परीक्षा अभ्यास

‘गतिशील’ र ‘परिणाम’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्।

नेपाली जनताले प्रजातन्त्र र आफ्ना अधिकार पाउन लामो र सङ्घर्षपूर्ण यात्रा गरेका छन्। धेरैले त्यसका लागि जेल बसे, कतिले ज्यानसमेत दिए। आज हाम्रो संविधानले हरेक नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रताको अधिकार दिएको छ। तर अधिकार मात्र खोजेर देश बन्दैन। हरेक मानवले आफ्नो ठाउँबाट इमानदारीपूर्वक कर्तव्य पालन गरे मात्र समाजको कल्याण हुन्छ। कर तिर्नु, सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउनु र कानुन मान्नु नै प्रजातन्त्रलाई बलियो बनाउने बाटो हो।

अनुच्छेदमा आएका श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द र तिनका जोडा:

अनुच्छेदमा पाँचओटै जोडाका दुवै शब्द प्रयोग भएका छन्: दिन / दीन, जुन / जून, द्वीप / दीप, शीत / सित र कृति / कीर्ति।

क. बाजी (होड, सर्त): दुई साथीले कसले छिटो हिमाल चढ्ने भनेर बाजी थापे।
बाजि (पटक): मैले यो कथा दुई बाजि पढिसकेँ।

ख. अवधी (एउटा भाषा): कपिलवस्तुतिर धेरै मानिस अवधी भाषा बोल्छन्।
अवधि (म्याद): आवेदन दिने अवधि भदौ मसान्तसम्म छ।

ग. तिन (‘ती’ को रूप): तिनले भनेको कुरा मैले बुझिनँ।
तीन (सङ्ख्या): वादविवादमा तीन जना निर्णायक थिए।

घ. पूरा (सम्पूर्ण): परीक्षाअघि मैले सबै पाठ पूरा पढेँ।
पुरा (प्राचीन, पहिले): पुरा कालदेखि नै यहाँ मेला लाग्दै आएको छ।

ङ. फेरि (अर्को पटक): आज भेट भएन, भोलि फेरि आउँला।
फेरी (घुमीघुमी गरिने काम): बुढा बाजे टोल टोलमा तरकारीको फेरी लगाउँछन्।

च. शूर (वीर): शूर सिपाहीले देशको सिमाना रक्षा गरे।
सुर (धुन, तल्लीनता): ऊ आफ्नै सुरमा गीत गुनगुनाउँदै हिँड्यो।

• विश्वव्यापी: ‘श्व’ मा श र व सँगै; ‘व्या’ मा व र य।
• सङ्ग्राम: ‘ङ्ग्रा’ मा ङ, ग र र तीनै सँगै; ‘सङ्ग’ लाई ‘सन्ग’ नबोल्नुहोस्।
• उत्प्रेरित: ‘त्प्रे’ मा त् आधा, त्यसपछि प्रे।
• प्रज्वलित: ‘ज्व’ मा ज र व सँगै।
• प्रतिस्पर्धा: ‘स्प’ र ‘र्धा’ (रेफ पहिले)। लेख्दा पनि ‘स्प’ हुन्छ, ‘ष्प’ होइन: प्रति + स्पर्धा।
• ज्वलन्त: ‘ज्व’ र ‘न्त’।
• दृष्टान्त: ‘दृ’ लाई ‘द्रि’ जस्तो बोलिन्छ; ‘ष्टा’ मा ष र ट।
• कुण्ठित: ‘ण्ठि’ मा ण आधा।
• उद्घोषक: ‘द्घो’ मा द् आधा र घ; ‘उद्घो’ लाई ‘उघो’ नबोल्नुहोस्।
• कर्तव्यपरायण: ‘र्त’ मा रेफ पहिले, ‘व्य’ मा व र य, अन्त्यमा ‘ण’।

• क.हरेक वक्ताले पाँच मिनेटमा भनाइ सक्नुपर्छ (चार मिनेटमा जनाउ घन्टी, पाँचमा अन्तिम घन्टी); कुनै जाति, वर्ग, धर्म, समुदाय, क्षेत्र, लिङ्ग वा अपाङ्गताप्रति भेदभाव वा आक्षेप गर्न पाइँदैन; विपक्षीको खण्डन संयमित र शिष्ट हुनुपर्छ; लिखित टिपोट हेरेर बोल्न पाइँदैन; र निर्णायक मण्डलको निर्णय अन्तिम हुन्छ।
• ख.पाठमा आफ्नै भनाइ लिएर प्रत्यक्ष बोल्ने पात्र पाँच जना छन्: उद्घोषक रमा पन्जियार र चार वक्ता चिदानन्द चौधरी, भरत भण्डारी, पदम गुप्ता र श्रुति साह। सभाध्यक्ष, अतिथि, निर्णायक र समयपालक कार्यक्रममा उपस्थित छन्, तर तिनका भनाइ पाठमा छैनन्।
• ग.पहिलो वक्ता जनज्योति मावि चन्द्रौटाका कक्षा १० का चिदानन्द चौधरी हुन्। उनले सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक मण्डल, गुरु, गुरुमा, प्रतियोगी साथीहरू र उपस्थित विद्यार्थी मित्रहरूलाई सम्बोधन गरेका छन्।
• घ.युधिष्ठिर र कुकुरको प्रसङ्ग तेस्रो वक्ता पदम गुप्ताको भनाइमा आएको छ।

• क.सत्यप्रतिको निष्ठा र कर्तव्यपरायणका लागि सुकरातले हेमलक विष पिए। सत्य बोल्न नछोड्दा उनलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो, तर उनले आफ्नो विचार फिर्ता लिएनन्।
• ख.संसारमा दुःख के हो र मानव जातिले त्यसबाट कसरी मुक्ति पाउँछ भन्ने रहस्यको खोजी बुद्धले गरे। यसका लागि उनले परिवारको माया र मोह छोडेर भिक्षु जीवन रोजे।
• ग.कर्तव्य पालन गर्न ठुलो पद चाहिँदैन। हामी जो जहाँ छौँ, त्यहीँबाट, पद वा ओहदामा रहेर वा नरहेर पनि आफ्नो काम इमानदारीसाथ गरेर कर्तव्य पालन गर्न सक्छौँ।
• घ.राष्ट्रप्रतिको सम्मान, स्वतन्त्रता र साझा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, धार्मिक सहिष्णुता र भाषिक विविधताको सम्मान जस्ता मौलिक कर्तव्यको कुरा गरिएको छ।

क. चिदानन्द चौधरीका मुख्य तीन भनाइ:

• कर्तव्य पालन जो जहाँ छ, त्यहीँबाट गर्न सकिन्छ; यसका लागि पद वा ओहदा चाहिँदैन।
• संसारका महान् व्यक्ति (राम, सुकरात, गौतम बुद्ध) कर्तव्य पालनको अग्निपरीक्षामा खरो उत्रेर महान् बनेका हुन्।
• खुसीको अजस्र स्रोत कर्तव्य हो; अधिकारको कुराले मात्र चिउरा भिज्दैन, त्यसैले कर्तव्य अधिकारभन्दा ठुलो छ।

ख. पूर्वीय ग्रन्थले कर्तव्यलाई धर्मको केन्द्रमा राखेका छन्। नीतिश्लोकले न्यायपूर्वक कमाएको धनले मात्र परलोक सुधार्ने कर्तव्य गर्नुपर्छ भन्छ। गीताले फलको चिन्ता नगरी आफ्नो कर्म गर्न सिकाउँछ। उपनिषद्ले ‘मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव’ भनेर आमा, बुबा र गुरुलाई देवता मान्ने कर्तव्य बताएको छ। रामायणमा रामको पितृभक्ति र महाभारतमा गान्धारीको सत्यनिष्ठा र युधिष्ठिरको साथीप्रतिको वफादारी कर्तव्यका उदाहरण हुन्।

ग. भरत भण्डारीका अनुसार अधिकार कानुन, परम्परा र नैतिकताले दिएको न्यायोचित दाबी हो र मान्छेले जन्मैदेखि पाउने नैसर्गिक हक कर्तव्यभन्दा ठुलो छ। अधिकार, स्वतन्त्रता र न्याय एकअर्कामा गाँसिएका छन्। मन्डेलाको २७ वर्षको जेल, राणा शासनविरुद्ध चार सहिदको बलिदान र नेपालका २००७, २०४६ र २०६२/६३ का आन्दोलन अधिकारकै लागि थिए। बाल, श्रमिक र महिला अधिकारलाई विश्वले मान्यता दिएको छ। अधिकार नदिई कर्तव्य माग्नु बिनाहतियार लडाइँमा पठाउनु जस्तै हो; अधिकारबिनाको कर्तव्य नुनबिनाको तरकारी जस्तै हो। त्यसैले जन्मसिद्ध अधिकार नै ठुलो हो।

घ. श्रुति साहका अनुसार व्यक्तित्वको विकास र जीवनयापनका लागि अधिकार अनिवार्य छ; अधिकारको बगैँचामा मात्र व्यक्तित्वको फूल फुल्छ। बालककालदेखि नै पोषण, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारको अधिकार पाए मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रको विकास हुन्छ। अधिकार दबाउने हिटलर हारे; रङ्गभेदविरुद्धका र मानव अधिकारका सङ्घर्षले देशको कायापलट गरे। नेपालको संविधानले ३१ मौलिक हक दिएको छ। प्रकृतिले पनि आफ्नो अधिकार भएकाले नै कर्तव्य पूरा गरेको हो। त्यसैले जन्मसिद्ध अधिकार कर्तव्यभन्दा विशिष्ट छ।

क. यो भनाइ ‘अधिकार ठुलो कि कर्तव्य ठुलो?’ वादविवादमा पक्षका पहिलो वक्ता चिदानन्द चौधरीको निष्कर्षबाट लिइएको हो। सुनारले सुन असली हो कि होइन भनेर कसी ढुङ्गामा घोटेर जाँच्छ। त्यसरी नै मान्छे कस्तो हो भन्ने कुरा उसले बोलेका ठुला कुराले होइन, आफ्नो कर्तव्य कति इमानदारीसाथ पूरा गर्छ भन्नेले देखाउँछ। जस्तै: परीक्षामा कोही नहेर्दा पनि चोरी नगर्ने विद्यार्थी, झरीमा पनि बिरामी हेर्न जाने स्वास्थ्यकर्मी वा पैसा नलिई काम गर्ने कर्मचारीको व्यक्तित्व कर्तव्यको कसीमा खरो उत्रिएको हुन्छ। यसरी कर्तव्य नै मान्छेको चरित्र जाँच्ने साँचो आधार हो भन्ने आशय यस भनाइमा छ।

ख. यो भनाइ विपक्षका पहिलो वक्ता भरत भण्डारीको हो, जसले अघिल्लो वक्ताको खण्डन गर्दै यसो भनेका छन्। हतियारबिना सिपाही युद्धमा जित्न सक्दैन; खुट्टामा नेल लगाएको मान्छे हिँड्नै सक्दैन। त्यसरी नै शिक्षा, स्वतन्त्रता, साधन र अवसर जस्ता अधिकार नदिई कसैसँग कर्तव्य पूरा गर्ने अपेक्षा गर्नु अन्याय हो। जस्तै: विद्यालयमा पुस्तक, शिक्षक र कक्षाकोठा नदिई विद्यार्थीलाई राम्रो नतिजा ल्याउने कर्तव्य थोपर्नु वा ज्याला नदिई मजदुरलाई काम गर्न लगाउनु। यसरी अधिकार कर्तव्य पूरा गर्ने आधार हो भन्ने आशय यस भनाइमा छ।

मलाई तेस्रो वक्ता पदम गुप्ताको भनाइ सबैभन्दा मन पर्‍यो। उनले कर्तव्यलाई नैतिक र वैधानिक गरी छुट्याएर बुझाए, जसले विषयलाई स्पष्ट बनायो। श्रवणकुमार, गान्धारी र युधिष्ठिरका कथा सबैले चिनेका भएकाले उनका तर्क मन छुने खालका थिए। मदर टेरेसा र महावीर पुन जस्ता हाम्रै समयका उदाहरणले कर्तव्य आज पनि सम्भव छ भन्ने देखाए। सबैभन्दा बलियो चाहिँ बन्द र हडतालको उदाहरण थियो: एक जनाको अधिकारको माग पूरा गर्दा कति जनाको अधिकार खोसिन्छ भन्ने कुरा हामीले आफैँ भोगेका छौँ। अन्त्यमा ‘कर्तव्यको तेलबिना विकासको रेल चल्दैन’ भन्ने सुन्दर तुलनाले उनको तर्क सम्झनलायक बनायो।
(तपाईँ अर्को वक्ता रोज्न सक्नुहुन्छ; मुख्य कुरा: उसका दुई तीन तर्क, उदाहरण र भाषा किन मन पर्‍यो, कारणसहित लेख्नुहोस्।)

अधिकार र कर्तव्य एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्; एउटा मात्र रोजेर अर्कोलाई छोड्न सकिँदैन।

• एकको अधिकार अर्काको कर्तव्य हो: बालबालिकाको पढ्ने अधिकार आमाबुबा, शिक्षक र राज्यको कर्तव्यले पूरा हुन्छ।
• आफ्नो अधिकार माग्दा अरूको अधिकार नमिच्नु पनि कर्तव्य हो: बन्द र हडतालले अरूको हिँड्ने, पढ्ने र काम गर्ने अधिकार खोस्छन्।
• राज्यले अधिकार दिन्छ भने नागरिकले कर तिर्ने, कानुन मान्ने र सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउने कर्तव्य पूरा गर्नुपर्छ; नत्र राज्यसँग अधिकार दिने साधनै रहँदैन।
• निष्कर्ष: अधिकारले कर्तव्य पूरा गर्ने अवसर दिन्छ, कर्तव्यले अधिकारको रक्षा गर्छ। सबैले कर्तव्य पूरा गरे सबैको अधिकार आफैँ सुरक्षित हुन्छ।

• कर्तव्यभन्दा ठुलो कुरा हुँदैन; हाम्रा र संसारका सबै धर्मग्रन्थले कर्तव्यलाई महान् मानेका छन्।
• पूर्वीय ग्रन्थले आमा, बुबा र गुरुलाई देवता मानेर तिनप्रतिको कर्तव्य पूरा गर्न सिकाउँछन् (मातृदेवो भव, पितृदेवो भव, आचार्यदेवो भव)।
• कर्तव्यको कसीमा खारिएको व्यक्ति नै आदर्श व्यक्ति बन्छ।
• श्रवणकुमारको मातापिताप्रतिको सेवा, गान्धारीको सत्यप्रतिको निष्ठा र युधिष्ठिरको साथी कुकुरप्रतिको वफादारीले कर्तव्य कति महान् छ भन्ने पुष्टि गर्छन्।

छलफलमा एउटै विषयमा दुवैतिरका तर्क आउँछन्; अन्त्यमा धेरैले ‘पहिले स्तरीय शिक्षा, सम्भव भए सानो बचत पनि’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्छन्। तपाईँहरूको निष्कर्ष फरक हुन सक्छ, तर तर्कसहित हुनुपर्छ।

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, प्रमुख अतिथिज्यू, अतिथिज्यू, निर्णायक मण्डलका सदस्यज्यूहरू, समयपालकज्यू, गुरुवर्गहरू र साथीहरू, म ‘अधिकार ठुलो’ भन्ने विपक्षबाट आफ्ना तर्क राख्दै छु।

पूर्ववक्ता मित्रले कर्तव्य पालन गर्न पद चाहिँदैन, जो जहाँ छ त्यहीँबाट गर्न सकिन्छ भन्नुभयो। तर सभाध्यक्षज्यू, पढ्ने अधिकार नपाएको बालक कसरी देशको कानुन जानेर पालना गर्छ? बोल्ने स्वतन्त्रता नभएको नागरिक कसरी अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउने कर्तव्य निभाउँछ? कर्तव्य जहाँबाट पनि गर्न सकिन्छ, तर त्यसका लागि पहिले बाँच्ने, पढ्ने र बोल्ने अधिकार चाहिन्छ।

मित्रले राम, सुकरात र बुद्धको उदाहरण दिनुभयो। सुकरातले विष किन पिउनुपर्‍यो? किनभने त्यतिबेलाको समाजले उनलाई आफ्नो विचार भन्ने अधिकार दिएन। त्यो कथा कर्तव्यको महिमा होइन, अधिकार नहुँदा हुने अन्यायको प्रमाण हो। गौतम बुद्धले दरबार छोड्न सके, किनभने राजकुमारका रूपमा उनीसँग रोज्ने स्वतन्त्रता थियो।

मित्रले ‘अधिकारको कुराले चिउरा भिज्दैन’ भन्नुभयो। म भन्छु, चिउरा भिजाउन पनि पहिले चिउरा र पानी पाउने अधिकार चाहिन्छ। भोको पेटलाई कर्तव्यको उपदेशले भरिँदैन।

अन्त्यमा म भन्छु, अधिकार जग हो र कर्तव्य त्यसमाथि उभिने घर। जग नभए घर ढल्छ। त्यसैले अधिकार नै ठुलो हो भन्दै आफ्ना भनाइ यहीँ टुङ्ग्याउँछु। धन्यवाद।

क.

• i.जीवन चलाउन चाहिने गाँस, बास र कपास (खाना, घर र लुगा) समेत पूरा गर्न नसक्ने अवस्थालाई गरिबी भनिन्छ।
• ii.अशिक्षा, जनसङ्ख्या वृद्धिदरको उच्चता, बेरोजगारी र न्यून आर्थिक वृद्धिदरले गरिबी बढ्छ। परनिर्भरता, असन्तुलित विकास, कृषिको व्यवसायीकरणमा कमी, असमानता, असुरक्षा र साधन स्रोतको असन्तुलित वितरणले पनि गरिबी बढाउन मदत गर्छन्।
• iii.पहिले सर्वेक्षण गरेर गरिब घरपरिवार पहिचान गर्ने र विवरण अद्यावधिक गर्ने; त्यसपछि गरिबी निवारण लक्षित कार्यक्रम तर्जुमा गर्ने; रोजगार र स्वरोजगारमूलक सिप विकास तालिम तथा शिक्षा कार्यक्रम चलाउने।
• iv.सरकारी, सहकारी, सामुदायिक, निजी र गैरसरकारी क्षेत्र तथा विकास साझेदारको एकीकृत र समन्वयात्मक भूमिका अपरिहार्य छ।

ख.
i. वर्तमान: विश्वमा दिनप्रतिदिन गरिबीको समस्या बढ्दै गएको छ।
अज्ञात पक्ष: विश्वमा दिनप्रतिदिन गरिबीको समस्या बढ्दै गएछ।
ii. वर्तमान: रोजगार तथा स्वरोजगारमूलक सिप विकास तालिम तथा शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालनबाट पनि गरिबी निवारण गर्न सकिन्छ।
अभ्यस्त पक्ष: रोजगार तथा स्वरोजगारमूलक सिप विकास तालिम तथा शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालनबाट पनि गरिबी निवारण गर्न सकिन्थ्यो।
iii. मानव विकास सूचाङ्कका आधारमा हेर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता क्षेत्रमा गरिबीको प्रभाव अत्यधिक देखिने गरेको छ। (‘का’, ‘मा’ र ‘को’ विभक्ति अघिल्लो शब्दमा जोडिन्छन्।)

कक्षामा
शिक्षक: आज हामी ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानबारे कुरा गरौँ। ज्येष्ठ नागरिक भनेको को हो, भन्न सक्छौ?
विद्यार्थी: सत्तरी वर्ष उमेर पुगेका व्यक्ति, सर।
शिक्षक: ठिक भन्यौ। उहाँहरूले आफ्नो जवानी परिवार र देशका लागि खर्चिनुभयो। अब हामीले उहाँहरूलाई के गर्नुपर्छ?
विद्यार्थी: उहाँहरूलाई आदरले बोलाउनुपर्छ, सहयोग गर्नुपर्छ र गाडीमा सिट दिनुपर्छ।
शिक्षक: धेरै राम्रो। सिकेको कुरा व्यवहारमा उतार्नु नै साँचो शिक्षा हो।

बसमा
विद्यार्थी: (उठेर) हजुरबा, यहाँ बस्नुहोस्। उभिएर जान गाह्रो हुन्छ।
ज्येष्ठ नागरिक: होइन बाबु, तिमी पनि थाकेका छौ होला।
विद्यार्थी: म त जवान छु, उभिन सक्छु। बस्नुहोस् न, हजुरबा।
ज्येष्ठ नागरिक: (बस्दै) धन्यवाद बाबु! आजभोलि यस्तो संस्कार भएका केटाकेटी देख्दा मन खुसी हुन्छ। राम्ररी पढ, ठुलो मान्छे बन।
विद्यार्थी: धन्यवाद हजुरबा।

• क.ठिक। राई समुदायले उँधौलीलाई उँधौली साकेला भन्छन्।
• ख.ठिक। वैशाखमा बाली लगाउने बेला उँभौली मनाइन्छ।
• ग.बेठिक। याक्खाले यो पर्वलाई चासुवा भन्छन्; फोलस्यादर सुनुवार समुदायले मनाउँछन्।
• घ.बेठिक। पर्व र रीतिरिवाज एउटै भए पनि आआफ्नो भाषाअनुसार पर्वलाई फरक फरक नामले पुकार्ने चलन छ: राईले साकेला, लिम्बूले चासोक तङ्नाम, याक्खाले चासुवा र सुनुवारले फोलस्यादर।

• क.उँभौली वैशाख शुक्ल पूर्णिमामा र उँधौली मङ्सिर शुक्ल पूर्णिमामा मनाइन्छ।
• ख.बाली भित्र्याएपछि राम्रो उब्जनी दिएकामा भूमि र प्रकृति (साकेला, भूमे) लाई धन्यवाद दिन, नयाँ अन्न पहिले इष्टदेवतालाई चढाएर खाने अनुमति माग्न र पितृलाई सम्झन उँधौली मनाइन्छ।
• ग.च्याब्रुङ बाजाको तालमा धाननाच नाचिन्छ।
• घ.खस आर्य समुदायको धान्यपूर्णिमा, नेवार समुदायको योमरी पुन्ही र किराँत समुदायको उँधौली तीनैको भाव एउटै छ: नयाँ अन्न भित्र्याएको खुसी र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता। तीनै मङ्सिर पूर्णिमामा पर्छन्।

भूत काल

• एकछिनपछि प्रधानाध्यापक आएर उदितलाई सोध्नुभयो।
• अगि यहाँ कुन कुन शिक्षकले के के खाजा खानुभयो?
• उदितले भन्नुभयो।
• शिक्षक उमाले रोटी खानुभयो।
• शिक्षक शरणले मकै खानुभयो।
• अरू सबै शिक्षकले चना र चिउरा खानुभयो।
• एकछिनपछि उदितले भन्नुभयो।
• अब खाजा सकियो।
• उदितका कुरा सुनेर प्रधानाध्यापकले भन्नुभयो।
• तपाईँले हिजो मिठो खाजा खुवाउनुभयो।

वर्तमान काल

• विद्यालयको खाजा घरका व्यवस्थापक उदित हुनुहुन्छ।
• म चिया पकाउँछु।
• अलिकति भटमास पनि छ।
• पसलबाट चिउरा ल्याउँछु।
• आजलाई यसरी काम चलाउँछु।
• आज पनि मिठो खुवाउनुहुन्छ।
• आगामी दिनमा पनि मिठो खुवाउनुहुने छ भन्ने आशा छ। (मुख्य क्रिया ‘आशा छ’ वर्तमान हो; भित्रको ‘खुवाउनुहुने छ’ भविष्यत्।)

भविष्यत् काल

• भोलि शनिवार भएकाले खाजा बढी भयो भने बासी रहने छ।
• बासी खानेकुरा रह्यो भने त मलाई घाटा पर्ने छ।
• पर्सि त म पकौडा बनाउने छु।
• खिर पकाउने छु।
• पुरी तरकारी पनि बनाउने छु।

‘भयो भने’ र ‘रह्यो भने’ मा क्रियाको रूप भूतको जस्तो देखिए पनि यिनले सर्त बुझाउँछन्; वाक्यको काल मुख्य क्रिया ‘रहने छ’, ‘पर्ने छ’ ले तोक्छ।

भूत काल:

• बने (गौतम बुद्ध भिक्षु बने): मेरी दिदी गत वर्ष शिक्षिका बनिन्।
• पिउनुपर्‍यो (सुकरातले विष पिउनुपर्‍यो): ज्वरो आएकाले भाइले तितो औषधी पिउनुपर्‍यो।
• दिइनन् (गान्धारीले आशीर्वाद दिइनन्): आमाले मलाई राति बाहिर जाने अनुमति दिइनन्।

वर्तमान काल:

• हुन्छ (कर्तव्यको कसीमा … परीक्षण हुन्छ): हरेक शुक्रबार विद्यालयमा सरसफाइ हुन्छ।
• फुल्छ (अधिकारको बगैँचामा व्यक्तित्वको फूल फुल्छ): वसन्तमा लालीगुराँस फुल्छ।
• चल्दैन (विकासको रेल चल्दैन): यो पुरानो घडी अब चल्दैन।

अन्तिम वाक्यको ‘उड्ने छ’ सामान्य भविष्यत् हो, त्यसैले यी चारमध्ये कुनैमा पर्दैन।

क. हामीहरू एउटा सानो समूह बनाएर गाउँ जाँदै थियौँ। हामीहरू सबैले दौरासुरुवाल र कोट लगाउँदै थियौँ। जाडो महिना भएकाले हामी सबैको शिर कान छोप्ने टोपीले ढाक्दै थियो। गाउँलेहरू हामीलाई एकोहोरो हेर्दै थिए। हामीहरू उनीहरूलाई पहिलो पटक भेट्दै थियौँ।

ख. सम्पूर्ण प्रकृति र चराचर जगत्ले कर्तव्य पालनको उत्कृष्ट दृष्टान्त दिएका छन्। हामी बसोबास गर्दै आएको यस चराचर जगत्मा नदी, वृक्ष, सूर्य, चन्द्र सबैले कसैलाई केही न केही दिएका छन्। परोपकारी कार्य गरेर कर्तव्य पूरा गरेका छन्। यसबाट कर्तव्य पालन प्राकृतिक, नैसर्गिक र महान् कुरो हो भन्ने पुष्टि भएको छ।

ग. संस्कृतिलाई कृषि व्यवसाय गर्ने रहर रहेछ। यसका लागि उनले पाँचथरमा पारिलो घाम लाग्ने जग्गा किनिछन्। गाई, भैँसी र बाख्रा पनि किनेर ल्याइछन्। कृषि व्यवसायबाट उनले प्रशस्त आम्दानी गरिछन्। उनले गाउँका १५ जनालाई रोजगारी पनि दिइछन्।

घ. विद्यार्थी दिनहुँ पुस्तकालय जान्थे। आफूलाई आवश्यक पर्ने सामग्री खोजी खोजी पढ्थे। पढेका सामग्रीबारे सबै साथीसँग छलफल गर्थे। थप अध्ययन गर्नुपर्ने कुराका लागि शिक्षकको पनि सहयोग लिन्थे।

• क.परेछ
• ख.गएको छ
• ग.दिँदै हुने छौ
• घ.गर्थे
• ङ.भएछन् (दाजुलाई आदर दिएर ‘हुनुभएछ’ पनि लेख्न सकिन्छ)
• च.राख्छन्

मेरो साथी सुजन सानोमा निकै चकचके थियो। ऊ हरेक बिहान ढिलो उठ्थ्यो र हतार हतार विद्यालय आउँथ्यो। कक्षामा ऊ पछाडिको बेन्चमा बस्थ्यो र साथीहरूलाई हँसाइरहन्थ्यो। गृहकार्य प्रायः साथीको कापी हेरेर सार्थ्यो। तर कक्षा ८ मा पुगेपछि ऊ एकाएक बदलिएछ। एक दिन बिहान उसलाई खोज्दै घर पुगेँ, ऊ त बिहानै उठेर पुस्तकालय गएछ। पछि थाहा भयो, उसले विज्ञान प्रतियोगितामा भाग लिने निधो गरेछ र त्यसका लागि दिनहुँ दुई घण्टा पढ्न थालेछ। त्यही वर्ष ऊ जिल्ला स्तरको प्रतियोगितामा प्रथम भएछ।
(गाढा पारिएकामध्ये उठ्थ्यो, आउँथ्यो, बस्थ्यो, सार्थ्यो अभ्यस्त र बदलिएछ, गएछ, गरेछ, थालेछ, भएछ अज्ञात पक्षका हुन्।)

अनुच्छेदको पहिलो शब्द ‘घर घर’ भने छुट्याएर लेखिएको छ, किनभने पूरै शब्द दोहोरिएको द्वित्व छुट्टिन्छ।

प्रकृतिले आआफ्नो ठाउँबाट कर्तव्य पालन गरेको कुरा उहाँले गर्नुभयो, प्रकृतिसँग त सम्पूर्ण अधिकार छ र त कर्तव्य पूरा गरिरहेको छ। प्रकृतिको अधिकार खोस्ने ताकत कसैसँग छैन, कसैले प्रकृतिको अधिकार खोसोस् त? त्यसपछि प्रकृतिको ताण्डव थाहा हुने छ।

• आआफ्नो (आफ्नो दोहोरिँदा बनेको एउटै शब्द), ठाउँबाट, कसैसँग: विभक्ति र नामयोगी जोडिन्छन्।
• गरेको कुरा, खोस्ने ताकत, प्रकृतिको अधिकार: विशेषण वा षष्ठी लागेको पद र नाम छुट्टिन्छन्।
• त: निपात; र: संयोजक; दुवै छुट्टिन्छन्।
• थाहा हुने छ: भविष्यत्को रूप छुट्याएर लेखिन्छ।

आज मिति २०८२ साल माघ १० गते यस जनता माध्यमिक विद्यालयको सभाकक्षमा आयोजित ‘मेरो गाउँ, मेरो गौरव’ विषयक विद्यालय स्तरीय निबन्ध प्रतियोगितामा उपस्थित सम्पूर्ण महानुभावलाई हार्दिक स्वागत गर्छु। अब कार्यक्रमको औपचारिकतातिर प्रवेश गर्दै छु।

सर्वप्रथम यस कार्यक्रमको सभाध्यक्षता गरिदिनुहुन विद्यालयका प्रधानाध्यापक श्री दीपक अधिकारीज्यूलाई अनुरोध गर्छु।

सभाध्यक्षज्यूको अनुमतिले अब प्रमुख अतिथिको आसनग्रहणका लागि नगरपालिकाका शिक्षा शाखा प्रमुख श्री सीता गुरुङज्यूलाई हार्दिक अनुरोध गर्छु। उहाँलाई जोडदार तालीले स्वागत गरौँ। त्यस्तै अतिथिको आसनग्रहणका लागि विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष श्री रामबहादुर थापाज्यूलाई अनुरोध गर्छु।

यस प्रतियोगिताका निर्णायकका रूपमा नेपाली शिक्षिका श्री मीना श्रेष्ठ, अङ्ग्रेजी शिक्षक श्री विनोद यादव र स्थानीय साहित्यकार श्री कृष्ण भट्टराईज्यूलाई आसनग्रहण गरिदिनुहुन अनुरोध गर्छु। समयपालकका रूपमा कक्षा ९ की छात्रा सुस्मिता राईलाई अनुरोध गर्छु। उपस्थित सम्पूर्ण शिक्षक, अभिभावक र विद्यार्थी साथीहरूलाई आआफ्नो स्थानमा आसनग्रहण गरिदिनुहुन अनुरोध गर्छु।

अब उपस्थित सबैलाई स्वागत गरिदिनुहुन विद्यालयका अतिरिक्त क्रियाकलाप संयोजक श्री हरि पौडेलज्यूलाई अनुरोध गर्छु। … धन्यवाद, पौडेलज्यू।

अब प्रतियोगिताका नियम सुनाउँछु: निबन्ध एक घण्टामा, ४०० देखि ५०० शब्दमा लेख्नुपर्ने छ; मोबाइल र पुस्तक प्रयोग गर्न पाइने छैन; निर्णायकको निर्णय अन्तिम हुने छ। अब सबै प्रतियोगीलाई लेख्न सुरु गर्न अनुरोध गर्छु।

(एक घण्टापछि) समय सकियो। प्रतियोगीलाई उत्तरपुस्तिका बुझाउन अनुरोध गर्छु। अब निर्णायक मण्डलको तर्फबाट नतिजा सुनाइदिनुहुन श्री मीना श्रेष्ठज्यूलाई अनुरोध गर्छु।

अब पुरस्कार वितरणको कार्यक्रम छ। प्रथम, द्वितीय र तृतीय हुने विद्यार्थीलाई प्रमाणपत्र र पुरस्कार प्रदान गरिदिनुहुन सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि र अतिथिज्यूलाई अनुरोध गर्छु। पुरस्कृत सबैलाई बधाई!

अन्त्यमा, कार्यक्रमको समापन गरिदिनुहुन सभाध्यक्षज्यूलाई अनुरोध गर्दै म उद्घोषक कक्षा १० की छात्रा अनिशा कार्की बिदा हुन्छु। नमस्कार।

पक्ष: स्वरोजगार ठिक
आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, म स्वरोजगार ठिक भन्ने पक्षमा छु। स्वरोजगार भनेको अर्काको जागिर नखाई आफ्नै सिप र पुँजीले काम गरेर कमाउनु हो। स्वरोजगारमा मान्छे आफैँ मालिक हुन्छ; कसैको हुकुम मान्नुपर्दैन र मेहनत जति बढायो, आम्दानी उति बढ्छ। गाउँमा तरकारी खेती, कुखुरापालन वा सानो मर्मत पसल सुरु गर्ने युवाले आफू मात्र होइन, अरू दुई चार जनालाई पनि काम दिन्छन्। हजारौँ युवा जागिरको खोजीमा विदेश जान बाध्य भइरहेका बेला स्वरोजगारले देशमै बस्ने बाटो खोल्छ। त्यसैले स्वरोजगार नै ठिक हो।

विपक्ष: रोजगार ठिक
आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, पूर्ववक्ता मित्रले स्वरोजगारमा आफैँ मालिक भइन्छ भन्नुभयो, तर मालिक हुनुको अर्थ सबै जोखिम आफैँ बोक्नु पनि हो। बाढीले खेती बगायो वा बजारमा भाउ घट्यो भने नोक्सानी तिर्ने कोही हुँदैन। स्वरोजगार सुरु गर्न पुँजी चाहिन्छ, जुन धेरै गरिब युवासँग छैन। रोजगारमा भने हरेक महिना निश्चित तलब, बिदा, सञ्चय कोष र बिमा हुन्छ; परिवारको खर्च योजना बनाएर चलाउन सकिन्छ। रोजगारमा अनुभवी मान्छेसँग काम गर्दा सिप पनि सिकिन्छ, जुन पछि आफ्नै व्यवसाय गर्न काम लाग्छ। त्यसैले सुरक्षित भविष्यका लागि रोजगार नै ठिक हो।