परीक्षा अभ्यास

‘मान, सम्मान प्राप्त’ र ‘हार्दिकतापूर्वक गरिएको सहयोग’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी थप दिइएका अर्थ हुन्।

राष्ट्रिय समाचार समितिका पत्रकार मोहन प्रधानमन्त्रीको अन्तर्वार्ता लिएर घर गए। उनकी श्रीमती रमा जनता माध्यमिक विद्यालयमा प्रधानाध्यापक थिइन्। विद्यालय व्यवस्थापन समितिको बैठक सकेर निस्कँदा उनलाई ढिलो भएछ। बाटामा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक दावासँग र प्रमुख जिल्ला अधिकारी रमेशसँग रमाको भेट भएछ। उनीहरू एकछिन कुराकानी गरेर आआफ्ना घरतिर लागेछन्। रमा घर पुग्दा पत्रकार मोहन गोरखापत्रमा प्रकाशित समाचार पढेर बसेका रहेछन्।

• तुलनीय (तुलना गर्न सकिने): यस वर्षको धानको उब्जनी गत वर्षसँग तुलनीय छैन, धेरै बढी छ।
• चिरस्मरणीय (लामो समयसम्म सम्झन योग्य): भूकम्पपछि गाउँलेले गरेको सहयोग चिरस्मरणीय छ।
• तत्कालीन (त्यस समयको): तत्कालीन प्रधानाध्यापकले नै विद्यालयमा पुस्तकालय सुरु गर्नुभएको थियो।
• पहलकदमी (कुनै काम अगाडि बढाउन गरिने अग्रसरता): वडाध्यक्षको पहलकदमीमा गाउँमा खानेपानी आयो।
• अब्बलता (उत्कृष्ट हुनुको गुण): उनले परीक्षामा आफ्नो अब्बलता देखाइन्।

कुनै तीन लेखे पुग्छ।

• पठनपाठन (पढ्ने र पढाउने काम): भूकम्पपछि विद्यालयमा पठनपाठन एक महिना बन्द भयो।
• देहावसान हुनु (मृत्यु हुनु): गाउँका सबैभन्दा पुराना शिक्षकको गत हप्ता देहावसान भयो।
• मन्त्रमुग्ध पार्नु (मोहित पार्नु): दिदीको बाँसुरी वादनले सबै दर्शकलाई मन्त्रमुग्ध पार्‍यो।
• स्वर्णकाल (सबैभन्दा उत्कृष्ट समय): लिच्छवि काललाई नेपालको कलाकौशलको स्वर्णकाल मानिन्छ।
• भुलभुलैया (बाटो भुलिने घुमाउरो ठाउँ वा अवस्था): पुरानो बजारका साँघुरा गल्ली भुलभुलैया जस्ता छन्।
• नवजात शिशु (भर्खर जन्मेको बच्चा): नवजात शिशुलाई पहिलो छ महिना आमाको दुध मात्र खुवाउनुपर्छ।

• वरदपुत्र: ‘त्र’ मा त र र सँगै।
• शुभचिन्तक: ‘श’ र ‘न्त’ स्पष्ट।
• दूरदर्शिता: ‘र्शि’ मा रेफ (र्) पहिले बोलिन्छ।
• उच्च पदस्थ: ‘च्च’ दोबर, ‘स्थ’ मा स र थ।
• स्मरणशक्ति: ‘स्म’ र ‘क्ति’ का संयुक्त अक्षर।
• उद्दीप्त: ‘द्द’ दोबर, ‘प्त’ मा प र त।
• सारगर्भित: ‘र्भि’ मा रेफ पहिले।
• शृङ्खला: ‘शृ’ मा श र ऋ; बोल्दा ‘श्रि’ जस्तो।
• प्राध्यापक: ‘प्रा’ र ‘ध्या’।
• नक्षत्र: ‘क्ष’ (क् + ष) र ‘त्र’; बोल्दा ‘नक्छ्यत्र’ जस्तो।
• प्रताडित: ‘ड’ स्पष्ट, ‘ड़’ जस्तो होइन।

• क.बाल्यकालको वर्णन दोस्रो अनुच्छेदमा छ (‘शिक्षित परिवारमा जन्मेका र बाल्यकाल निकै स्नेहमय...’)। पहिलो अनुच्छेदमा जन्म र नामको प्रसङ्ग मात्र छ।
• ख.अन्तिम अनुच्छेदको सार वाक्य हो: ‘उनको पार्थिव शरीर यस धर्तीमा नरहे पनि उनी आफ्ना अमूल्य कृतिमा अनवरत बाँचेका छन् र अमर बनेका छन्।’
• ग.पारिवारिक वियोगको कठिन क्षण (आमा, बुबा र छोरीको मृत्यु) उनको शिक्षादीक्षा, अर्थात् म्याट्रिक, आइएस्सी र बी.ए. उत्तीर्ण गरेको सन्दर्भपछि आएको छ। क्यान्सर र अभावको अर्को कठिन क्षण अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनसम्मको विदेश भ्रमणको सन्दर्भपछि आएको छ।
• घ.कृतिसम्बन्धी वर्णन छैटौँ अनुच्छेदमा छ (‘छाँगो छङ्छङाए झैँ बिजुली वेगमा...’)।

• क.देवकोटाका निबन्ध ‘लक्ष्मी निबन्ध सङ्ग्रह’ र ‘दाडिमको रुखनेर’ मा सङ्कलित छन्।
• ख.‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’, ‘महाराणा प्रताप’ र ‘प्रमिथस’ उनका प्रसिद्ध महाकाव्य हुन्।
• ग.देवकोटाले ‘मुनामदन’ मार्फत झ्याउरे छन्द अर्थात् लोकभाकालाई शिखरमा पुर्‍याए।
• घ.देवकोटाले चार दशक लगातार महाकाव्य, खण्डकाव्य, कविता, निबन्ध, नाटक र उपन्यास जस्ता धेरै विधामा दर्जनौँ कृति लेखे। करिब ७०० फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य रचे, तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ र एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ लेख्ने असाधारण प्रतिभा देखाए, र नेपाली साहित्यलाई विश्व साहित्यको हाराहारीमा पुर्‍याए। सङ्ख्या र गुण दुवैमा यो योगदान अद्वितीय भएकाले उनी सर्वोत्कृष्ट साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्।

• क.वि.सं. १९६६ कार्तिक २७
• ख.वि.सं. १९८१
• ग.वि.सं. १९८२
• घ.वि.सं. १९८५
• ङ.वि.सं. १९७७
• च.वि.सं. २०१५
• छ.वि.सं. २०१४

देवकोटाको जीवन सुख र दुःखका उकाली ओरालीले भरिएको थियो। पढेलेखेको परिवारमा जन्मेका उनको बाल्यकाल मायालु वातावरणमा बित्यो, र घरमै संस्कृत पढ्ने अवसर पाए। ११ वर्षमा दरबार हाइस्कुल, १६ वर्षमा म्याट्रिक, त्यसपछि आइएस्सी र बी.ए. उत्तीर्ण गरे। तर पढाइसँगै परिवार धान्न दिनको १२ घण्टासम्म ट्युसन पढाउनुपर्‍यो। २५/२६ वर्षको उमेरमा एकैपछि अर्को गरी आमा, बुबा र दुई महिनाकी छोरीको मृत्युले उनलाई विह्वल बनायो। भाषानुवाद परिषद्को जागिरमा उनको लेखनको स्वर्णकाल आयो, तर राणा शासनविरुद्ध बनारस जाँदा सिकिस्त बिरामी परे। पछि उनी प्राध्यापक, शिक्षामन्त्री र प्राज्ञ जस्ता उच्च पदमा पुगे, र विदेशमा नेपाली साहित्य चिनाए। जीवनको अन्त्यमा क्यान्सर र पैसाको अभावले उनलाई सतायो; ऋण गरेर उपचार गराउनुपर्‍यो। यसरी उच्च सम्मान र गहिरो अभाव दुवै उनको जीवनका साथी बने।

देवकोटामा गहिरो देशप्रेम र क्रान्ति चेतना थियो। राणाको निरङ्कुश शासनमा बोल्ने र लेख्ने स्वतन्त्रता थिएन, जसलाई लेखकले ‘साँघुरो सुरुङ’ भनेका छन्। देशमा प्रजातन्त्रका लागि आन्दोलन सुरु हुँदा उनी वि.सं. २००४ मा त्यसमा लागे, र परिवारलाई समेत नभनी बनारस गई ‘युगवाणी’ पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए। ‘प्रभुजी मलाई भेँडो बनाऊ’ जस्ता कवितामा उनको विद्रोही स्वर सुनिन्छ। बनारसमा सिकिस्त बिरामी पर्दा पनि विदेशमा मर्नुभन्दा आफ्नै देशमा फर्केर सेवा गर्ने निर्णय गरे। शिक्षामन्त्री हुँदा नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाए, प्रज्ञा प्रतिष्ठान र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापनामा योगदान दिए, र विदेशमा नेपाली साहित्यको शिर उँचो पारे। उनको क्रान्ति हतियारको होइन, कलम र विचारको थियो।

तुरुन्तै, ठाउँको ठाउँ कविता रच्न सक्ने कविलाई आशुकवि भनिन्छ, र देवकोटा यसका सबैभन्दा राम्रा उदाहरण हुन्। विद्यालयमा पढ्दा साथीहरूले दाजुबाट कविता लेखाउने आरोप लगाउँदा उनले साथीहरूकै अगाडि धडाधड कविता लेखेर सुनाए, र १५ मिनेटमै ‘दरबार स्कुल’ कविता रचे। उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, दश दिनका ६० घण्टामा ‘सुलोचना’ महाकाव्य र एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेखे। उनी कुरा गर्दागर्दै कविता लेख्न सक्थे, कवितामै कुरा गर्न सक्थे। विदेशमा आफ्नै रचना तुरुन्तै अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेर सुनाउँथे। यसैले लेखकले उनको लेखनलाई ‘छाँगो छङ्छङाए झैँ बिजुली वेगमा’ भनेका छन्।

देवकोटाको जीवनीले धेरै प्रेरणादायी सन्देश दिन्छ। पहिलो, प्रतिभा र निरन्तर परिश्रमले मान्छेलाई अमर बनाउँछ; धन होइन। लक्ष्मीपूजामा जन्मे पनि उनको सम्पत्ति विद्या र कृति बने। दोस्रो, दुःख सिर्जनाको बाधा होइन: आमा, बुबा र छोरीको वियोग, गरिबी र क्यान्सरका बिच पनि उनले लेख्न छोडेनन्। तेस्रो, आलोचनाको जबाफ कामले दिनुपर्छ, जसरी उनले साथीहरूको आरोपको जबाफ कविता लेखेर दिए। चौथो, मानिसको सेवा नै ईश्वरको पूजा हो; जात र धनका आधारमा भेदभाव गर्नु हुँदैन। अन्त्यमा, आफ्नो भाषा, साहित्य र देशप्रतिको समर्पणले नै व्यक्ति युगपुरुष बन्छ।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीबाट लिइएको हो। यसमा देवकोटाको प्रतिभा र राणाकालीन शासनको अवस्थालाई रूपकका माध्यमबाट देखाइएको छ।

महासागर विशाल र गहिरो हुन्छ; त्यसलाई साँघुरो सुरुङभित्र अटाउन सकिँदैन। देवकोटाको प्रतिभा पनि महासागर जस्तै विशाल थियो: उनले धेरै विधामा अनगिन्ती रचना गरे र स्वतन्त्र विचार राखे। तर राणा शासन निरङ्कुश थियो; बोल्ने, लेख्ने र छाप्ने स्वतन्त्रता थिएन। यस्तो बन्द वातावरण उनको प्रतिभाका लागि साँघुरो सुरुङ जस्तै थियो। यसैले देशमा प्रजातन्त्रको आन्दोलन सुरु हुँदा उनी वि.सं. २००४ मा त्यसमा लागे, बनारस गए र ‘युगवाणी’ पत्रिकामार्फत निरङ्कुशताविरुद्ध आवाज उठाए।

यसरी लेखकले स्वतन्त्रताबिना प्रतिभा फुल्न सक्दैन भन्ने विचार प्रश्नवाचक शैलीमा प्रस्तुत गरेका छन्।

प्रस्तुत पङ्क्ति ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ जीवनीबाट लिइएको हो। वि.सं. २०१५ मा सोभियत सङ्घमा भएको अफ्रो एसियाली लेखक सम्मेलनको भाषणमा देवकोटाले नेपाली साहित्यको भविष्यबारे यो भनाइ राखेका थिए।

नेपाल हिमालको देश हो, त्यसैले यहाँको साहित्यलाई ‘हिउँको माझमा जन्मेको’ भनिएको छ। ‘भुलभुलैया’ भनेको बाटो भुलिने घुमाउरो ठाउँ हो। हिमालबाट निस्केको पानी पहाडका घुम्तीमै हराउँदैन, नदी बनेर समुद्रमा पुग्छ। देवकोटा भन्छन्, नेपाली साहित्य पनि सानो घेराभित्र, केवल आफ्नै भूगोलमा सीमित भएर हराउने छैन। ऊ विश्वका, विशेष गरी एसिया र अफ्रिकाका साहित्यसँग हातेमालो गर्दै साहित्यको महासागरमा मिल्नेछ, र त्यहाँबाट झन् सम्पन्न भएर पानीका थोपा बनी फेरि हाम्रै पहाडमा बर्सनेछ।

यसरी यो भनाइमा नेपाली साहित्यको विश्वव्यापी सम्भावनाप्रति देवकोटाको गहिरो आत्मविश्वास र आशा प्रकट भएको छ।

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका युगपुरुष र सर्वोच्च कवि मानिन्छन्। उनको योगदानलाई चार आधारमा हेर्न सकिन्छ।

विधाको विविधता: उनले महाकाव्य (शाकुन्तल, सुलोचना, महाराणा प्रताप, प्रमिथस), खण्डकाव्य (मुनामदन, कुञ्जिनी, लुनी), फुटकर कविता (यात्री, पागल, भिखारी), निबन्ध, नाटक (सावित्री सत्यवान्) र उपन्यास (चम्पा) सबैमा कलम चलाए।

सङ्ख्या र गुण: करिब ७०० फुटकर कविता र आधा दर्जन महाकाव्य रचेर उनले नेपाली साहित्यलाई धनी बनाए; गुणस्तरमा पनि उनका कृति आज पनि अद्वितीय मानिन्छन्।

नयाँ बाटो: उनी स्वच्छन्दतावादी धाराका प्रमुख कवि हुन्। अरूले बेवास्ता गरेको लोकलय झ्याउरेलाई ‘मुनामदन’ मार्फत शिखरमा पुर्‍याएर उनले साहित्यलाई आम जनतासम्म पुर्‍याए। मानवतावाद, कर्मवाद र विद्रोह उनका कविताका प्रमुख स्वर हुन्।

संस्थागत योगदान: शिक्षामन्त्रीका रूपमा नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउने, प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सहयोग गर्ने र विदेशमा नेपाली साहित्य चिनाउने काम पनि उनको साहित्यिक योगदानकै अंश हो।

अन्त्यमा, किशोर अवस्थामा रहेको नेपाली साहित्यलाई विश्व साहित्यको हाराहारीमा पुर्‍याउने देवकोटाको योगदान अतुलनीय छ। यसैले जनताले उनलाई महाकविको उपाधि दिए।

१. भाषाले समुदायको संस्कृति र जीवनशैली देखाउँछ, र समाज र व्यक्तिको आवश्यकता पूरा गर्छ।
२. नेपाली भाषामा अभिव्यक्तिको बलियो क्षमता छ, र नयाँ शब्द सहजै आफ्नो बनाउन सक्छ।
३. भाषाको मौलिकताको रक्षा राष्ट्रको पहिचानसँग जोडिएको छ; मौलिक शब्दले काम चल्दासम्म अर्को भाषाका शब्द प्रयोग गर्नु हुँदैन।
४. नत्र नेपाली भाषा मिश्रित भाषा बन्न सक्छ, त्यसैले पत्रकारितासहित सबै क्षेत्रमा भाषिक आत्मनिर्भरतातिर लाग्नुपर्छ।

भाषाले समुदायको संस्कृति र जीवनशैली झल्काउँछ र समाजको आवश्यकता पूरा गर्छ। नेपाली भाषामा प्रबल अभिव्यक्ति क्षमता छ, र नयाँ शब्द सहजै पचाउन सक्छ। भाषाको मौलिकता राष्ट्रको पहिचानसँग जोडिएकाले मौलिक नेपाली शब्दले काम चल्दासम्म अरू भाषाका शब्द प्रयोग गर्नु हुँदैन, नत्र नेपाली मिश्रित भाषामा बदलिन सक्छ। त्यसैले पत्रकारितासहित सबै क्षेत्रमा भाषिक आत्मनिर्भरतातिर अघि बढ्नुपर्छ।

व्यक्तिवृत्तमा व्यक्तिको नाम, जन्ममिति, आमाबुबाको नाम, स्थायी र अस्थायी ठेगाना, शिक्षा, पेसा, रुचि, कामको अनुभव, तालिम, विशेष दक्षता, सम्पर्क नम्बर र इमेल राखिन्छन्, र अन्त्यमा हस्ताक्षर अनिवार्य हुन्छ। शिक्षकको व्यक्तिवृत्तमा शिक्षण अनुमतिपत्र र शिक्षणको अनुभव विशेष रूपमा देखाइन्छ।

व्यक्तिवृत्त

शैक्षिक योग्यता

शिक्षण अनुमतिपत्र: माध्यमिक तह, शिक्षक सेवा आयोगबाट प्राप्त

कामको अनुभव: निम्न माध्यमिक तहमा नेपाली विषय शिक्षण, तीन वर्ष (२०७८–२०८१)

तालिम: शिक्षक तालिम (एक महिने), कम्प्युटरको आधारभूत तालिम (तीन महिने)

विशेष दक्षता: नेपाली टाइपिङ, कक्षामा प्रविधिको प्रयोग, वक्तृत्वकला प्रशिक्षण

रुचि: साहित्य पठन, कविता लेखन, बालसाहित्य

भाषा: नेपाली, अङ्ग्रेजी, नेवारी

माथि उल्लिखित विवरण साँचो हो।

हस्ताक्षर: ............
मिति: २०८२/०९/१०

देवकोटाको जीवनी पढेपछि मलाई धनी होइन, गुणी व्यक्ति बनूँ जस्तो लाग्यो। उनले जीवनभर पैसाको अभाव भोगे, तर आफ्नो प्रतिभा र मिहिनेतले आज पनि सबैका मनमा बाँचेका छन्। म पनि आफ्नो रुचिको क्षेत्रमा निरन्तर मिहिनेत गर्ने बन्न चाहन्छु; कसैले आलोचना गरे बहस होइन, राम्रो कामले जबाफ दिने बन्न चाहन्छु। देवकोटा दीनदुःखीलाई देख्दा दुःखी हुन्थे र जात वा धनका आधारमा कसैलाई हेप्दैनथे; म पनि अरूको दुःखमा साथ दिने मान्छे बन्न चाहन्छु। उनले नेपाली भाषा र देशका लागि काम गरे; म पनि जुनसुकै पेसामा गए पनि आफ्नो देश र समाजलाई केही दिन सक्ने व्यक्ति बन्न चाहन्छु।

पाठक प्रतिक्रिया पत्रिकामा छापिएको लेख वा समाचारबारे पाठकले सम्पादकलाई लेख्ने छोटो विचार हो। यसमा शीर्षक, कुन लेखबारे भन्ने सन्दर्भ, आफ्नो सहमति वा असहमति तर्कसहित, र अन्त्यमा नाम र ठेगाना हुन्छ। भाषा मर्यादित र छोटो हुनुपर्छ।

देवकोटा साँच्चै छाँगो जस्तै थिए

गत शनिबारको अङ्कमा प्रकाशित ‘लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा’ लेखमा उनलाई ‘छाँगो छङ्छङाए झैँ कविता लेख्ने कवि’ भनिएको छ। म यो भनाइसँग पूर्ण सहमत छु। छाँगोको पानी नरोकिई, वेगसँग र आफ्नै लयमा खस्छ; देवकोटाको लेखन पनि त्यस्तै थियो। उनले तीन महिनामा ‘शाकुन्तल’ महाकाव्य, दश दिनभित्र ‘सुलोचना’ महाकाव्य र एकै रातमा ‘कुञ्जिनी’ खण्डकाव्य लेखे। विद्यालयमा पढ्दा १५ मिनेटमै साथीहरूका अगाडि कविता रचेर उनले आरोप लगाउनेलाई निरुत्तर बनाएका थिए। छाँगोको पानी सधैँ सफा र ताजा हुन्छ, उनका कविता पनि आज पढ्दा उत्तिकै ताजा लाग्छन्। यस्तो उपयुक्त उपमा दिएर महाकविलाई सम्झाउनुभएकोमा लेखकलाई धन्यवाद।

राधा थापा, कक्षा १०, धुलिखेल, काभ्रेपलाञ्चोक

• क.समुद्र सतहबाट करिब पन्ध्र हजारदेखि पच्चिस हजार फिट माथि आकाशमा उत्पन्न हुने विद्युत्को प्रवाहलाई चट्याङ भनिन्छ।
• ख.बादलमा भएका कणहरू आवेशित भएर धन र ऋण आवेशमा छुट्टिँदा विद्युत् उत्पन्न हुन्छ। यो विद्युत् उच्च भोल्टेजका साथ पृथ्वीको सतहमा आइपुग्दा चट्याङ पर्छ।
• ग.चट्याङ पर्ने वेला फलामे वस्तुनजिक बस्नु, विद्युतीय उपकरण र तारवाला फोन चलाउनु, बिजुलीको पोल, अग्लो रुख, झन्डा बाँध्ने पाइप वा बाँसनजिक जानु, खुला चौर वा खुला संरचनामा जानु, र पानीमा पौडिरहनु हुँदैन।
• घ.चट्याङ पर्न लाग्दा पक्की भवनमा आश्रय लिने, पानीबाट निस्केर सुरक्षित ठाउँमा जाने, विद्युतीय उपकरणबाट टाढा बस्ने, र बाहिर परिएको भए चट्याङ थामिँदासम्म एकछिन पर्खने गर्नुपर्छ। चट्याङ लागेको व्यक्तिको शरीरमा बिजुली रहँदैन, त्यसैले उनलाई नडराई छोएर तुरुन्त अस्पताल लैजानुपर्छ।

• ङ.पक्की भवनमा: अधिकरण कारक, सप्तमी विभक्ति (मा)। आश्रय: कर्म कारक, द्वितीया विभक्ति (शून्य, चिह्न नलागेको)। वाक्यमा कर्ता (मानिसले) लुकेको छ।
• च.सरल कारक (रूप नबदलिएको, विभक्ति नलागेको पद) भएका वाक्य:

• तब विद्युत् उत्पन्न हुन्छ। (विद्युत्: सरल, कर्ता)
• यो करेन्टले कहिलेकाहीँ पृथ्वीको सतहमा उच्च भोल्टेजले ठक्कर खान्छ। (ठक्कर: सरल, कर्म)

तिर्यक् कारक (विभक्ति वा नामयोगी लागेको, रूप बदलिएको पद) भएका वाक्य:

• आकाशमा बादल तीव्रताका साथ गर्जिरहेको छ भने पक्की भवनमा आश्रय लिनुपर्छ। (भवनमा: तिर्यक्, अधिकरण)
• चट्याङ प्रभावित व्यक्तिको शरीरमा विद्युतीय झड्का रहँदैन। (शरीरमा: तिर्यक्, अधिकरण)

छ. क्षति (चट्याङबाट हुने क्षतिबाट) र क्षण (यस्ता क्षणमा)।

• क.धेरै तिर्खाएका कालिदासले सबैभन्दा पहिले एउटा घरको ढोकामा पानी मागेका थिए।
• ख.युवतीले संसारमा पाहुना दुई मात्र हुन्छन् भनिन्: धन र यौवन, किनभने यिनलाई आउन र जान समय लाग्दैन।
• ग.पृथ्वीले धर्मात्मा र अधर्मी सबैलाई बोक्छिन्, र आफ्नो छाती चिरेर बिउ रोप्नेलाई पनि फल दिन्छिन्। वृक्षले ढुङ्गाले हान्नेलाई पनि फल दिन्छ। दुःख दिनेलाई पनि बदलामा राम्रै दिने भएकाले यी दुवै सहनशील मानिए।
• घ.नङ र कपाल जति काटे पनि पटक पटक फेरि आउँछन्, हार मान्दैनन्; त्यसैले तिनलाई हठी भनियो।

युवती वास्तवमा विद्याकी देवी सरस्वती थिइन्। उनले कालिदासलाई सम्झाइन्: शिक्षाबाट ज्ञान लिनुपर्छ, अहङ्कार होइन। कालिदासले शिक्षाबाट पाएको मान र प्रतिष्ठालाई नै आफ्नो उपलब्धि ठानेर घमण्ड गरेका थिए। यस संवादबाट ज्ञान जति बढे पनि विनम्र रहनुपर्छ, आफूलाई ठुलो देखाउने परिचयभन्दा साँचो परिचय दिनुपर्छ, र सहनशीलता र धैर्य नै साँचो गुण हो भन्ने सन्देश पाइन्छ। पाठका देवकोटा पनि यति प्रतिभाशाली हुँदा पनि दीनदुःखीसँग नम्र थिए।

• कारकका छ सन्तान: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान र अधिकरण।
• कर्ता क्रियाले अह्राएको काम गर्छ; ‘ले’ ले सहयोग गर्छ।
• कर्ममा क्रियाको असर पर्छ; ‘लाई’ ले सहयोग गर्छ।
• करण कामको साधन हो; ‘ले’, ‘बाट’ साथमा आउँछन्।
• सम्प्रदान दिइएको कुरा पाउँछ; ‘लाई’, ‘का लागि’, ‘निम्ति’ साथमा आउँछन्।
• अपादानले छुट्टिने अर्थ दिन्छ; ‘बाट’, ‘देखि’ साथमा आउँछन्।
• अधिकरणले काम हुने समय र ठाउँको आधार दिन्छ; ‘मा’ साथमा आउँछ।
• को, का, की लागेका शब्द कारक होइनन्; तिनले नजिकको नामसँग मात्र सम्बन्ध जोड्छन्।

कथामा हरेक कारकलाई मान्छे बनाएर तिनको काम सम्झाइएको छ; तालिका सम्झन यही कथा सम्झे पुग्छ।

‘उसको कान’ मा ‘उसको’ षष्ठी विभक्ति हो; यसले कारक जनाउँदैन। ‘उसलाई’ दुई ठाउँमा फरक कारकमा छ: औषधी दिँदा ऊ पाउने भएकाले सम्प्रदान, भन्दा कुरा उसमाथि लक्षित भएकाले कर्म।

यस आफैँमा चिह्न नभए पनि ‘यो’ को बदलिएको रूप भएकाले तिर्यक् हो। मदनको र देवकोटाका मा षष्ठी लागेकाले रूपमा तिर्यक् हुन्, तर तिनले कारक जनाउँदैनन्।

सरल कारक भएका वाक्य (सरल पद गाढा):

• उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक पनि भए।
• देवकोटा ३४ वर्षको उमेरमै नेपाली भाषानुवाद परिषद्मा जागिरे भए।
• उनी २०१४ साल डा. के.आई. सिंहको मन्त्रीमण्डलमा शिक्षामन्त्री बने।

तिर्यक् कारक भएका वाक्य (तिर्यक् पद गाढा):

• बुबा तिलमाधव देवकोटासँग उनले घरमै संस्कृतको अध्ययन गरे।
• वि.सं. १९९२ मै जन्मेकी छोरीको जन्मेको दुई महिनामै मृत्यु भयो।
• उनलाई थप उपचारका लागि कलकत्ता लानुपर्ने भयो।

वाक्य पाठबाटै टिप्नुपर्छ; एउटै वाक्यमा सरल र तिर्यक् दुवै पद हुन सक्छन्, त्यसैले कुन पदको कुरा गरेको हो, गाढा पारेर वा रेखाङ्कन गरेर देखाउनुहोस्।

कुनै चार लेखे पुग्छ। ‘साहित्यको’ मा षष्ठी लागेको छ, त्यसैले यसले कारक जनाउँदैन।

अम्बर गुरुङ (प्रथमा, शून्य) नेपाली सङ्गीतका प्रसिद्ध सङ्गीतकार हुन्। उनले (प्रथमा) ‘नौलाख तारा उदाए’ जस्ता थुप्रै लोकप्रिय गीतमा सङ्गीत भरे। उनले हार्मोनियमले (तृतीया) धुन बनाउँथे। उनी दार्जिलिङबाट (पञ्चमी) नेपाल आएर काठमाडौँमा (सप्तमी) बसे। उनले विद्यार्थीलाई (चतुर्थी) सङ्गीत सिकाए र नयाँ गायकलाई (द्वितीया) प्रोत्साहन गरे। उनको (षष्ठी) सङ्गीतले नेपाली गीतलाई नयाँ उचाइ दियो।

अनुच्छेदमा प्रथमा (शून्य र ले), द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी र सप्तमी सातै विभक्ति आएका छन्।

लक्ष्मीप्रसाद, शिक्षित, शिक्षामन्त्री, अनुशिक्षण, नक्षत्र, क्षेत्र, क्षमता, परीक्षा, कक्षा (कुनै चार)।

जाडोको बिहान दिदी पछ्यौरी ओढेर कक्षामा पुगिन्। ढोकामै पुग्दा बाटोमा हिँडेको गाडीले हिलो छ्याप्यो र पछ्यौरी फोहोर भयो। चिसोले उनलाई हाँच्छ्युँ आइरह्यो। केही क्षणमै विज्ञान शिक्षक आउनुभयो। उहाँ प्राथमिक उपचारमा दक्ष हुनुहुन्छ। उहाँले भन्नुभयो, “शिक्षाले हामीलाई आफ्नो र अरूको रक्षा गर्न सिकाउँछ। शिक्षित मान्छे रुगा लाग्दा मुख छोपेर मात्र हाँच्छ्युँ गर्छ।”

ज्ञवाली सरले कक्षामा आएर नेपाली भाषा र साहित्य पढाउनुभयो। उहाँको सिकाउने तरिका गजबकै छ। उहाँले पढाएको त छ्याङ्ङै बुझिन्छ। दिनेश, उमेश र ऋषिलाई पनि उहाँले पढाएको साह्रै मन पर्छ रे।

इन्दिरा प्रसाई

इन्दिरा प्रसाई नेपाली साहित्यकी बहुमुखी प्रतिभा भएकी साहित्यकार हुन्। कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास र खण्डकाव्य जस्ता धेरै विधामा कलम चलाउने उनी विशेष गरी नारीवादी र सामाजिक कथाकारका रूपमा चिनिन्छिन्।

प्रसाईको जन्म वि.सं. २०१४ फागुन ३ गते दार्जिलिङमा भएको हो। उनकी आमाको नाम दुर्गादेवी नेपाल र बुबाको नाम गणेशप्रसाद शर्मा हो। उनी हाल काठमाडौँ महानगरपालिकाको अनामनगरमा बस्छिन्। उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट एम.बी.ए. सम्मको अध्ययन गरेकी छन्।

व्यवस्थापन विषय पढेकी भए पनि उनको मन साहित्यमा रम्यो। उनले कथा, कविता, निबन्ध, उपन्यास, खण्डकाव्य र समीक्षात्मक जीवनीमूलक निबन्ध लेखेकी छन्। उनका रचनामा नारीका अधिकार र पीडा, समाजका समस्या र पात्रका मनभित्रका भावना गहिरोसँग आउँछन्; त्यसैले उनलाई नारीवादी साहित्यकार, सामाजिक कथाकार र मनोवैज्ञानिक कथाकार भनिन्छ। जीवन र विज्ञानलाई जोडेर लेख्नु उनको अर्को विशेषता हो।

साहित्यमा पुर्‍याएको योगदानका लागि प्रसाईलाई युवावर्ष मोती पुरस्कार, मैनाली कथा पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार, राष्ट्रिय गौरव युवासम्मान र दीपज्योति पुरस्कारलगायत थुप्रै सम्मान प्राप्त भएका छन्।

व्यवस्थापनको पढाइ र साहित्यको साधनालाई सँगसँगै लैजाने इन्दिरा प्रसाई विभिन्न विषय पढ्ने विद्यार्थीका लागि पनि प्रेरणा हुन्: रुचि र लगन भए जुनसुकै क्षेत्रबाट पनि साहित्यमा योगदान दिन सकिन्छ।

१. व्यक्ति छान्नुहोस्: गाउँको विद्यालय खोल्ने, बाटो वा खानेपानी ल्याउने, वा वर्षौँदेखि निःशुल्क उपचार गर्ने कोही।
२. प्रश्न तयार पार्नुहोस्: उहाँ कहिले, कहाँ जन्मनुभयो? परिवार? कहाँ पढ्नुभयो? समाजका लागि के गर्नुभयो, किन? कस्ता कठिनाइ आए? गाउँलेले उहाँलाई कसरी सम्झन्छन्?
३. परिवारका सदस्य वा उहाँ आफैँसँग सोधेर टिप्नुहोस्। मिति र नाम दुई पटक सोधेर पक्का गर्नुहोस्।
४. माथिको योजनाअनुसार लेख्नुहोस्: परिचय, जन्म र परिवार, शिक्षा, योगदान, विशेषता, निष्कर्ष।
५. कक्षामा सुनाउनुहोस् र सम्भव भए उहाँलाई पनि पढेर सुनाउनुहोस्।