ चस्मा बनाउन बुबालाई भनौँ भने बुबा विदेशमा हुनुहुन्थ्यो, र आमाले यो महिनाको खर्च जोडिसक्नुभएको थियो।

साँझ घर फर्कँदा उसको गुल्लकमा दसैँमा पाएको दक्षिणा थियो: सात सय रुपियाँ। उसले नयाँ जुत्ता किन्ने सोचेको थियो। उसले गुल्लक फुटायो र चस्मा पसल पुग्यो।

“यो सिसा मात्र फेर्न कति लाग्छ, दाइ?”

“छ सय।”

भोलिपल्ट बिहान रोहनले चस्मा हजुरबुबाको टेबुलमा राखिदियो। हजुरबुबाले चस्मा लगाउनुभयो, पत्रिका पल्टाउनुभयो, अनि एकछिन केही बोल्नुभएन। उहाँका आँखा रसाए।

“जुत्ता त च्यातिएको छ नि, नाति?”

“अर्को दसैँ आउँछ नि, हजुरबुबा।”

त्यो बिहान हजुरबुबाले पत्रिका पढ्नुभएन; रोहनलाई काखमा राखेर आफ्नो बाल्यकालको कथा सुनाउनुभयो। रोहनले बुझ्यो: नयाँ जुत्ताभन्दा हजुरबुबाको मुस्कान धेरै महँगो रहेछ।

शिक्षा: मायाका लागि गरिएको सानो त्यागले पनि ठुलो खुसी दिन्छ।