परीक्षा अभ्यास

• क.देहावसान
• ख.अड्डाखाना
• ग.कानेखुसी
• घ.बरियात (जन्त, जन्ती)
• ङ.तालुकदार
• च.यश (कीर्ति)

‘दिनदिनै गरिने काम, दैनिक कर्म’ र ‘पुनः अर्को पटक भेटघाट गर्ने काम’ बढी आएका अर्थ हुन्: कथामा तिनका शब्द नित्यकर्म र पुनर्मिलन हुन्।

उखान:

• आफू भलो त जगतै भलो
• एक कान दुई कान मैदान
• चोरलाई चौतारो साधुलाई शुली
• जिब्रो चिप्लो मन कालो

टुक्का:

• आँखामा राखे पनि नबिझाउनु (अत्यन्त सोझो र असल हुनु)
• खुला किताब हुनु (मनमा केही नलुकाउने हुनु)

उखान:

• हुने बिरुवाको चिल्लो पात: चार वर्षमै गीत गाएर सबैलाई छक्क पार्ने सानी सुनिता देखेर हजुरबाले भन्नुभयो, ‘हुने बिरुवाको चिल्लो पात, यो पक्कै ठुली गायिका हुन्छे।’
• धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो: झ्यालको सिसा फुटाउने त अर्कै थियो, सजाय छेउमा उभिएको रमेशले पायो; धान खाने मुसो चोट पाउने भ्यागुतो भने जस्तै भयो।
• खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन: जति कडा नियम बनाए पनि घुस खानेहरू बाटो निकालिहाल्छन्; खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन।
• बोल्नेको पिठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन: राम्रो काम गरेर मात्र पुग्दैन, कक्षामा आफ्ना विचार पनि राख्नुपर्छ; बोल्नेको पिठो बिक्छ नबोल्नेको चामल पनि बिक्दैन।

टुक्का:

• माया मार्नु: विदेश गएको छोरो फर्केला भन्ने आशामा बसेकी आमाले अन्त्यमा माया मारिन्।
• कम्मर कस्नु: एसईईमा राम्रो गर्न सुजनले माघदेखि नै कम्मर कसेर पढ्न थाल्यो।
• कानमा तेल हाल्नु: बुबाले पटकपटक सम्झाउँदा पनि भाइ कानमा तेल हालेर मोबाइलमै व्यस्त रह्यो।
• सुइँकुच्चा ठोक्नु: प्रहरी आएको देख्नेबित्तिकै चोरले सुइँकुच्चा ठोक्यो।
• आगो हुनु: आफ्नो कापी च्यातिएको देखेर दाइ आगो भए।
• चिसो पस्नु: परीक्षाको नतिजा आउने दिन नजिकिँदा मनमा चिसो पस्न थाल्यो।

नेपालीमा लेखाइ प्रायः शब्दको स्रोत (विशेष गरी संस्कृत) अनुसार हुन्छ, उच्चारण भने बोलीको सजिलोअनुसार। त्यसैले उच्चारण सुनेर लेख्दा वर्णविन्यास बिग्रन सक्छ।

यीमध्ये कुनै दश: ‘व’ को ‘ब’, ‘श ष’ को ‘स’, ‘ऋ’ को ‘रि’ र अन्त्यको अकार हलन्त जस्तो हुनु मुख्य भिन्नता हुन्।

• क.कथाको सुरु मुखिया गङ्गाधरको नौ दिनको ज्वरोपछि भएको मृत्युबाट हुन्छ र अन्त्य मुरलीधरले बिरामी भाइ श्रीधरलाई उपचारका लागि देशतिर लैजाने घटनाबाट हुन्छ।
• ख.नाम भएका पात्र छ जना छन्: गङ्गाधर, मुरलीधर, श्रीधर, कमला, शशीधर र रमा। यिनबाहेक नाम नखुलेका पात्र पनि छन्: मुरलीधरका दुई छोरी, दुलहीका बाबु, दुलही, पुरोहित, डिट्ठाविचारी, गाउँका बुढापाका र ठिटा।
• ग.मुखिया र तालुकदार प्रथा, गाउँको आँगनमा भेला बसेर गरिने न्याय, अंशबन्डा र जिउनी, सय मुरी धान फल्ने खेत, कुलो र खोलापैरो, मलामी जाने चलन, जन्त जाने र वरणी गर्ने बिहेका रीति, एकादशीको व्रत, गाउँका वैद्य र ओखतीमूलो, छरछिमेकमा जोरीपारी र कुरा काट्ने बानी।
• घ.कथामा तृतीय पुरुष दृष्टिविन्दु प्रयोग भएको छ; लेखकले पात्रलाई ‘उनी’, ‘उनले’ भनेर कथाबाहिरबाट घटना बताएका छन्।

• क.कथांशका वक्ता मुरलीधर हुन्। भाइले खेत खोसेको र बिहेमा नबोलाएको पीडा मनमा भए पनि उनी व्यक्तिगत रिसभन्दा कुलको इज्जतलाई ठुलो ठान्छन्। उनी परम्परा र मर्यादाप्रति सचेत, दूरदर्शी र जिम्मेवार छन्: बुढापाका नभएको जन्ती त्यत्रो घरानमा जाँदा गाउँ र जोरीपारीले के भन्लान्, स्वर्गका पितृले के ठान्लान् भन्ने सोच्छन्। ‘पाजी’ भन्दा भाइमाथिको असन्तोष पनि देखिन्छ, तर त्यसलाई कर्तव्यमाथि हावी हुन दिँदैनन्। यसरी उनी स्वाभिमानी, कर्तव्यनिष्ठ र उदार चरित्रका देखिन्छन्।
• ख.कुलको जेठो सन्तानको बिहेमा घरको कुनै जिम्मेवार ठुलो मान्छे जन्ती नगएमा दुलहीपक्षले यो परिवारमा बुढापाका, संस्कार र मेलमिलाप छैन भन्ने ठान्छ। गङ्गाधरले कमाएको नाम र कुलको प्रतिष्ठा अल्लारे ठिटाको जन्तीले बिग्रन्छ। ‘मानमर्यादा डुब्नु’ को आशय यही हो: पुर्खाले कमाएको इज्जत र प्रतिष्ठा नष्ट हुनु।

• क.कथांशका ‘म’ पात्र श्रीधर हुन्। उनले बाबुको अन्तिम इच्छाविपरीत जिउनी खेत एक्लै लिए, मुद्दा जिते र छोराको बिहेमा दाजुलाई बोलाएनन्; दाजुलाई धेरै अन्याय गरे। तर दाजुले अपमान बिर्सेर बिहेमा बाबुको भूमिका निभाए, भोकै फर्किए र फिर्ता दिन खोजिएको खेत पनि लिएनन्। अब आफू मृत्युको नजिक पुगेको अनुभव गर्दा आफ्नो गल्ती र दाजुको महानता दुवै देखेकाले उनले पश्चात्ताप गरे।
• ख.मुरलीधरले भाइप्रति माया, क्षमा र जिम्मेवारीको व्यवहार देखाए। भाइको कुरा सुनेर आँसु झारे, उनको शरीर छामेर हालत बुझे, ‘बिसेक हुन्छ, हरेस नखाऊ’ भनेर आँट दिए, बाबुको पुण्यले अनिष्ट नहुने भरोसा दिए र गाउँको वैद्यको भर नपरी देशतिर उपचार गराउन लैजाने जिम्मा लिए।
• ग.सिकिस्त भएपछि मात्र उपचार गर्न लानु ठिक होइन। रोग सुरुमै पहिचान भए उपचार सजिलो, सस्तो र प्रभावकारी हुन्छ; ढिला गर्दा रोग बल्झिन्छ, खर्च बढ्छ र कहिलेकाहीँ ज्यानै जान्छ। श्रीधर महिनौँदेखि ज्वरो, खोकी र छाती दुखाइले सुकेर हाडछाला भइसकेका थिए; पहिल्यै राम्रो उपचार गराएको भए यति गम्भीर हुने थिएन। त्यसैले रोगको लक्षण देखिनेबित्तिकै स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनुपर्छ। तर सिकिस्त भएपछि पनि उपचार नै एकमात्र उपाय हो, त्यसैले मुरलीधरको निर्णय त्यस बेलाका लागि सही थियो।
• घ.‘कोलाहल’ भनेको अत्तालिँदो होहल्ला हो। भाइको कमजोर शरीर देखेर मुरलीधरको मनमा एकैसाथ डर, पीडा, माया र चिन्ता उठे; मन शान्त रहेन, भित्रभित्रै खैलाबैला मच्चियो। बाहिर उनले भाइलाई आँट दिए, तर मनभित्र भने दुःखको आँधी चलिरहेको थियो।

• क.गङ्गाधरले मर्ने बेलामा आफ्ना दुई छोरालाई भनेका (मुरलीधरले यही भनाइ आफ्नो दाबीमा दोहोर्‍याए)।
• ख.गाउँका बुढापाकाले ग्रामसभामा भेला भएका मानिस र श्रीधरलाई।
• ग.गङ्गाधरको मलामी गएका गाउँलेले एकअर्कालाई।
• घ.कन्यापक्षका बुढापाकाले आपसमा, मुरलीधरको प्रशंसा गर्दै।
• ङ.मुरलीधरले बरियाती (जन्तीका ठिटा) लाई।
• च.श्रीधरले बिहेबाट फर्केका ठिटा (जन्ती) लाई।
• छ.दुलहीका बाबुले मण्डपवरिपरिका मानिसलाई, सम्धी खोज्दै।
• ज.श्रीधरले दाजु मुरलीधरलाई।

१. मुखिया गङ्गाधरको मृत्यु र गाउँभरि शोक।
२. दुई छोरा मुरलीधर र श्रीधरको परिचय।
३. पिपले जिउनी खेतमा विवाद, ग्रामसभा टुङ्गो नलागी विसर्जन।
४. अदालतमा मुद्दा, श्रीधरको जित।
५. बिरामी श्रीधरले छोरा शशीधरको बिहे गर्नु, दाजुलाई नबोलाउनु।
६. मुरलीधर कमलासँगको संवादपछि आफैँ जन्त जानु, मण्डपमा बाबुको ठाउँ लिनु।
७. शशीधरले आधा खेत फिर्ता गर्ने प्रस्ताव ल्याउनु, मुरलीधरले नलिनु।
८. श्रीधरको क्षमायाचना र मुरलीधरले उपचारका लागि लैजानु।

लगातार नौ दिनको ज्वरोपछि गाउँका उदार र न्यायप्रेमी मुखिया गङ्गाधरको मृत्यु हुन्छ र दश गाउँ शोकमा डुब्छ। उनका जेठा छोरा मुरलीधर धर्मपरायण पण्डित हुन् र बाबुसँग पहिल्यै छुट्टिएर बसेका छन्; कान्छा श्रीधर पार्टीका सदस्य र ग्राम विकासका प्रधान हुन्, जो आफूलाई प्रगतिवादी ठान्छन्।

बाबुको किरियापछि उनको जिउनी ‘पिपले’ खेतमा विवाद उठ्छ। बाबुसँग बसेकाले कानुनअनुसार खेत एक्लै आफ्नो हुने श्रीधरको दाबी छ भने बाबुले मर्ने बेला आधा आधा खानू भनेकाले आधा आफ्नो हुने मुरलीधरको। गाउँको भेलामा बुढापाका र ठिटा दुई भागमा बाँडिन्छन् र टुङ्गो लाग्दैन। मुद्दा अदालत पुग्छ र कानुन तथा प्रभावका बलमा श्रीधर जित्छन्।

केही समयपछि श्रीधर गम्भीर बिरामी पर्छन्। यसै बेला धनी कुटुम्बले आफ्नी एक्ली छोरी पन्ध्र वर्षका शशीधरलाई दिन्छ। बिहेमा श्रीधरले दाजु, भाउजू र भतिजीलाई बोलाउँदैनन्। जन्तीमा बुढापाका कोही नभएको र कुलको मर्यादा डुब्न लागेको देखेर मुरलीधर पत्नी कमलाको विरोधका बाबजुद नबोलाईकनै जन्त जान्छन्। उनले मण्डपमा बाबुको ठाउँ लिई विवाहविधि सम्पन्न गराउँछन् र एकादशीको व्रतले भोकै घर फर्कन्छन्।

दाजुको व्यवहारले श्रीधरको मन पग्लिन्छ। उनले छोरामार्फत आधा खेत फिर्ता दिन खोज्छन्, तर मुरलीधर भाइको परिवारको गुजाराको चिन्ता गरी अस्वीकार गर्छन्। केही दिनपछि सिकिस्त श्रीधरले दाजुलाई बोलाएर आफ्नो अपराधको क्षमा माग्छन् र छोराछोरीको जिम्मा लिन अनुरोध गर्छन्। मुरलीधर भाइलाई ढाडस दिन्छन् र केही दिनपछि उपचारका लागि देशतिर लिएर जान्छन्।

क. मुरलीधर: धार्मिक र संस्कारी पण्डित; बाबुझैँ अरूलाई सताउनुलाई पाप ठान्ने; आफ्नो हकका लागि लड्ने तर हार स्विकार्ने; व्यक्तिगत अपमानभन्दा कुलको मर्यादालाई ठुलो ठान्ने कर्तव्यनिष्ठ; फिर्ता आएको खेत पनि भाइका लागि छोड्ने त्यागी; बिरामी भाइको उपचारको जिम्मा लिने क्षमाशील र जिम्मेवार दाजु। उनी प्रमुख, अनुकूल र आदर्श पात्र हुन्।

श्रीधर: देखावटी आधुनिकता भएका, आधा अङ्ग्रेजी मिसाएर बोल्ने, धर्मलाई दासता भन्ने राजनीतिक पात्र; पहुँच र धाकका बलमा अड्डाखाना चलाउने; बाबुको अन्तिम इच्छा बेवास्ता गरी खेत एक्लै लिने स्वार्थी; छोराको बिहेमा दाजुलाई नबोलाउने अहङ्कारी। तर दाजुको व्यवहार र आफ्नै रोगले उनलाई बदल्छ: खेत फिर्ता दिन खोज्छन् र क्षमा माग्छन्। त्यसैले उनी सुरुमा प्रतिकूल, अन्त्यमा पश्चात्ताप गर्ने गतिशील पात्र हुन्।

ख. कथामा दाजुभाइको सम्बन्ध सम्पत्तिका कारण टुटेको तर कर्तव्य र मायाले फेरि जोडिएको रूपमा देखाइएको छ। जिउनी खेतका लागि ग्रामसभा र अदालतसम्म पुगेका, चार वर्ष बोलचाल नभएका, बिहेमा पनि नबोलाउने अवस्थामा पुगेका दाजुभाइ अन्त्यमा आँसु झार्दै भेट्छन्। जेठो दाजु बाबुको स्थानमा उभिएर भाइको परिवारको अभिभावक बन्छन्। यसले दाजुभाइको सम्बन्ध रगतको र गहिरो हुन्छ; रिस र स्वार्थले अस्थायी रूपमा टाढा पारे पनि सङ्कटमा त्यही सम्बन्ध काम लाग्छ भन्ने देखाउँछ। मुरलीधरको उदार र सहनशील व्यवहारले मात्र यो सम्बन्ध जोगिएको हो।

ग. विवाद नभएको भए गङ्गाधरको इच्छाअनुसार खेत आधा आधा बाँडिन्थ्यो र गाउँमा परिवारको सम्मान जोगिन्थ्यो। ग्रामसभा र अदालतमा समय, पैसा र मानसिक शान्ति खेर जाने थिएन; गाउँ बुढापाका र ठिटाका दुई खेमामा बाँडिने थिएन। शशीधरको बिहे दाजुभाइ मिलेर धुमधामले हुन्थ्यो, मुरलीधरका छोरी पनि रमाइलोमा सहभागी हुन्थे। श्रीधर बिरामी हुँदा दाजुले सुरुमै राम्रो उपचारको व्यवस्था गर्न सक्थे; सायद रोग यति गम्भीर हुने थिएन। दुवै परिवारका केटाकेटीले पनि मेलमिलाप र सहयोगको राम्रो संस्कार सिक्थे।

घ. कथाको सन्देश हो: सम्पत्ति, कानुनी जित र अहङ्कारभन्दा पारिवारिक सम्बन्ध, कुलको मर्यादा र कर्तव्य ठुला हुन्। रिस र बदलाले होइन, क्षमा, त्याग र सहनशीलताले सम्बन्ध जोगिन्छ। कानुनले ठिक भनेको सबै कुरा न्यायपूर्ण नहुन सक्छ, त्यसैले नैतिकता र मानवीयता पनि आवश्यक छन्। साथै देखावटी आधुनिकताभन्दा असल संस्कार र जिम्मेवारी नै साँचो प्रगति हो भन्ने सन्देश पनि कथाले दिन्छ।

सन्दर्भ: प्रस्तुत अंश गुरुप्रसाद मैनालीको ‘कर्तव्य’ कथाबाट लिइएको हो। यहाँ मुखिया गङ्गाधरको मृत्युले गाउँलाई परेको क्षतिको वर्णन छ।

अर्थ: गङ्गाधर गाउँका न्यायकर्ता, असहायका सहारा र बिरामीका उपचारक थिए। उनको मृत्यु हुनु न्याय दिने उज्यालो निभ्नु, अनाथ र अशक्तले आशा राख्ने खम्बा ढल्नु र आयुर्वेदका देवता धन्वन्तरि जस्तै रोग निको पार्ने मानिस अस्ताउनु हो।

विस्तार: गङ्गाधरले जीवनभर गरिबलाई अन्नपैसा दिए, ऋण तिर्न नसक्नेलाई छोडिदिए, अन्याय परेकालाई न्याय दिए र बिरामीको घरमा ओखतीमूलो लिएर पुगे। त्यसैले उनको मृत्युले एउटा परिवार मात्र होइन, दश गाउँ नै टुहुरो भयो। लेखकले बत्ती, खम्बा र धन्वन्तरि जस्ता तीन विम्बबाट उनका तीन भूमिका (न्याय, सहारा र सेवा) एकैसाथ देखाएका छन्।

निष्कर्ष: असल र परोपकारी मानिसको मृत्यु सम्पूर्ण समाजको क्षति हुन्छ; यस्ता व्यक्ति मरेर पनि आफ्ना कामले अमर रहन्छन्।

सन्दर्भ: प्रस्तुत अंश ‘कर्तव्य’ कथामा भाइको छोराको बिहेमा नबोलाईकनै जन्त जान लागेका मुरलीधरले ‘नबोलाईकन त कुकुर पनि नजाओस्’ भन्ने पत्नी कमलालाई दिएको जवाफ हो।

अर्थ: कुकुरमा विवेक हुँदैन, त्यसैले बोलाएपछि मात्र जान्छ; मानिसमा ज्ञान र विवेक हुन्छ, त्यसैले समय र परिस्थिति हेरेर, नबोलाए पनि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न आफैँ पुग्नुपर्छ।

विस्तार: मुरलीधरलाई भाइले बिहेमा बोलाएनन्, तर बिहे कुलको जेठो सन्तानको थियो, जन्तीमा कोही बुढापाका थिएनन् र बाबु बिरामी थिए। यस्तो बेला निम्तो पर्खेर बस्नु भनेको कुलको इज्जत डुब्न दिनु थियो। मानिसको कर्तव्य निम्तोमा होइन, परिस्थितिको माग बुझ्नमा हुन्छ। आगलागी, बाढी वा छिमेकीको सङ्कटमा पनि हामी बोलाइन्जेल पर्खँदैनौँ।

निष्कर्ष: मानिसले मान अपमानभन्दा कर्तव्यलाई ठुलो ठान्नुपर्छ; विवेकी मानिस आवश्यकता देखेर आफैँ अघि सर्छ।

म मुरलीधरको पक्ष लिन्थेँ। पहिलो कुरा, जिउनी खेतको विवादमा मुरलीधरको दाबी बाबुको अन्तिम इच्छामा आधारित थियो; बाबुले दुवै छोरालाई बराबर ठानेका थिए। श्रीधरले लिखत नभएको फाइदा उठाएर कानुनको बलमा खेत एक्लै लिए। दोस्रो कुरा, मुद्दा हारेपछि पनि मुरलीधरले रिस साँधेनन्; भाइले बिहेमा नबोलाउँदा पनि कुलको इज्जतका लागि जन्त गए र बाबुको ठाउँमा बसेर विवाह सम्पन्न गराए। तेस्रो कुरा, खेत फिर्ता दिँदा पनि भाइको परिवारको गुजाराको चिन्ता गरी लिएनन् र अन्त्यमा बिरामी भाइको उपचारको जिम्मा लिए। यसरी मुरलीधरको व्यवहार न्यायपूर्ण, उदार र कर्तव्यनिष्ठ छ; श्रीधरको व्यवहार स्वार्थी र अहङ्कारी छ, जसका लागि अन्त्यमा उनी आफैँ पश्चात्ताप गर्छन्।

श्रीधरको पक्ष लिने उत्तर पनि हुन सक्छ (बाबुसँग बसेर स्याहार गर्ने छोराले जिउनी पाउनु कानुनसम्मत थियो), तर कारण कथाबाटै दिनुपर्छ।

‘कर्तव्य’ कथामा नेपाली ग्रामीण समाजका धेरै यथार्थ देखाइएका छन्।

पहिलो, सम्पत्तिका लागि पारिवारिक झगडा: अंशबन्डा र जिउनीका लागि दाजुभाइ फाट्नु, भेला र अदालत धाउनु नेपाली समाजको पुरानो र आज पनि जीवित समस्या हो।

दोस्रो, न्याय व्यवस्थाको यथार्थ: गाउँमा बुढापाकाको भेलाले धर्म र नैतिकताका आधारमा न्याय गर्थ्यो; अदालत लिखित प्रमाण र कानुन हेर्छ। राजनीतिक पहुँच भएकाको अड्डाखानामा धाक चल्नु र कर्मचारी झस्किनु पनि हाम्रो समाजको तितो सत्य हो।

तेस्रो, पुरानो र नयाँ पुस्ताको खाडल: बुढापाका परम्परा र धर्मतिर, नयाँ ठिटा कानुन र नयाँ विचारतिर; ठिटाको हल्लाका अगाडि बुढापाकाको केही नलाग्नु।

चौथो, देखावटी आधुनिकता र राजनीति: श्रीधर आधा अङ्ग्रेजी बोल्छन्, पूजापाठलाई दासता भन्छन्, चन्दा उठाउँछन् र जनताको हितभन्दा शक्तिशालीको काममा सहयोग गर्छन्।

पाँचौँ, सामाजिक रीतिथिति: बालविवाह (पन्ध्र वर्षमै बिहे), धनी घरानसँग नाता गाँस्ने लोभ, जन्त, वरणी, एकादशीको व्रत, मलामी जाने चलन र जोरीपारीको डर।

छैटौँ, स्वास्थ्यको अवस्था: गाउँमा वैद्यको भर पर्नुपर्ने र गम्भीर रोगको उपचार गर्न टाढा ‘देश’ जानुपर्ने बाध्यता।

यसरी कथाले नेपाली समाजका कमजोरी देखाउँदै पारिवारिक मेलमिलाप र कर्तव्यपालनको बाटो पनि देखाएको छ।

मलाई ‘कर्तव्य’ कथामा सबैभन्दा बढी मुरलीधरको ‘कुकुर र मानिस’ भन्ने जवाफ मन पर्‍यो। निम्तो नआएको भनेर रिसाएर बस्नुभन्दा आफ्नो जिम्मेवारी बुझेर आफैँ जानु ठुलो मनको काम हो; यसले मलाई सानातिना अपमानमा अल्झिनु हुँदैन भन्ने सिकायो।

दोस्रो, मुरलीधरले फिर्ता आएको खेत नलिएको प्रसङ्ग मन पर्‍यो। अदालतमा लडेर नपाएको कुरा सित्तैमा आउँदा पनि भाइको परिवारको गुजाराको चिन्ता गर्नु साँचो त्याग हो।

तेस्रो, श्रीधरको पश्चात्ताप मन पर्‍यो। मान्छेले गल्ती गर्छ, तर समयमै स्विकारेर क्षमा माग्नु पनि साहस हो।

त्यस्तै गङ्गाधरले सम्पत्तिलाई ‘जनताको थाती’ भन्नु, लेखकका उखान टुक्का र उपमाले भरिएको मिठो भाषा पनि मन पर्‍यो। तर पन्ध्र वर्षमै शशीधरको बिहे हुनु मलाई ठिक लागेन; आज यो कानुनअनुसार पनि गलत हो। समग्रमा कथाले मलाई सम्पत्तिभन्दा सम्बन्ध ठुलो हुन्छ भन्ने शिक्षा दियो।

• अ.मातृभाषाका वक्ताले आफ्नो भाषा निरन्तर बोलेर, राज्यले पहल गरेर, भाषाको प्रयोग क्षेत्र बढाएर, शब्दकोश र व्याकरण बनाएर र त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गरेर मातृभाषा जोगाउन सकिन्छ।
• आ.मातृभाषीहरू अरू भाषाको प्रभावमा परेर आफ्नो भाषा बोल्न छाड्दा र अर्को भाषा मात्र बोल्दै जाँदा भाषा क्रमशः हराउँदै गएर लोप हुन्छ।
• इ.भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त र समृद्ध राख्न त्यसको प्रयोग बढाउनुपर्छ, शब्दकोश र व्याकरण बनाउनुपर्छ र त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नुपर्छ।
• ई.बालबालिकाले जन्मदेखि सुन्दै र बोल्दै आएको भाषामा पढ्दा कुरा छिटो बुझ्छन्, सजिलै प्रश्न सोध्न सक्छन् र सिकेको कुरा लामो समय सम्झन्छन्। त्यसैले मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा बढी प्रभावकारी र स्थायी हुन्छ; नेपालको संविधानले पनि हरेक समुदायलाई मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार दिएको छ।

• अ.‘नासिन्छ’ मा नासि धातु छ, जुन नाश (नास) नामबाट ‘-इ’ लागेर बनेको नाम धातु हो: नाश / नास + इ + नु = नासिनु (नाश हुनु)।
• आ.भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना पनि गराउनुपर्छ।
• इ.‘ऋ’: मातृभाषा (समृद्ध, बहुसांस्कृतिक पनि); ‘रि’: भित्रिन्छ।

कुराकानीमा सिराहाका रामलखनले आँप र लिची खेती र सोलुकी डोल्माले स्याउ खेतीको सम्भावना बताएका छन्। यसले ठाउँअनुसार फरक व्यवसाय फस्टाउन सक्छन् भन्ने देखाउँछ।

मेरो क्षेत्र भक्तपुर हो। यहाँ यी व्यवसायको राम्रो सम्भावना छ:

• तरकारी खेती: काठमाडौँ उपत्यकाको ठुलो बजार नजिक भएकाले टनेल र प्लास्टिक घरमा बेमौसमी तरकारी।
• दुग्ध व्यवसाय: दही, चिज र घिउ; ‘जुजु धौ’ जस्तो प्रसिद्ध उत्पादन।
• माटाका भाँडा र हस्तकला: भक्तपुरको परम्परागत माटाको काम र काठको कला, जुन पर्यटक र विदेश दुवैतिर बिक्छ।
• पर्यटन र होमस्टे: सम्पदा क्षेत्र, नगरकोट र चाँगुनारायण घुम्न आउने पर्यटकका लागि होमस्टे, स्थानीय खाना र पथप्रदर्शक सेवा।

यी व्यवसायमा युवाले सानो लगानी र आधुनिक सिप जोडे विदेश नगई गाउँमै राम्रो आम्दानी गर्न सक्छन्।

आफ्नो क्षेत्रको हावापानी, बजार र परम्परागत सिप हेरेर व्यवसाय छान्नुहोस्।

• क.पहाडी
• ख.२०
• ग.भिरालो वा पानी नजम्ने
• घ.भिटामिन डी (रेकर्डिङअनुसार)

• क.जमिनको राम्रो तयारी नहुनु, गुणस्तरीय बिउको कम प्रयोग र प्राङ्गारिक तथा अन्य मलको अभाव मकैको उत्पादन कम हुनुका मुख्य कारण हुन्।
• ख.सामान्यतः चैतको अन्त्यदेखि वैशाखको पहिलो हप्तासम्म मकै रोप्नु उपयुक्त हुन्छ। ढिलो रोप्दा घोगा लाग्ने बेला धेरै पानी परेर रोग लाग्ने र दाना कम लाग्ने हुन्छ।
• ग.जमिन राम्ररी खनजोत गर्नुपर्छ, कम्पोस्ट मल हाल्नुपर्छ र राम्रो बिउ छनोट गर्नुपर्छ।
• घ.नेपालमा मकै उसिनेर, पोलेर, भुटेर र पिसेर (ढिँडो, रोटी जस्ता परिकार बनाएर) खाइन्छ।

यी सबै धातु नाम वा विशेषणबाट बनेकाले नाम धातु हुन्।

• छोड्नु: धुम्रपान छोड्दा स्वास्थ्य सुध्रिन्छ।
• सताउनु: कमजोर साथीलाई सताउनु राम्रो होइन।
• सिँगार्नु: तिहारमा दिदीहरूले आँगन फूलले सिँगारे।
• सच्याउनु: शिक्षकले मेरो कापीका अशुद्धि सच्याइदिनुभयो।
• कमाउनु: दाइले आफ्नै गाउँमा तरकारी खेती गरेर राम्रो पैसा कमाए।

गएको माघमा कडा जाडो पर्‍यो। बिहान धारामा पानी यति चिसियो कि हात हाल्नै सकिँदैनथ्यो। गोरेटो शीतले चिप्लियो र हजुरबा लडेर केही दिन थलिनुभयो। हजुरबा थलिँदा उहाँको हेरचाह गर्ने काम मेरो भयो; स्कुलबाट आउनेबित्तिकै दौडिन्थेँ, कहिले त आफैँ भोकाउँथेँ। फागुन लागेपछि घाम तातियो र हजुरबा फेरि उठेर हिँड्न थाल्नुभयो।

चिसियो (चिसो), चिप्लियो (चिप्लो), थलिनुभयो (थला), भोकाउँथेँ (भोक), तातियो (तातो) नाम धातु हुन्।

आमाले विनयलाई खाना खुवाइन्। बुबाले उनलाई विद्यालय पुर्‍याउनुभयो। पालेले घन्टी लगाए। शिक्षकले उनलाई कक्षामा पसाउनुभयो। शिक्षकले उनलाई पहिलो घन्टीमा नेपाली विषय पढाउनुभयो। साथीले उनलाई दिउँसो खाजा खुवाए। दिदीले उनलाई बेलुकी घर फर्काइन्।

प्रेरणार्थक बनाउँदा काम गराउने नयाँ कर्ता (आमा, बुबा, शिक्षक) थपिन्छ र काम गर्ने विनयमा ‘लाई’ लाग्छ।

गत शनिबार हाम्रो विद्यालयले टोल सरसफाइ अभियान चलायो। बिहान प्रधानाध्यापकले सबै विद्यार्थीलाई चौरमा बोलाउनुभयो र लाइनमा उभ्याउनुभयो। शिक्षकले हामीलाई पन्जा र मास्क पहिराउनुभयो र समूहअनुसार टोलटोलमा खटाउनुभयो। हामीले टोलका केटाकेटीलाई पनि अभियानमा जुटायौँ र फोहोर छुट्याउने तरिका सिकायौँ। दिउँसो वडा अध्यक्षले सबैलाई खाजा खुवाउनुभयो।

• ऋ (ृ): ऋचामन्त्र, पितृ, स्मृति, हृदय, घरगृहस्थी, युवावृद्धा, संस्कृति, दृढ
• रि: किरियाश्राद्ध, बरियात, वरिपरि, गहभरि, जिल्लाभरि, खोलापारि, गरिब, धन्वन्तरि

(यीमध्ये कुनै तीन तीन)

शुद्ध रूप: ऋषि दरीमा बसेर ऋषभसँग भन्दै थिए। झरीमा नहिँड्नू, रिस नगर्नू, एउटा कानमा मात्र रिङ होइन, दुईओटै कानमा लगाउन रिङ किन्नू। ऋता माघे सङ्क्रान्ति मेलामा जानू र दिनभरि रमाइलो गर्नू।

ऋता व्यक्तिको नाम हो (संस्कृतको ‘ऋत’ बाट), त्यसैले ऋ नै सही छ।

आफ्नै माटो

स्याङ्जाको सानो गाउँका प्रवीणलाई गाउँका साथीहरू खाडीबाट फर्केर पक्की घर ठड्याएको देखेर लाग्थ्यो, ‘म पनि विदेश गएँ भने दुई वर्षमै धनी हुन्छु।’ आमाबुबाले रोक्न खोजे, तर ऋण काढेर ऊ मलेसिया उड्यो।

विदेश स्वदेश जस्तो थिएन। भाषा नबुझिने, खाना नरुच्ने र साँघुरो कोठामा आठ जनासँग सुत्नुपर्ने। कारखानामा दिनको चौध घण्टासम्म जोतिँदा पनि महिनाको तलबले जाँदाको ऋणको ब्याज मात्र तिरिन्थ्यो। राति थकित भएर ओछ्यानमा पल्टिँदा उसलाई गाउँको खेत, आमाको हातको ढिँडो र साँझको चौतारो सम्झना आउँथ्यो। तर ऋण नतिरी फर्कन पनि सक्दैनथ्यो।

उसले हरेस खाएन। ओभरटाइम गर्‍यो, पैसा जोगायो। पाँच वर्षमा ऋण तिर्‍यो र केही रकम बचत पनि गर्‍यो। एक दिन उसले आमालाई फोन गर्‍यो, ‘आमा, म घर आउँदै छु। अब आफ्नै बारीमा पसिना बगाउँछु।’

गाउँ फर्केर प्रवीणले कृषि कार्यालयमा तालिम लियो, बाँझो बारीमा प्लास्टिक घर बनायो र बेमौसमी टमाटर र काँक्रा लगायो। थोपा सिँचाइ र प्राङ्गारिक मलले उत्पादन राम्रो भयो; पोखराका व्यापारी बारीमै किन्न आउन थाले। तीन वर्षमा उसले दुईजना छिमेकी युवालाई पनि काम दियो।

अहिले प्रवीणको आम्दानी विदेशको भन्दा राम्रो छ र जीवन सुखी छ। बुढेसकालमा छोरो आँखाअगाडि पाएर आमाबुबा अत्यन्त खुसी छन्। आमा भन्नुहुन्छ, ‘परदेशको सुनभन्दा आफ्नै माटोको पसिना प्यारो।’