परीक्षा अभ्यास

‘हाँस्नु’ र ‘उफ्रनु’ थप दिइएका हुन्। ‘ङिच्च हाँस्नु’ पनि भनिन्छ, तर निबन्धमा ‘ङिच्च मुख लगाएर’ आएको छ।

• सम्पादक (पत्रिका): हाम्रो विद्यालयको वार्षिक पत्रिकाका सम्पादकले सबै विद्यार्थीसँग रचना मागे।
• मनिटर (कम्प्युटर): कम्प्युटर कक्षमा पुरानो मनिटर फेरेर नयाँ राखियो।
• पासपोर्ट (यात्रा): विदेश जानुअघि अध्यागमनमा पासपोर्ट जाँचिन्छ।
• आणविक (विज्ञान): आणविक हतियारले एकै पटक लाखौँ मान्छेको ज्यान लिन सक्छ।
• उपचारक (स्वास्थ्य): गाउँको स्वास्थ्य चौकीमा एक जना अनुभवी उपचारक हुनुहुन्छ।
• निर्देशक (कार्यालय, चलचित्र): नयाँ चलचित्रका निर्देशकले कलाकार छान्न परीक्षा लिए।

कुनै पाँच लेखे पुग्छ। तलब, जागिर, एयरपोर्ट पनि लिन सकिन्छ।

‘पुनर्बल’ शिक्षा मनोविज्ञानको शब्द हो (अङ्ग्रेजीमा reinforcement); साधारण शब्दकोशमा नभेटिन पनि सक्छ।

मौलिक शब्द भनेका संस्कृतबाट आएका (तत्सम र तद्भव) र नेपालीकै आफ्ना शब्द हुन्, आगन्तुक होइनन्। अनुच्छेदका केही मौलिक शब्द: झर्को, चुस्की, पर्खनु, बाँच्नु, गर्भ, आमा, दार्शनिक, वैज्ञानिक, सूर्यदर्शन, विद्यालय, शिक्षक, किशोर।

कुनै पाँच लेखे पुग्छ। चिया (चिनियाँ), साइत (अरबी) र महिना (फारसी) भने आगन्तुक शब्द हुन्।

• कन्सिरी तात्नु (निकै रिस उठ्नु): तीन घण्टा लाइनमा बसेपछि पनि ‘भोलि आउनुहोस्’ भन्दा बुबाको कन्सिरी तात्यो।
• आगलागी हुनु (घर वा बस्तीमा आगो लाग्नु; व्यङ्ग्यमा, रिसले जलेझैँ हुनु): आफ्नो लेख पत्रिकामा नछापिएको थाहा पाउनेबित्तिकै कविजीको मनमा आगलागी भयो।
• पानीमरुवा हुनु (साहस नहुनु, लाछी हुनु): प्रतियोगितामा नाम लेखाएर अन्तिम दिन डराएर भाग्दा साथीहरूले उसलाई पानीमरुवा भने।
• जङ चल्नु (रिस उठ्नु): कक्षामा कसैले बारम्बार कुरा काटेपछि शिक्षकको जङ चल्यो।
• दाउ हेर्नु (मौका कुर्नु): बिरालो दुध खाने दाउ हेरेर भान्साको ढोकामा बसिरह्यो।

• सम्भाव्य: ‘म्भा’ मा म र भ सँगै, ‘व्य’ मा व र य।
• आश्वासन: ‘श्वा’ मा श र व सँगै।
• ऋण: ‘ऋ’ बोल्दा ‘रि’ जस्तो; ‘ण’ मुर्धन्य।
• दार्शनिक: ‘र्श’ मा रेफ पहिले।
• जम्स्याङजुम्सुङ: ‘म्स्या’ मा म, स र य; दुवै आधा ‘ङ’ मा टुङ्गिन्छन्।
• बकन्याइ: ‘न्या’ मा न र य सँगै।
• पर्खाइ: ‘र्खा’ मा रेफ।
• आणविक: ‘ण’ मुर्धन्य।
• भर्‍याङ: ‘र्‍या’ मा आधा र र य।
• गिज्याउनु: ‘ज्या’ मा ज र य सँगै।

• क.सबैभन्दा लामो अनुच्छेद ‘ओहो! अब त मेरो एकोहोरो फतफताइ...’ हो। यसमा १३ वाक्य छन् (‘ओहो!’ लाई छुट्टै वाक्य गने १४)।
• ख.सबैभन्दा बढी प्रश्नात्मक वाक्य पनि ‘ओहो!...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेदमै छन्: ‘...झर्को लाग्यो होला हगि?’, ‘को पर्खेको छैन?’, ‘कहाँ पर्खाइ चल्दैन?’, ‘...बानी नजान्ने को छैन?’ गरी चारओटा।
• ग.‘ओहो!’ बाट सुरु हुने नवौं अनुच्छेद (‘पख्नोस्, एउटा लेख दिउँला’ लाई पहिलो अनुच्छेद मानेर)।
• घ.दुई पदावलीमा पहिलो अक्षर फरक छ: ‘आउँदै’ को ‘आ’ स्वर मात्र हो, ‘धाउँदै’ को ‘धा’ व्यञ्जन ‘ध्’ र स्वर ‘आ’ मिलेर बनेको छ। बाँकी सबै अक्षर उस्तै छन्।

• क.म पात्र दुब्लो र लोसो (जुम्सो) छ, कामको सट्टा कुराले टार्ने बानीको छ, तर आफ्नो कमजोरी खुलेर स्वीकार्ने इमानदार र आफैँमाथि हाँस्न सक्ने पनि छ। थाहा पाएदेखि अरूलाई पर्खँदै आएकाले ऊ थाकेको र निराश छ।
• ख.लामो र रिस उठाउने पर्खाइले मान्छेको उत्साह र ऊर्जा सक्छ, शरीर र मन दुवै थकित र लोसो बनाउँछ। त्यसैले लेखक आफ्नो जुम्सोपन यस्तै पर्खाइबाट जन्मिएको भन्छन्।
• ग.उसले काममा गएकी आमा, जागिरमा गएका बाबु, पाठ दिने गुरु, माया दिने मान्यजन, जागिरको आश्वासन, तलब पाउने दिन, ओखती गर्ने उपचारक, बिदा दिने निर्देशक, पैसा दिने मालिक र लुगा सिउने दर्जीलाई पर्खनुपरेको छ।
• घ.सबैले आफ्नो काम तोकिएको समयमा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ, र नसकिने काम ‘पख्नोस्’ भनेर झुलाउनुको सट्टा स्पष्ट भन्नुपर्छ। कार्यालयले सेवा दिने समय र प्रक्रिया तोकेर सार्वजनिक गर्नुपर्छ, ढिलाइ गर्नेलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ, र अनलाइन सेवा जस्ता प्रविधि प्रयोग गरेर धाउनुपर्ने अवस्था घटाउनुपर्छ।

• क.शिक्षित र सभ्य भनिनेहरू पर्खाउने कामलाई नै राम्रो शब्दले ढाक्छन्: झुल्नु, धाउनु र पर्खनुलाई उनीहरू ‘धैर्य गर्नुपर्छ’ भन्छन्। चिल्लो शब्दले व्यवहार बदलिँदैन; काम टार्ने बानी उही रहन्छ। लेखकले शिक्षाले बोली मात्र मिठो बनायो, व्यवहार सुधारेन भनी व्यङ्ग्य गरेका छन्।
• ख.आफूले लिएको काम समयमै गर्ने र दिएको वचन पालना गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। काम हुँदैन भने स्पष्ट र छिटो भन्नुपर्छ। सार्वजनिक सेवामा तोकिएको समयमा काम गर्ने नियम र त्यसको पालना, उजुरी सुन्ने व्यवस्था र अनलाइन सेवा हुनुपर्छ। चिनजान र चाकडीले होइन, नियमले काम हुने संस्कार बनाउनुपर्छ।

प्रश्न १: मानिसका आधारभूत आवश्यकताको प्रमुख स्रोत के हो?

उत्तर: माना (खाना), छाना (बास) र नाना (लुगा) जस्ता मानिसका आधारभूत आवश्यकताको प्रमुख स्रोत वनस्पति हो।

प्रश्न २: विश्व अर्थतन्त्रको कति अंश वनस्पतिलगायतका जैविक स्रोतमा आधारित छ?

उत्तर: विश्व अर्थतन्त्रको करिब ४० प्रतिशत अंश प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा वनस्पतिलगायतका जैविक स्रोतको उपयोगमा आधारित छ।

प्रश्न ३: खान वा अरू काममा नआउने वनस्पति पनि मानिसका लागि किन उपयोगी छन्?

उत्तर: सबै हरिया वनस्पतिले मानिसलाई सास फेर्न र बाँच्न नभई नहुने अक्सिजन निरन्तर उत्पादन गर्छन्, त्यसैले काम नलाग्ने वनस्पति कुनै पनि छैन।

पर्खाइदेखि दिक्क मान्ने र डराउने मान्छे पलायनवादी र कायर हो। लेखक र सम्पादक दुवै पर्खन चाहँदैनन्; दुवै कसैले कसैलाई कुराले टार्न नसक्ने, झुलाउने र लर्काउने छलकपटको परम्परा नभएको संसार चाहन्छन्। तर त्यस्तो संसार चाहेर मात्र आउँदैन, त्यसका लागि पनि पर्खनुपर्छ; त्यसैले लेखक धाउँदै र पर्खँदै छन्। अन्त्यमा सम्पादककी श्रीमती पर्खिरहेकी होलिन् भन्दै लेखक उनलाई बिदा गर्छन्, र कुनै दिन लेख दिउँला भन्दै फेरि ‘पख्नोस्’ भन्छन्।

• क.‘पख्नोस्’ को विषयवस्तु पर्खाइ हो। लेख माग्न आएका सम्पादकलाई लेखकले बारम्बार ‘पख्नोस्’ भन्ने प्रसङ्गबाट निबन्ध सुरु हुन्छ। त्यसपछि लेखकले नेपालका गाउँदेखि संसारका सहरसम्मका मान्छे कुनै न कुनै कुरा पर्खिरहेको देखाएका छन्; जन्मनुअघि गर्भमा, पढ्दा शिक्षकलाई, जागिर, तलब, उपचार, बिदा र पैसाका लागि मान्छे पर्खिरहन्छ, र पत्रिका र पारिश्रमिकका लागि लेखक र सम्पादक एकअर्कालाई पर्खाउँछन्। पर्खाइपछाडि मान्छेका सपना र आकाङ्क्षा, र समाजका सत्य, समता र शान्ति पनि अड्किएका छन्। निबन्धले यो प्रवृत्तिलाई हाँसो र व्यङ्ग्यमार्फत देखाउँदै कसैले कसैलाई कुराले टार्न नसक्ने समाजको चाहना राखेको छ।
• ख.मानिसले सधैँ सत्य, समानता र शान्तिको आशा गर्दै आएको छ, तर ती पाउनुको सट्टा समाजमा धनी र गरिब, ठुला र साना बिचको भेदभाव झन् बढ्दो छ। यो असमानता विष जस्तै फैलिएर मानिसलाई बौलाहा बनाउँदै छ: झगडा, द्वन्द्व, युद्ध र आणविक हतियारको होड बढ्दै छ। अर्थात्, मानिसले चाहेको शान्ति र समता अझै आएको छैन, उल्टो अशान्ति बढेको छ।
• ग.काम टार्ने र ‘पख्नोस्’ भनेर झुलाउने बानी; कामको सट्टा कुरा गर्ने प्रवृत्ति; शिक्षितले कमजोरीलाई चिल्लो शब्दले ढाक्ने बानी; समयमा प्रकाशित नहुने पत्रिका र पारिश्रमिक नदिने चलन; कार्यालयमा जागिर, तलब, बिदाका लागि धाउनुपर्ने व्यवस्था; अनि ठुला राष्ट्रले शान्ति र निःशस्त्रीकरणमा गर्ने ढिलासुस्तीमाथि व्यङ्ग्य गरिएको छ।
• घ.हामीले अरूलाई अनावश्यक रूपमा पर्खाउनु हुँदैन; दिएको वचन समयमै पूरा गर्नुपर्छ। तर जीवनमा केही पर्खाइ अपरिहार्य हुन्छन्, तिनदेखि डराएर भाग्नु पनि हुँदैन; धैर्य राखेर निरन्तर प्रयास गर्नुपर्छ। आफ्ना कमजोरीमाथि हाँस्न र सुधार्न सक्नुपर्छ।

यो पङ्क्ति भैरव अर्यालको हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध ‘पख्नोस्’ बाट लिइएको हो। आमा, बाबु, गुरु, जागिर, तलब र बिदासम्म सबैलाई पर्खँदै आएको सूची दिएपछि लेखक यो गम्भीर कुरा भन्छन्।

यसको अर्थ हो, मान्छे बाहिरबाट कुनै सानो कुरा पर्खिरहेको देखिन्छ, तर त्यसको पछाडि उसको जीवनका ठुला सपना अड्किएका हुन्छन्। जागिरको आश्वासन पर्खने युवाको पछाडि घर चलाउने, पढाइ सक्ने, केही बन्ने सपना पर्खिरहेको हुन्छ।

उदाहरणका लागि, सिफारिस वा कागजका लागि महिनौँ धाउनुपर्दा कतिपय युवाको विदेश पढ्ने वा व्यवसाय सुरु गर्ने समय नै गुम्छ।

त्यसैले अरूलाई अनावश्यक रूपमा पर्खाउँदा हामी उसको समय मात्र होइन, सपना पनि रोकिरहेका हुन्छौँ भन्ने यस पङ्क्तिको गहिरो भाव हो।

यो पङ्क्ति ‘पख्नोस्’ निबन्धको अन्तिमतिरको अनुच्छेदबाट लिइएको हो। सम्पादकलाई पर्खाइदेखि नडराउन सम्झाएपछि लेखकले आफ्नो र सम्पादकको साझा चाहना यसरी व्यक्त गरेका छन्।

यसको अर्थ हो, लेखक र सम्पादक दुवै यस्तो समाज चाहन्छन् जहाँ ‘पख्नोस्’, ‘भोलि आउनुहोस्’ भनेर कसैलाई झुलाइँदैन; जे भनिन्छ त्यो गरिन्छ, र नहुने काम पनि प्रस्ट भनिन्छ।

कार्यालयमा तोकिएकै दिन काम हुने, शिक्षकले भनेकै दिन जाँचको नतिजा आउने, ठेकेदारले भनेकै समयमा बाटो बनाउने समाज यस्तै हुन्थ्यो।

त्यस्तो समाज बनाउन कानुन मात्र होइन, हरेक व्यक्तिले वचन पालना गर्ने बानी चाहिन्छ। लेखकले यही सकारात्मक सपना व्यङ्ग्यको बिचमा राखेका छन्।

भैरव अर्यालको ‘पख्नोस्’ नेपाली समाजमा जताततै देखिने पर्खाउने र टार्ने प्रवृत्तिमाथिको हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध हो। लेखकले यसलाई कुनै एक व्यक्तिको दोषका रूपमा होइन, सबै क्षेत्रमा फैलिएको संस्कृतिका रूपमा देखाएका छन्।

पहिलो व्यङ्ग्य व्यक्तिगत व्यवहारमाथि छ: लेख दिउँला भनी पटकपटक पर्खाउने लेखक आफैँ यसका उदाहरण हुन्। दोस्रो, शिक्षित वर्गमाथि: उनीहरू झुलाउनु र धाउनुलाई ‘धैर्य’ भन्ने चिल्लो शब्दले ढाक्छन्। तेस्रो, कार्यालय र सेवामाथि: जागिरको आश्वासन, तलब, बिदा, उपचार र पैसाका लागि मान्छे जीवनभर पर्खिरहन्छ। चौथो, पत्रकारिता र प्रकाशनमाथि: मासिक भनिएको पत्रिका चार महिनामा निस्कन्छ, पारिश्रमिक ‘आज भोलि’ मै अड्किन्छ। पाँचौँ, विश्व राजनीतिमाथि: आणविक हतियार रोक्ने कुरामा ढिलासुस्ती, विकासको बिचमा पनि गरिबको गाँस र कपडाको अभाव।

लेखकको शैली प्रभावकारी छ: अनुप्रास, अनुकरणात्मक शब्द, टुक्का र शब्दखेलले हाँसो उठाउँछन्, र गम्भीर अनुच्छेदले सोच्न बाध्य बनाउँछन्। आफूलाई पनि व्यङ्ग्यको निसाना बनाएकाले निबन्ध उपदेशभन्दा इमानदार आत्मस्वीकृति जस्तो लाग्छ। केही सन्दर्भ (ताइपे, स्पुतनिक, दानापुर) आजका पाठकका लागि पुराना र बुझ्न गाह्रा छन्, तर पर्खाउने प्रवृत्ति आज पनि सरकारी कार्यालयदेखि घरसम्म उत्तिकै छ। त्यसैले यो निबन्ध आज पनि सान्दर्भिक छ।

चित्रमा गाउँको एउटा खुला चौरमा सामुदायिक कक्षा चलिरहेको छ। पृष्ठभूमिमा माटो र इँटाका पक्की घर, छाना भएका घर, हरिया रुख र एउटा सानो पसल जस्तो घर देखिन्छन्। चौरको बिचमा कुर्था सुरुवाल लगाएकी एक जना महिला सहजकर्ता उभिएर काठको स्ट्यान्डमा राखिएको सेतो बोर्डतिर हात देखाउँदै केही सम्झाउँदै छिन्। बोर्डमा ‘समुदाय’ लेखिएको छ।

उनका अगाडि घाँसमा पुरुष, महिला, वृद्ध र केटाकेटी गोलो घेरा बनाएर बसेका छन्। कोही ढाका टोपी लगाएका पुरुष छन्, कोही सारी र चोलो लगाएका महिला, र साना नानीहरू पनि आमाबुबासँगै बसेर ध्यान दिएर सुनिरहेका छन्।

चित्रले गाउँमा सबै उमेरका मान्छे भेला भएर सिकिरहेको देखाउँछ। यस्ता सामुदायिक कक्षामा साक्षरता, स्वास्थ्य, सरसफाइ वा कृषिबारे जानकारी दिइन्छ। शिक्षा विद्यालयको कोठामा मात्र सीमित हुँदैन, र सिक्ने उमेर कहिल्यै सकिँदैन भन्ने सन्देश चित्रले दिन्छ।

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यवृद्धि

पेट्रोल, डिजेल, मटितेल र खाना पकाउने ग्यास जस्ता पेट्रोलियम पदार्थ आजको जीवनका आधार बनेका छन्। नेपालले यी पदार्थ विदेशबाट आयात गर्छ, त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्दा यहाँ पनि बारम्बार मूल्य बढ्ने गरेको छ।

पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा भाडा बढ्छ, र ढुवानी महँगो हुँदा चामल, तरकारीदेखि निर्माण सामग्रीसम्म सबै कुराको मूल्य बढ्छ। उद्योग र कृषिको लागत बढ्छ। सबैभन्दा बढी मार निश्चित आम्दानी भएका गरिब र मध्यम वर्गलाई पर्छ। ठुलो रकम आयातमा जाँदा देशको व्यापार घाटा पनि बढ्छ।

यस समस्याको दिगो समाधान पेट्रोलियममाथिको निर्भरता घटाउनु हो। देशमै उत्पादन हुने जलविद्युत्बाट चल्ने विद्युतीय सवारी, इन्डक्सन चुलो र विद्युतीय रेल जस्ता विकल्प बढाउनुपर्छ। सार्वजनिक यातायात सुधार गर्नुपर्छ, र नागरिकले पनि अनावश्यक इन्धन खर्च घटाउनुपर्छ। यसो गरे मूल्यवृद्धिको मार कम हुन्छ।

भूमिका (पर्यटन भनेको के, नेपाल किन आकर्षक) → नेपालका पर्यटकीय सम्पदा (हिमाल, ताल, राष्ट्रिय निकुञ्ज, लुम्बिनी, सम्पदा क्षेत्र, संस्कृति) → आर्थिक लाभ (विदेशी मुद्रा, रोजगारी, होमस्टे, स्थानीय उत्पादनको बजार) → समस्या (सडक, प्रचार, फोहोर, मौसमी पर्यटन) → समाधानका उपाय → निष्कर्ष।

मेरो जीवनको लक्ष्य

लक्ष्यबिनाको जीवन दिशा नभएको डुङ्गा जस्तै हो। त्यसैले म सानैदेखि सोच्थेँ, ठुलो भएर के बन्ने? मेरो लक्ष्य गाउँकै स्वास्थ्य चौकीमा सेवा गर्ने चिकित्सक बन्नु हो।

यो लक्ष्य मैले एउटा घटनाबाट रोजेँ। केही वर्षअघि मेरी हजुरआमा बिरामी पर्दा उपचारका लागि हामीले घण्टौँ हिँडेर सदरमुकाम पुग्नुपर्‍यो। बाटामै उहाँको अवस्था बिग्रँदा मलाई लाग्यो, गाउँमै राम्रो चिकित्सक भएको भए यति दुःख पाउनुपर्दैनथ्यो।

यो लक्ष्य पूरा गर्न म विज्ञानका विषय ध्यान दिएर पढ्दै छु। एसईईपछि विज्ञान लिएर पढ्ने र छात्रवृत्ति पाउन मिहिनेत गर्ने योजना छ। पढाइ सकेपछि म सहरमा होइन, गाउँमै बसेर सेवा गर्छु; गर्भवती महिला, बालबालिका र वृद्धको नियमित जाँच, र सरसफाइबारे जनचेतनामा जोड दिन्छु।

बाटो सजिलो छैन; पढाइ लामो र महँगो छ। तर ‘पख्नोस्’ निबन्धले भनेझैँ पर्खाइदेखि डराउनु पलायन हो। धैर्य र निरन्तर मिहिनेतले म मेरो लक्ष्यमा अवश्य पुग्ने छु।

भूमिका (नेपाल जलस्रोतमा धनी, हिमाल र नदीहरू) → उपयोगका क्षेत्र (जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी, जलयातायात, मत्स्यपालन, पर्यटन: र्‍याफ्टिङ) → विकासमा भूमिका (ऊर्जामा आत्मनिर्भरता, बिजुली निर्यात, उद्योग, रोजगारी, कृषि उत्पादन) → चुनौती (लगानी, प्रविधि, बाढी पहिरो, वातावरण) → उपाय → निष्कर्ष।

क.

• अ.कुनै विषय वा कृतिका गुण र दोष छुट्याउन गरिने विवेचनात्मक सोच समीक्षात्मक सोच हो, जसमा आफ्नो मौलिक दाबीलाई कारणसहित पुष्टि गरिन्छ।
• आ.यसले विद्यार्थीलाई प्रतिबिम्बात्मक रूपमा चिन्तन गर्न, आफ्नो सिकाइको जिम्मेवारी लिन, तर्कको सङ्गति बुझ्न, ध्यान दिएर सुन्न, आत्मविश्वाससाथ बहस गर्न र जीवनभर सिकिरहन आत्मनिर्भर बनाउँछ।
• इ.आधारभूत शिक्षादेखि उच्च शिक्षासम्म पढ्ने सबै विद्यार्थीमा यसको प्रयोग हुनु जरुरी छ।
• ई.यसले पढेका पाठको विवेचना गर्न, शिक्षक र साथीका तर्क विश्लेषण गर्न, अनुसन्धानमा आधारित शिक्षणलाई अगाडि बढाउन, आफ्नो सोचका कारण बुझ्न, र निर्णय लिने र समस्या समाधान गर्ने तरिका सुधार्न फाइदा पुर्‍याउँछ।

ख.

• अ.विद्यार्थीलाई समीक्षात्मक सोचमा तल्लीन बनाउनुपर्छ। (कर्ता नतोकिएको ‘-नुपर्छ’ वाक्यमा क्रिया ‘पर्छ’ मै रहन्छ, ‘पर्छन्’ हुँदैन।)
• आ.शिक्षक र साथीभाइले राखेका तर्कको विश्लेषण गर्दा समीक्षात्मक सोचको उपयोग हुन्छ। (कर्ता ‘उपयोग’ निर्जीव वस्तु हो, आदरार्थी ‘हुनुहुन्छ’ लाग्दैन।)
• इ.जिम्मेवारी लिन, समीक्षात्मक सोच, गुण दोष छुट्याउन गरिने। (यी शब्दको अन्त्यमा हलन्त लाग्दैन; ‘छुट्याउन’ मा ‘ट्या’ मा आधा ट हुन्छ।)

• क.ठिक
• ख.ठिक
• ग.बेठिक: चिठीमा आँसु झार्नु लाजमर्दो कुरो होइन भनिएको छ।
• घ.ठिक: बुबा छोरो दुःख र कष्टमय अवस्थामा पनि प्रफुल्ल रहन सक्ने होस् भन्छन्।

• क.समाजमा सज्जन मानिस हुन्छन्, दुष्ट र स्वार्थी पनि हुन्छन्; निष्ठावान् राजनेता हुन्छन्, स्वार्थी राजनीतिज्ञ पनि; शत्रु पनि हुन्छन्, मित्र पनि।
• ख.आकाशमा उड्ने चरा, घाममा भुनभुनाउने मौरी र पहाडका काखमा फुल्ने फूलको सौन्दर्य र प्रकृतिको नियम बुझ्न छोरालाई फुर्सद दिनुहोस्; पढाइ मात्र होइन, प्रकृतिको सुन्दरता र जीवनको अर्थ बुझ्ने संवेदनशील मन पनि उसमा विकास होस् भन्ने आशय हो।
• ग.आगाको लप्काबाटै फलाम खारिन्छ, अर्थात् कठिनाइले नै मान्छेलाई बलियो बनाउँछ।
• घ.छोरालाई परिश्रमी, आफ्नै विवेकले सोच्ने, हुल नपछ्याउने, दुःखमा पनि प्रफुल्ल रहने, आफ्नो बल र बुद्धिमा विश्वास गर्ने, सत्य र न्यायका लागि लड्ने साहसी, नम्र तर नझुक्ने, निर्भीक, उत्साही र मानवताप्रति आस्था राख्ने बन्न प्रेरित गरिएको छ।

कर्ताका यी चारै कुरा क्रियापदले बोकेका छन्। ‘रमा’ लाई सामान्य आदर गरे ‘पढ्छे’, उच्च आदर गरे ‘पढ्नुहुन्छ’, र दुई जना भए ‘पढ्छन्’ हुन्थ्यो।

‘तैँले’ सुन्ने व्यक्ति भएकाले द्वितीय पुरुष हो। ‘पढिस्’ मा केटा र केटी दुवैका लागि एउटै रूप लाग्छ, त्यसैले लिङ्गमा दुवै।

कक्षाका साथीहरू वनभोज गएछन्। सीता र रीता वनभोज गइनछन्। गीता चाहिँ गइछ। बुबाले सबैलाई वनभोज जान अनुमति दिनुभएछ। आमाले पनि सहमति जनाउनुभएछ। उहाँले गीतालाई ढिलो नगर्नु भन्नुभएछ। आमाले ‘तँ चाँडै आइज, बेलुकी घुम्न जाऔँला’ भन्नुभएछ। ‘आमाले मलाई ढिलो नगर्नु भन्नुभएको छ’ भनेर गीताले साथीलाई भनिछ। गीताले आमाको कुरा मानिछ र समयमा घर आइछ। गीता समयमा घर आएकामा आमा खुसी हुनुभएछ।

• बहुवचन: साथीहरू → गएछन्; सीता र रीता → गइनछन् (‘चाहिँ गइछ’ ले गीता मात्र गएको देखाउँछ, त्यसैले सीता र रीता नगएको अर्थ उही राखिएको छ)।
• स्त्रीलिङ्ग, सामान्य आदर (गीता): गइछ, भनिछ, मानिछ, आइछ; ‘मान्नुभएछ’ र ‘आउनुभएछ’ ले गीतालाई उच्च आदर दिएर अघिल्लो वाक्यसँग आदर बिगारेका थिए।
• उच्च आदर (बुबा, आमा): दिनुभएछ, जनाउनुभएछ, भन्नुभएछ, भन्नुभएको छ, हुनुभएछ। ‘उहाँ’ भनिएकी आमालाई ‘भनिछन्’ भन्दा आदर मिल्दैनथ्यो।
• ‘तँ’ सँग आज्ञा: ‘तँ चाँडै आउ’ होइन, ‘तँ चाँडै आइज’।

आमा र गीतालाई अरू आदरमा राखे पनि हुन्छ, तर एउटै व्यक्तिलाई पूरै अनुच्छेदभर एउटै आदर दिनुपर्छ।

• क.पारस पाण्डे एयरपोर्ट पुग्नुभएछ।
• ख.खटपटानन्द खतिवडा खेततिर झरेछ।
• ग.उनी घरतिर हिँडिन्।
• घ.तँ पाठ पढ्छेस्।
• ङ.म भोलि आउने छु। (प्रथम पुरुषको क्रियामा लिङ्ग फेरिँदैन।)
• च.उनीहरू भोलि आउने छन्। (तृतीय पुरुष बहुवचनमा सामान्य र मध्यम आदरको क्रिया एउटै हुन्छ, त्यसैले वाक्य उही रहन्छ।)
• छ.उनी भोलि आउने छिन्।

हलन्त: पख्नोस्, भन्नोस्, नमान्नुहोस्, पिउनुस्, होलान्, छिन्, पर्खँदा हुन्, पर्खिरहेछन्, दण्डवत्।

अजन्त: लेख, शब्द, सम्पादक, घट्ट, अब, आज, मनिटर, गर्भ, सपना।

कुनै पाँच पाँच लेखे पुग्छ।

तैँले के गरिस् भनेर मलाई साथीले सोध्यो। मैले गृहकार्य गरेँ भनेपछि उसले मलाई भन्यो, “अब म पनि गृहकार्य गर्छु। तँ पनि गृहकार्य गर्।” उमेश, रमेश र श्यामले पनि गृहकार्य सकेछन्।

• हलन्त थपियो: गरिस्, गर् (‘तँ’ सँगका रूप), सकेछन् (बहुवचन)।
• हलन्त हटाइयो: भनेर, अब, उमेश, रमेश (अव्यय र नाम अजन्त)।
• बिचको हलन्त हटाइयो: उस्ले → उसले, गृह्कार्य → गृहकार्य।

समाजमा देखिएका विकृति

हाम्रो समाजमा विकृतिको कमी छैन, बरु विकृति गन्ने समयको कमी छ। म पनि गन्न बसेँ, तर मोबाइलमा सूचना आयो र गन्ती त्यहीँ रोकियो। मोबाइल हेर्न छोडेर समाज हेर्नु पनि आजकल ठुलो विकृति मानिन्छ।

बिहे भोजलाई नै हेरौँ। पहिले बिहेमा मान्छे खान आउँथे, अहिले फोटो खिच्न आउँछन्। दुलहा दुलहीभन्दा क्यामेरा बढी व्यस्त हुन्छ। भोजमा पचास परिकार हुन्छन्, आधा फोहोरमा जान्छन्; अनि भोलिपल्ट उही परिवार ऋण तिर्ने उपाय खोज्छ। छिमेकीले चालिस परिकार खुवाएकाले हामीले पचास नखुवाए ‘इज्जत’ जान्छ। इज्जत यति कमजोर रहेछ कि दश परिकारको फरकले ढल्छ।

अनि सडकको कुरा। सबैलाई हतार छ, तर लाइनमा बस्ने कसैलाई फुर्सद छैन। हर्न बजाएर जाम खुल्ने भए हाम्रा सडकमा कहिल्यै जाम हुँदैनथ्यो। सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर फाल्नेहरू आफ्नो घर भने ऐना जस्तो सफा राख्छन्; सायद देशलाई घर ठान्न अझै बाँकी छ।

हाँस्दा हाँस्दै एउटा प्रश्न उठ्छ: यी विकृति कसले ल्यायो? उत्तर अप्ठ्यारो छ: हामी आफैँले। देखासिकी, हतार र ‘अरूले गरे भने म किन नगर्ने’ भन्ने सोच हटे आधा विकृति आफैँ हराउँछन्। बाँकी आधा? त्यसका लागि, भैरव अर्यालको भाषामा, अलिकति पख्नोस्।

१. रचना छान्नुहोस्: रेडियो वा टेलिभिजनको हास्य कार्यक्रम, पत्रिकाको व्यङ्ग्य स्तम्भ, वा सामाजिक सञ्जालको हास्य भिडियो, जसमा कसैको अपमान नभई कुनै प्रवृत्तिमाथि व्यङ्ग्य होस्।
२. टिप्नुहोस्: शीर्षक, कलाकार वा लेखक, कहाँ र कहिले प्रसारित, के कुरामा हाँसो उठ्छ।
३. विषयवस्तु लेख्नुहोस्: रचना केबारे हो, तीन चार वाक्यमा।
४. सन्देश लेख्नुहोस्: हाँसोभित्र कुन विकृतिमाथि व्यङ्ग्य छ, र त्यसले के सोच्न लगाउँछ।
५. कक्षामा सुनाउनुहोस्: एक दुई मिनेटमा; मन परेको एउटा संवाद पनि सुनाउनुहोस्।