परीक्षा अभ्यास

• क.शताब्दी
• ख.अमूर्त
• ग.अनमोल (मूल्यवान् पनि मिल्छ)
• घ.अमर
• ङ.कलात्मक
• च.सङ्ग्रहालय

• अद्भुत: अचम्म लाग्दो, असाधारण (‘अद्भुत प्रतिभाशाली बालक’)।
• शैशवावस्था: शिशु अवस्था, सानो उमेर (‘शैशवावस्थाको चुलबुले उमेरमा’)।
• पूर्णकालीन: पूरै समय दिएर गरिने (‘पूर्णकालीन रूपमा कलाकारितामा’)।
• बहुमुखी: धेरै क्षेत्रमा प्रतिभा भएको (‘बहुमुखी प्रतिभाशाली पिकासो’)।
• सिर्जना: नयाँ कुरा बनाउने काम, रचना (‘कलाकृति सिर्जना’)।
• मनस्थिति: मनको अवस्था (‘गरिब र बहिष्कृतको शान्त र व्यग्र मनस्थिति’)।
• आकृति: कुनै वस्तु वा मान्छेको रूप, आकार (‘विभिन्न प्रकारका आकृति बनाएर’)।
• विसङ्गत: नमिलेको, बेमेलको (‘निराशा र विसङ्गत अवस्था’)।
• कृति: बनाइएको रचना, कलाकृति (‘महान् कृति जन्माइसकेका’)।

गाडी (प्राकृतबाट), मादल र बारा (संस्कृतबाट) तद्भव शब्द हुन्, आगन्तुक होइनन्। कलम लाई धेरैले अरबीबाट आएको मान्छन्, तर बृहत् नेपाली शब्दकोशले लेख्ने साधनको अर्थमा यसको स्रोत संस्कृत दिएको छ।

• टेबुल (अङ्ग्रेजी): हजुरबाले पुरानो टेबुललाई रङ लगाएर नयाँ जस्तो बनाउनुभयो।
• क्यानभास (अङ्ग्रेजी): कला शिक्षकले हरेक विद्यार्थीलाई एक एकओटा सानो क्यानभास दिनुभयो।
• पेन्टिङ (अङ्ग्रेजी): भक्तपुरको पौभा पेन्टिङ विदेशी पर्यटकले धेरै मन पराउँछन्।
• डलर (अङ्ग्रेजी): काकाले विदेशबाट पठाएको डलर बैङ्कमा साटियो।
• बजार (फारसी): असोजमा असनको बजार दसैँका सामानले भरिन्छ।
• लिलाम (पोर्चुगिज): पुराना सरकारी गाडी लिलाममा बिक्री गरियो।

कुनै पाँच लेखे पुग्छ।

• महत्त्वपूर्ण: ‘त्त्व’ मा त दोहोरिन्छ, अनि व; ‘महत्वपूर्ण’ जस्तो एउटै त होइन।
• मूर्तिकार: ‘र्ति’ मा रेफ (र्) पहिले बोलिन्छ।
• दृष्टिकोण, दृष्टिविहीन: ‘दृ’ बोल्दा ‘द्रि’ जस्तो, ‘ष्टि’ मा ष र ट सँगै।
• बहिष्कृत: ‘ष्कृ’ मा ष, क र ऋ।
• प्रदर्शन: ‘प्र’ र ‘र्श’ दुवैमा र।
• आक्रोश: ‘क्रो’ मा क र र सँगै।
• भिक्षु: ‘क्षु’ बोल्दा ‘क्छु’ जस्तो।
• उत्तरार्ध: ‘त्त’ दोबर, ‘र्ध’ मा रेफ।
• उत्कृष्ट: ‘त्कृ’ र ‘ष्ट’।
• प्रतिबिम्ब: ‘म्ब’ मा म र ब सँगै।
• सीमान्तकृत: ‘सी’ दीर्घ, ‘न्त’ र ‘कृ’।

• क.पहिलो अनुच्छेदमा आठ वाक्य छन् (‘मानवीय संवेदनाको...’ देखि ‘...जन्मजात प्रवाहित थियो।’ सम्म)।
• ख.शीर्षवाक्य: ‘आफ्ना बुबाबाट सुरु भएको कलायात्राका क्रममा पिकासोले मलागादेखि बार्सिलोना, म्याड्रिड र युरोपेली कलाको राजधानी मानिने पेरिससम्म आइपुग्दा महान् कृति जन्माइसकेका थिए।’
• ग.यस अंशको विषयवस्तु पिकासोको ब्लु पिरियड (निलो काल, सन् १९०१–१९०४) हो: पारिवारिक र आर्थिक सङ्कटको मानसिक तनावमा उनले निलो र हरियो रङमा गरिब, बहिष्कृत, दृष्टिविहीन र भिखारीका उदास चित्र बनाए; त्यस बेला ती चित्र बिकेनन्, तर पछि अनमोल भएर करोडौँमा बिके।
• घ.परिवार ला कोरुना सर्‍यो → एक वर्षपछि पिकासो कला विद्यालयमा भर्ना भए → सन् १८९४ मा परिवारको चित्रसहित तैलचित्र बनाए → सन् १८९५ देखि चित्र प्रदर्शन गर्न र बेच्न थाले → सोही वर्ष बहिनी कोन्चिटाको मृत्यु भयो र परिवार बार्सिलोना सर्‍यो → यथार्थवादी शैलीका पोर्ट्रेट बनाए → सन् १८९७ तिरबाट चित्र आधुनिक कलातिर जान थाले → सन् १९०० मा पेरिस गए र म्याक्स ज्याकबसँग मित्रता भयो।

• क.सन् १८८१ अक्टोबर २५
• ख.चित्र सन् १९५५ मा बनेको हो; लिलामीमा बिकेर कीर्तिमान बनाएको सन् २०१५ मा हो।
• ग.लेनिन शान्ति पुरस्कारको सूचीमा पिकासोको नाम सन् १९६२ मा एक पटक छ (कतिपय पुस्तकमा सन् १९५० र १९६१ लेखिएको छ)।
• घ.सन् १९७३ अप्रिल ८
• ङ.सन् १८९१ (कतिपय पुस्तकमा सन् १८९२)
• च.सन् १८९५

• क.मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मेका पिकासोले जीवनको पूर्वार्धमा आर्थिक अभाव र पारिवारिक समस्या भोग्नुपर्‍यो।
• ख.उनका अनमोल कलाकृतिले उनलाई अजर अमर बनाए; शरीर नरहे पनि कृतिमार्फत उनी जीवित छन्।
• ग.कलाकारको जीवन सुरुमा सङ्घर्ष र अभावले भरिएको हुन सक्छ, तर लगनले बनेको कलाले पछि सम्मान र सम्पत्ति दुवै दिन्छ; कलाकार कलाका माध्यमबाट मृत्युपछि पनि बाँचिरहन्छ।
• घ.पिकासोले पछि कृति बेचेर प्रशस्त कमाए र लेनिन पुरस्कार जस्ता ठुला सम्मान पाए, तैपनि ‘धेरै पैसा कमाएर पनि गरिब जस्तै बाँच्न चाहन्छु’ भने र आखिरमा साधारण जीवन नै बाँचे। विचार भने ठुलो थियो: उनले कलाबाट युद्धको विरोध गरे र गरिब, पीडित र हेपिएका मान्छेको पीडा संसारलाई देखाए। यसैले उनी सादा जीवन र उच्च विचारका अनुयायी थिए।

• क.पिकासोका कलाकृतिमा मानव वेदना र युद्धको क्रूरता मुख्य विषय थिए। उनले भिखारी, जेलमा थुनिएका, दुःख पाएका, हेपिएका र सीमान्तकृत मान्छेका, गम्भीर मानसिक समस्या भएका व्यक्तिका, र महिलाका मार्मिक र मायालु चित्र बनाए।
• ख.उनका कृतिमा मान्छेको बाहिरी रूप मात्र होइन, भित्री वेदना, संवेदना, संवेग, मर्म र सौन्दर्य पनि अमूर्त रूपमा देखिन्छन्। ती हेर्नेको मनमा करुणा, दया, माया र आक्रोश जगाउँछन्, र हेर्ने त्यसैमा हराउँछ। ती युद्धमाथि व्यङ्ग्य गर्छन्, बन्दुकभन्दा कलम र कुची बलियो भन्ने प्रमाण दिन्छन्, अनि आज पनि अनमोल र बेजोड छन्।

यो पङ्क्ति ‘पाब्लो पिकासो’ जीवनीबाट लिइएको हो। आमाले भनेझैँ लगनशील भएर आफू ‘पिकासो’ बनेको प्रसङ्गपछि लेखक यो निष्कर्ष निकाल्छन्।

यसको अर्थ हो, प्रतिभा कुनै एक व्यक्तिमा मात्र हुँदैन; हरेक बच्चामा केही नयाँ बनाउने आफ्नै शक्ति हुन्छ। त्यो शक्ति फुल्न दुई कुरा चाहिन्छ: बाहिरबाट मिल्ने उचित अवसर र भित्रबाट आउने लगन। पिकासोलाई बुबाले कुची र क्यानभासको अवसर दिए, र उनले तिस वर्षको लगन थपे।

हाम्रै वरपर यसको उदाहरण छ: गाउँको विद्यालयबाट पढेर राष्ट्रिय टोलीमा पुगेका खेलाडी, सानैदेखि गाउँदै नाम कमाएका गायक। अवसर नपाएका प्रतिभा भने गुम्छन्।

त्यसैले अभिभावक र विद्यालयले बालबालिकालाई अवसर दिनुपर्छ, र बालबालिकाले आफ्नो रुचिमा लगनसाथ लागिरहनुपर्छ। यसरी नै जीवन सार्थक हुन्छ र समाजले पनि उज्यालो पाउँछ।

यो पङ्क्ति ‘पाब्लो पिकासो’ जीवनीमा पिकासोको युद्धविरोधी कलाको सन्दर्भमा आएको हो।

बन्दुकले शरीरलाई हराउँछ, तर मान्छेको विचार बदल्न सक्दैन। कलम (लेखन) र कुची (चित्र) ले भने मान्छेको मनसम्म पुगेर विचार बदल्छन्, र तिनको प्रभाव पुस्तौँसम्म रहन्छ। पिकासोको ‘गुएर्निका’ ले बमबारीको क्रूरता संसारलाई देखायो र आज पनि युद्धविरुद्धको प्रतीक बनेको छ; नाजीहरूले उनको प्रदर्शनी रोक्नु नै उनीहरू त्यो कलादेखि डराएको प्रमाण थियो।

नेपालमा पनि कवि र लेखकका रचनाले निरङ्कुश शासनविरुद्ध जनतालाई जगाएका उदाहरण छन्: एकाइ ५ मा देवकोटाले बनारसबाट ‘युगवाणी’ मार्फत राणाशासनविरुद्ध लेखेको पढियो।

त्यसैले हिंसाको सट्टा विचार, कला र साहित्यको शक्तिले समाज बदल्नु दिगो र मानवीय बाटो हो भन्ने यस पङ्क्तिको भाव हो।

• क.पिकासोको बाल्यकाल कलामय परिवेशमा बित्यो। उनका बुबा कलाका शिक्षक थिए; उनले सानैदेखि बुबाका चित्र हेरे र घरमै तालिम पाए, र साथीलाई आकृति बनाएर चकित पार्थे। तर बाल्यकाल सजिलो मात्र थिएन: परिवार मलागाबाट ला कोरुना र बार्सिलोना सर्नुपर्‍यो, र सात वर्षकी बहिनी कोन्चिटाको मृत्युले उनलाई गहिरो पीडा दियो।
• ख.उनका चित्रमा परिवार (आमा, बुबा, बहिनी), गरिबी, एक्लोपन र अभाव, भिखारी, कैदी, दृष्टिविहीन र सीमान्तकृत मान्छे, सर्कसका कलाकार, प्रेम र महिला, मानसिक पीडा, अनि युद्धको क्रूरता (गुएर्निका) समेटिएका छन्। उनले वस्तुलाई एउटै कोणबाट मात्र होइन, घनवादी शैलीमा धेरै कोणबाट पनि देखाए।
• ग.उनले जन्मँदै बाँच्ने सङ्घर्ष गर्नुपर्‍यो। बहिनीको मृत्यु र बसाइँसराइ भोगे। एकेडेमीको पढाइमा मन नलागे पनि आफैँ कला साधना गरे। निलो कालमा आर्थिक सङ्कट र मानसिक तनाव झेले, र उनका चित्र त्यस बेला बिकेनन्। युद्धको समयमा नाजीहरूले उनको प्रदर्शनी रोके। यी सबैबिच उनले तिस वर्ष कडा अभ्यास गरे।
• घ.प्रतिभालाई लगन र अभ्यासले मात्र फलदायी बनाउँछ; दुःख र अभावलाई पनि सिर्जनामा बदल्न सकिन्छ; कलाले अन्याय र युद्धको विरोध गर्न सक्छ; पीडितप्रति संवेदनशील हुनुपर्छ; धनी भए पनि सादा जीवन बाँच्नु राम्रो हो।

पाब्लो पिकासो बिसौँ शताब्दीका सबैभन्दा प्रभावशाली कलाकार मानिन्छन्। उनको पहिलो योगदान नयाँ शैली हो: उनले यथार्थवादी चित्रको परम्परा तोडेर आधुनिक कलाको बाटो खोले। निलो कालमा एउटै रङका छायाले उदासी देखाए, गुलाफी कालमा न्याना रङले खुसी, र घनवादमा वस्तुलाई ज्यामितीय टुक्रामा भाँचेर धेरै कोणबाट एकै चित्रमा देखाउने नयाँ तरिका ल्याए, जसले पछिका पुस्ताका कलाकारलाई प्रभाव पार्‍यो।

दोस्रो, उनको कृतिको सङ्ख्या र विविधता अद्भुत छ: हजारौँ चित्र, मूर्ति, सेरामिक र रेखाचित्र; उनी चित्रकार, मूर्तिकार र मञ्च सजाउने शिल्पी सबै थिए। तेस्रो, उनले कलालाई मानवताको आवाज बनाए: गरिब, कैदी, भिखारी र सीमान्तकृतको पीडा चित्रमा ल्याए, र ‘गुएर्निका’ मार्फत युद्धको क्रूरताको विरोध गरे; यो चित्र आज पनि युद्धविरोधी कलाको सबैभन्दा ठुलो प्रतीक हो।

उनका कृति संसारभरका सङ्ग्रहालयमा छन् र सबैभन्दा महँगा चित्रमध्ये पर्छन्, जसले कलाको मूल्य र सम्मान बढायो। नेपालका लैनसिंह बाङ्देल जस्ता कलाकारसम्म उनको प्रभाव पुग्यो। यसैले पिकासोको योगदान कलाको शैली, मात्रा र मानवीय सन्देश तीनै दृष्टिले अतुलनीय छ।

१. प्रेरक व्यक्तित्वका जीवनका महत्त्वपूर्ण घटना समेटेर लेखिने गद्य विधा जीवनी हो।
२. जीवनीमा व्यक्तिका चारित्रिक विशेषता, सङ्घर्ष, उतारचढाव र मुख्य काम तथ्यपरक रूपमा आउँछन्।
३. विद्यार्थीमा मनोबल, सच्चरित्र र जीवनको लक्ष्य बनाउन सहयोग गर्नु यसका प्रयोजन हुन्; शब्दभण्डार, बोध र अभिव्यक्ति सिप बढाउनु भाषिक प्रयोजन हो।
४. जीवनी पढ्दा सकारात्मक सोच, इमानदारी, सामाजिक व्यवहार र मानवीय भावना विकसित भई असल व्यक्तित्व बन्छ।

प्रेरक व्यक्तिका जीवनका मुख्य घटना, सङ्घर्ष, उतारचढाव र चारित्रिक विशेषता तथ्यपरक रूपमा प्रस्तुत गर्ने गद्य विधा जीवनी हो। यसले विद्यार्थीको मनोबल र चरित्र बनाउन, जीवनको लक्ष्य तय गर्न र भाषिक सिप बढाउन सघाउँछ। जीवनी पढ्दा सकारात्मक सोच, इमानदारी र मानवीय भावना विकसित भई असल व्यक्तित्व बन्छ।

व्यक्तिवृत्त

शैक्षिक विवरण

तालिम तथा पुरस्कार

• विद्यालयस्तरीय विज्ञान प्रदर्शनीमा प्रथम, २०८२
• दुई दिने प्राथमिक उपचार तालिम, नेपाल रेडक्रस सोसाइटी

अनुभव तथा रुचि

• विद्यालयको इको क्लबको सचिव, एक वर्ष
• रुचि: चित्रकला, फुटबल, किताब पढ्ने

व्यक्तिवृत्तमा आफ्नै साँचो विवरण लेख्नुहोस्। नभएको विवरणको शीर्षक हटाउन सकिन्छ, तर क्रम (व्यक्तिगत विवरण, शिक्षा, तालिम, अनुभव) नबिगार्नुहोस्।

क.

• अ.समाजका सत्य तथ्य घटना र सूचना सम्प्रेषण गर्ने सशक्त माध्यम पत्रकारिता हो।
• आ.प्रेस जगत्ले जनताबाट शक्ति आर्जन गरेको हुन्छ।
• इ.पत्रकारिताले समाजका राम्रा नराम्रा घटनालाई समाचार बनाउँछ; राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक विकास देखाउँछ; कुनै विषयको पक्ष वा विपक्षमा जनमत बनाउँछ; आजको सूचना र ज्ञान दिन्छ र भोलिको इतिहासका लागि अभिलेख राख्छ; अनि जनता र सरकारबिच सम्पर्कको माध्यम बन्छ।
• ई.लोकतन्त्रमा प्रेस जगत्ले जनमत जाँच्ने, जनमत बनाउने र सरकारका सही वा गलत निर्णयमा जनताको मत प्रतिनिधित्व गर्ने काम गर्छ; यसलाई कार्यकारिणी, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकापछिको चौथो अङ्ग मानिन्छ। सुयोग्य नागरिक समाज बनाउन, राज्यलाई खबरदारी गर्न र कल्याणकारी राज्य स्थापना गर्न यसको भूमिका चाहिन्छ। त्यसैले प्रेस जगत्को भूमिका अपरिहार्य हुन्छ।

ख.

• अ.लेखकले पत्रकारितालाई समाजको दर्पण भनिने कुरा बताए।
• आ.विज्ञले भने, “प्रजातन्त्रमा जनता र सरकारबिच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ।”
• इ.‘ज्ञ’: ज्ञानको; ‘ग्य’: सुयोग्य।

प्रस्तुत गर्दा शिक्षकको स्वरमा न्यानोपन र प्रशंसा, विद्यार्थीको स्वरमा आदर राख्नुहोस्; प्रशंसापछि सुधार्नुपर्ने कुरा र त्यसको सजिलो उपाय पनि भन्नुहोस्।

• क.मौलिक
• ख.सामाजिक सद्भाव
• ग.युवापुस्ता
• घ.आधुनिक पिङ

• क.दसैँको टीकाको दिन एकछिन भए पनि धर्ती छोड्नुपर्छ, अर्थात् धर्तीमा टेक्नुहुँदैन, त्यसैले पिङ खेल्नुपर्छ भन्ने परम्परागत कथन छ।
• ख.पहिले खरबारीबाट बाबियो काटेर ल्याइन्छ, र पाका मान्छेलाई त्यसको लठ्ठा (डोरी) बाट्न लगाइन्छ। अनि काठ वा बाँसका अग्ला खाँबा गाडेर त्यसमा लठ्ठा बाँधी पिङ बनाइन्छ।
• ग.पिङले मनोरञ्जन दिन्छ, सांस्कृतिक परम्पराको जगेर्ना गर्छ, र चौतारी, दोबाटो वा डाँडामा सबै जम्मा भएर खेल्दा सामाजिक सद्भाव बढाउँछ।
• घ.नयाँ पुस्ताले पिङ बनाउने परम्परागत सिप र प्रविधि पाका मान्छेबाट सिक्नुपर्छ, आफैँ पिङ बनाउने र खेल्ने काममा भाग लिनुपर्छ, र यसको संरक्षण र संवर्धन गर्नुपर्छ।

• ‘क’ मा साथी र पिकासोका भनाइ उद्धरणभित्र जस्ताका तस्तै छन्: प्रत्यक्ष कथन।
• ‘ख’ मा तिनै भनाइ अरूले आफ्नै शब्दमा सुनाएका छन्: अप्रत्यक्ष कथन।
• ‘तिमीलाई’ बदलिएर ‘पिकासोलाई’, ‘मलाई’ र ‘म’ बदलिएर ‘आफूलाई’ र ‘आफूले’ भए।
• ‘किन्न सक्दिनँ’ ‘किन्न नसक्ने’ भयो; प्रश्न ‘भनी प्रश्न गरेछन्’ र जवाफ ‘भनी जबाफ दिएछन्’ बने।
• अप्रत्यक्ष कथनमा भनाइ जस्ताको तस्तै रहँदैन, तर आशय उही रहन्छ; बुझिने गरी केही शब्द थपघट गर्न सकिन्छ।

प्रत्यक्ष कथन

• उनले भनिन्, “शङ्खधर साख्वाको यो तैलचित्रको मूल्य कति हो?”
• पवनप्रसादले भने, “यो चित्रको मूल्य ७५ हजार हो।”
• चित्रमायाले भनिन्, “७० हजारमा दिनुहुन्छ?”
• पवनप्रसादले भने, “हुन्छ लैजानुहोस्, बिहानको पहिलो ग्राहक भएकाले यति रकममा पाउनुभयो।”

अप्रत्यक्ष कथन

• चित्रमायाले यो चित्र त निकै महँगो रहेछ भनिन्।
• पसले पवनले यो चित्र लैजाने भए मिलाएर दिउँला भने।

प्रत्यक्षबाट अप्रत्यक्ष

• चित्रमायाले शङ्खधर साख्वाको त्यो तैलचित्रको मूल्य कति हो भनी सोधिन्।
• पवनप्रसादले त्यो चित्रको मूल्य ७५ हजार भएको बताए।
• चित्रमायाले ७० हजारमा दिन मिल्छ कि भनी सोधिन्।
• पवनप्रसादले हुन्छ भन्दै चित्र लैजान भने, र बिहानको पहिलो ग्राहक भएकाले चित्रमायाले त्यति रकममा पाएको बताए।

अप्रत्यक्षबाट प्रत्यक्ष

• चित्रमायाले भनिन्, “यो चित्र त निकै महँगो रहेछ।”
• पसले पवनले भने, “यो चित्र लैजाने भए मिलाएर दिउँला।”

मुगुले पाल्पालाई सन्चै हुनुहुन्छ कि भनी सोध्नुभयो। पाल्पाले आफू सन्चै रहेको बताउँदै मुगुलाई कस्तो छ भनी सोध्नुभयो। मुगुले आफूलाई सन्चै भएको बताउनुभयो र पाल्पा त्यति बेला के गर्दै हुनुहुन्छ भनी सोध्नुभयो। पाल्पाले आफू पाल्पाली ढाका बुन्दै रहेको बताउनुभयो र मुगु के गर्दै हुनुहुन्छ भनी सोध्नुभयो। मुगुले आफू पनि राडीपाखी बुन्दै रहेको बताउनुभयो। पाल्पाले मुगुका राडीपाखी कति राम्रा होलान् भनी आश्चर्य व्यक्त गर्नुभयो। मुगुले ती राम्रा भएको बताउँदै पाल्पालाई रारा घुम्न आउन र राडीपाखी लिएर जान आग्रह गर्नुभयो। पाल्पाले हुन्छ भन्दै आफू ढाकाका कपडा, अर्थात् ढाकाको टोपी, पछ्यौरा र चोली लिएर आउने बताउनुभयो। मुगुले पाल्पालाई आउन भन्दै आफूलाई पाल्पाका ढाकाका कपडा साह्रै मन पर्ने बताउनुभयो। पाल्पाले भेटमा थप कुरा गर्ने भन्दै त्यतिखेरलाई फोन राख्ने कुरा गर्नुभयो, र मुगुले हवस् भन्दै नमस्ते गर्नुभयो।

ज्ञानप्रसाद ग्यालेन लिएर विज्ञान ज्ञवालीको पसलमा मटितेल लिन गएछन्। विज्ञान सर भने गाडीको एसीमा ग्यास सकिएर ग्यारेजमा गएका रहेछन्। उनले मिस्त्रीलाई गाडीबारे सोधेछन्। मिस्त्रीले भनेछ, “गाडीमा ग्यास सकिएछ। गाडी चलाउने मान्छेमा गाडीसम्बन्धी ज्ञान पनि हुनुपर्छ। अज्ञानी भइयो भने दुःख पाइन्छ।” त्यसैले ज्ञानप्रसादको विज्ञान ज्ञवालीसँग भेट भएनछ।

• ज्ञ (तत्सम): ज्ञानप्रसाद, विज्ञान, ज्ञवाली, ज्ञान, अज्ञानी।
• ग्य (अङ्ग्रेजीबाट आएका): ग्यालेन, ग्यास, ग्यारेज।

हाम्रो विद्यालयमा गत शुक्रबार विज्ञान प्रदर्शनी भयो। प्रधानाध्यापकको आज्ञाअनुसार हामीले कक्षाकोठालाई ग्यालरी जस्तो सजायौँ। मेरो समूहले घरमा बायोग्यास कसरी बन्छ भनेर नमुना बनाएको थियो। निर्णायक एक जना कृषिविज्ञ हुनुहुन्थ्यो। उहाँले हाम्रो ज्ञान र मिहिनेतको प्रशंसा गर्दै हामी अझ योग्य वैज्ञानिक बन्न सक्ने बताउनुभयो। हामीले भाग्यले होइन, मिहिनेतले पहिलो पुरस्कार पायौँ।

मोतिराम भट्ट

नेपाली साहित्यमा युवाकवि भनेर चिनिने मोतिराम भट्ट छोटो जीवनमा धेरै ठुलो काम गर्ने बहुमुखी प्रतिभा थिए। उनी कवि, गजलकार, जीवनीकार र समालोचक सबै रूपमा परिचित छन्।

भट्टको जन्म वि.सं. १९२३ भाद्रमा काठमाडौँमा भएको हो। उनका पिताको नाम दयाराम भट्ट र माताको नाम रिपुमर्दिनी देवी हो। उनले फारसी, उर्दु, अङ्ग्रेजी, हिन्दी र संस्कृत भाषाको ज्ञान हासिल गरे; यही ज्ञानले उनलाई अरू भाषाका साहित्यका राम्रा कुरा नेपालीमा ल्याउन सघायो। वि.सं. १९३७ मा उनको विवाह भयो।

नेपाली साहित्यमा उनको योगदान धेरै क्षेत्रमा छ। उनले नेपालीमा गजल र समस्यापूर्ति कविताको सुरुआत गरे। नेपालमा छापाखाना स्थापना गरेर पत्रिका प्रकाशन गरे, जसले नेपाली लेखकलाई छापिने ठाउँ दियो। काठमाडौँ र बनारसमा मोती मन्डली स्थापना गरेर साहित्यकारलाई एकै ठाउँ भेला गरे। भानुभक्तको रामायणको बालकाण्ड प्रकाशित गरेर उनले भानुभक्तलाई नेपाली पाठकमाझ पुर्‍याए।

वि.सं. १९५३ मा, करिब तिस वर्षको युवा उमेरमै, उनको देहावसान भयो। यति छोटो जीवनमा कविता, गजल, प्रकाशन र साहित्यिक सङ्गठनमा उनले गरेको काम आज पनि नेपाली साहित्यको जग मानिन्छ। उनको जीवनले देखाउँछ: काम गर्ने उमेर होइन, लगन ठुलो हुन्छ।

१. गीतकार छान्नुहोस्: राष्ट्रिय स्तरका चर्चित गीतकार, वा आफ्नै जिल्लाका गीत लेख्ने कोही।
२. सामग्री खोज्नुहोस्: पुस्तकालयका पुस्तक, पत्रिकाका लेख, वा गीतकार आफैँ वा उहाँका परिवारसँग सोधेर।
३. बुँदा टिप्नुहोस्: जन्म र परिवार, पढाइ, पहिलो गीत, चर्चित गीत र तिनका गायक, गीतका विषय (प्रेम, देश, प्रकृति), पाएका सम्मान।
४. योजनाअनुसार लेख्नुहोस्: परिचय, जन्म र परिवार, शिक्षा, गीतयात्रा र योगदान, सम्मान, निष्कर्ष। उहाँको कुनै चर्चित गीतको एक दुई पङ्क्ति उद्धरणमा राख्न सकिन्छ।
५. स्रोत खुलाउनुहोस्: कहाँबाट तथ्य लिनुभयो, अन्त्यमा लेख्नुहोस्; सुनेको तर पक्का नभएको कुरा नलेख्नुहोस्।