परीक्षा अभ्यास

‘जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने लोकसम्बद्ध व्यवहार’ र ‘जुनसुकै प्राणीको तरुण अवस्था’ थप दिइएका अर्थ हुन्।

आपत्विपत्, छिटोछरितो, छरछिमेकी, सरसहयोग, हारगुहार, गाउँठाउँ, सहरबजार, सानोतिनो, एकआपस, झैझगडा, एकअर्का, चाडबाड, मेलापर्व, साथीभाइ, भेटघाट, मेलमिलाप।

हाम्रो गाउँमा पहिले पानीपँधेरो टाढा थियो। बिहानै गाग्री बोकेर उकालो चढ्नुपर्थ्यो, र नुहाइधुवाइ गर्न पनि गाह्रोसाह्रो हुन्थ्यो। गएको वर्ष टोलका सबै साथीसङ्गी भेला भएर यसबारे कुराकानी गर्‍यौँ। धेरै सोचविचार पछि हामीले मुहानबाट पाइप ल्याएर टोलमै धारो राख्ने निर्णय गर्‍यौँ। सबैको हित्तचित्त मिलेकाले काम छिटोछरितो सकियो। अहिले धाराको वरिपरि सफासुग्घर छ, र साँझ त्यहाँ केटाकेटीको हाँसखेल सुनिन्छ।

• कनिका: आमाले चामल केलाउँदा निस्केको कनिका कुखुरालाई छर्नुभयो।
• मेलापात: असारमा गाउँका सबै मान्छे मेलापातमा व्यस्त हुन्छन्।
• कोदालो: काकाले कोदालोले बारीको डिल खन्नुभयो।
• अगेनो: जाडो याममा परिवारका सबै अगेनाको छेउमा बसेर गफ गर्छन्।
• भकारो: हजुरबुबाले गोठको भकारो सोहोरेर बारीमा मल हाल्नुभयो।
• अनौ: हलो जोत्दा हलीले अनौ बलियोसँग समात्नुपर्छ।
• जाँतो: हजुरआमा बिहानै जाँतोमा मकै पिँध्नुहुन्छ।
• गोठ: साँझ पर्नासाथ बाख्राहरू आफैँ गोठमा फर्किए।

• आङ: अन्त्यमा ‘ङ’ नाकबाट, पूरा अक्षरका रूपमा; ‘आन’ होइन।
• अङ्गुर: ‘ङ्’ र ‘ग’ सँगै: अङ्-गुर।
• पिठिउँ: ‘उँ’ नाकबाट।
• गुनासो: ‘गु’ ह्रस्व।
• अर्जाप्नु: ‘र्’ आधा: अर्-जाप्-नु।
• उब्जाउ: ‘ब्’ र ‘ज’ सँगै।
• अन्दाज: ‘न्’ र ‘द’ सँगै: अन्-दाज।

क. हरफको अन्त्य मिल्ने केही जोडी:

• ‘केटाकेटी हुन्छ’ र ‘तन्नेरी हुन्छ’
• ‘फलाकिरहन्छ’ र ‘हतारिरहन्छ’
• ‘पूर्वको गाउँ’ र ‘पश्चिमको गाउँ’ (त्यस्तै ‘उभिएको यो गाउँ’ र ‘जन्मदाता यो गाउँ’)
• ‘शैली थाहा छ’ र ‘तरिका थाहा छ’
• ‘घरहरू छन्’ र ‘मान्छेहरू छन्’

• ख.सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति ‘घरभित्र’ हो, जुन एउटै शब्दले बनेको छ।
• ग.अघि: कविले सम्पादकलाई ‘फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ’ भन्दै बमवर्षाका खबर, बालिग मताधिकारका कुरा, साहित्यिक आन्दोलनका इतिहास र अन्तरिक्ष यानका गतिविधि छापेको प्रसङ्ग। पछि: यही गाउँ सम्पादकलाई नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने देशको जन्मदाता हो, र अहिले पनि ढिकीमा उभिएको र जाँतामा टाउको अड्याएर निदाएको छ भन्ने प्रसङ्ग।
• घ.यसभन्दा अघि ‘के पढ्नु अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू?’ भन्ने प्रश्न छ। ढिकी र जाँतामा अड्किएका गाउँलेका लागि अन्तरिक्ष यानको खबरको कुनै अर्थ छैन; त्यो उनीहरूलाई एकादेशको कथा जस्तै लाग्छ भन्ने सन्दर्भ हो। त्योभन्दा पनि अघि चुनावका घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी काम नलाग्ने कुरा आएको छ।

• क.तपाईँ फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ?
• ख.गाउँमा विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ।
• ग.न चुनावले यसलाई रोक्छ। (सामान्य गद्यमा: चुनावले यसलाई रोक्दैन।)
• घ.सम्पूर्ण गाउँमा एउटै इनार छ।
• ङ.जो कुनै पनि आमा निस्कन तयार छे। (वा: जुनसुकै आमा पनि निस्कन तयार छे।)
• च.यो यिनीहरूलाई सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्दैन।
• छ.यिनीहरूलाई यसको पनि दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन।

व्याकरणिक पदक्रममा कर्ता सुरुमा र क्रिया अन्त्यमा आउँछ, र ‘छ’ भएको वाक्यमा ठाउँ जनाउने शब्द (गाउँमा) सुरुतिर आउँछ। (ग) मा ‘न ... रोक्छ’ ले नकारात्मक अर्थ दिएकाले सामान्य गद्यमा ‘रोक्दैन’ हुन्छ। (ङ) मा पद उही राखेर क्रम मात्र फेर्दा पुग्छ; ‘जो कुनै पनि’ को अर्थ ‘जुनसुकै’ हो।

• क.गाउँका मानिसले खेतीपाती र पशुपालनलाई पेसा बनाएका छन्। गोठमा वस्तुभाउ पाल्ने र खेतमा गोरु नारेर हलो जोत्ने काम उनीहरूको मुख्य पेसा हो।
• ख.केटाकेटीले गोठमा वस्तुभाउलाई घाँसपात हाल्ने काम गर्छन्, र तन्नेरीले खेतमा गोरु नारेर जोत्ने काम गर्छन्।

क. कविताले नेपालका पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका ग्रामीण जीवनको यथार्थलाई विषयवस्तु बनाएको छ। थोता दाँत जस्ता छरिएका परालका छाना भएका घर, अन्धविश्वास, घडीको सट्टा भाले, बिरामी पर्दा धामी, एउटै इनार, ढिकी र जाँतो जस्ता पुराना साधनले गाउँको गरिबी र पछौटेपन देखाउँछन्। अर्कातिर पर्म, जन्त, जात्रा र मेलापातले गाउँलेको परिश्रम, सहयोग र मेलमिलाप देखाउँछन्। यस्तो गाउँलाई सम्पादक, नेता र सहरले बेवास्ता गरेको कुरा पनि यसको विषयवस्तु हो।

ख. कविताले यी सन्देश दिन खोजेको छ:

• देशको गौरव (सगरमाथा) र देशकै जन्म गाउँबाट भएको हो, त्यसैले गाउँलाई बेवास्ता गरेर देश बन्दैन।
• गाउँमा शिक्षा, स्वास्थ्य र चेतना पुर्‍याएर अन्धविश्वास हटाउनुपर्छ; सिकिस्त बिरामी धामीको होइन, अस्पतालको भर पर्न पाउनुपर्छ।
• चुनावका घोषणापत्र कागजमै सीमित हुनु हुँदैन; वाचा गाउँसम्म पुग्नुपर्छ।
• पत्रपत्रिकाले विदेश र सहरका मात्र होइन, गाउँका समस्या र जीवनका खबर पनि छाप्नुपर्छ।
• गाउँको मेलमिलाप, सहयोग र परिश्रम जोगाउनुपर्ने राम्रो परम्परा हो।

ग. कविले ‘प्रिय सम्पादक!’ भनेर सिधै सम्बोधन गर्दै सोधेका छन्: तपाईँ कुन देशको कल्पना गरेर बमवर्षा, बालिग मताधिकार, साहित्यिक आन्दोलन र अन्तरिक्ष यानका खबर छाप्दै हुनुहुन्छ? उनी सम्झाउँछन्: तपाईँले गर्व गर्ने सगरमाथा बोक्ने र तपाईँलाई नागरिकता दिने देश जन्माउने गाउँ अहिले पनि ढिकी र जाँतामा अड्किएको छ, तर तपाईँको समाचारमा छैन। गाउँलेका लागि घोषणापत्र सिँगान पुछ्ने कागज र अन्तरिक्षका खबर दन्त्यकथा जस्ता छन् भन्दै उनले सम्पादकलाई गाउँको यथार्थ पनि समाचार बनाउनुपर्छ भनेर सचेत गराएका छन्।

घ. मूलभाव: ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ गद्य लयमा लेखिएको कविता हो। देशमा जतिसुकै राजनीतिक परिवर्तन आए पनि गाउँ उपेक्षित रहेको कटु यथार्थ यसमा चित्रण गरिएको छ। गाउँले अझै शिक्षा, स्वास्थ्य र आधुनिक सुविधाबाट वञ्चित छन्, समय भालेबाट र आफन्तको कुशलता नुन पड्काएर थाहा पाउँछन्, बिरामी पर्दा धामीकै भर पर्छन्। तर उनीहरू परिश्रमी, इमानदार र सहयोगी छन्: एउटै इनारमा पनि गुनासो गर्दैनन्, पर्ममा एकअर्काको काम गर्छन्, बच्चा बोकेर पनि मेलामा जान्छन्। यस्तो, सगरमाथा र देशकै गौरव बोकेको गाउँप्रति पत्रपत्रिका र राज्य बेखबर छन्। गाउँ बदलिए मात्र देश बदलिन्छ, त्यसैले सञ्चार माध्यम, नेता र सबैले गाउँको विकास र चेतनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने यस कविताको मूलभाव हो।

यो हरफ दिनेश अधिकारीको ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट लिइएको हो। गाउँको जीवन देखाइसकेपछि कविले पत्रिकाका सम्पादकलाई सम्बोधन गर्दै विदेश र सहरका मात्र खबर छाप्नेहरूलाई गाउँको महत्त्व सम्झाउने क्रममा यो भनेका हुन्।

हामी नेपालीले संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथालाई देशको गौरव मान्छौँ, ‘सगरमाथाको देश’ भनेर चिनाउँछौँ। तर सगरमाथा कुनै सहरमा होइन, गाउँकै माथि उभिएको छ; गाउँले नै त्यसलाई काँधमा बोकेका छन्। कविको व्यङ्ग्य यही हो: सगरमाथाको चर्चा गर्दा हामी रमाउँछौँ, तर त्यसको फेदीको गाउँको अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरामा बेखबर छौँ।

उदाहरणका लागि, सगरमाथा चढ्ने विदेशीको खबर पत्रिकाको पहिलो पानामा आउँछ, तर उनीहरूको भारी बोक्ने गाउँले भरियाका सन्तान पढ्ने विद्यालयमा शिक्षक छैनन् भन्ने खबर विरलै छापिन्छ।

त्यसैले यस हरफले देशको गौरवलाई टेको दिने गाउँलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन, गाउँको उन्नतिबिना देशको गौरव अधुरो हुन्छ भन्ने गहिरो भाव व्यक्त गरेको छ।

यो हरफ ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट लिइएको हो। गाउँका दैनिक काम (जन्त, पर्म, धामी, जात्रा) को सूचीकै बिचमा जिम्दार बुढाको मृत्युको खबर आएपछि गाउँलेले भनेको यो उखान कविले राखेका छन्।

दुवाली थुन्न त्यही खोलाको छेउको चपरी झिकेर प्रयोग गरिन्छ; त्यहीँको माटो त्यहीँ काम लाग्छ। त्यसै गरी मान्छेले यहीँ कमाएको धन, जमिन र सम्पत्ति मृत्युपछि यहीँ छोडेर जान्छ; कसैले केही साथमा लैजान सक्दैन। गाउँकै सबैभन्दा धनी र शक्तिशाली मानिने जिम्दार पनि आज रित्तै गयो।

उदाहरणका लागि, ठुलाठुला दरबार बनाउने राजामहाराजा पनि अन्त्यमा रित्तै गए; उनीहरूको सम्झना धनले होइन, असल कामले मात्र बचेको छ।

यस हरफले धनसम्पत्तिको घमण्ड गर्नु बेकार छ, जीवन क्षणिक छ, त्यसैले मिलेर, असल काम गरेर बाँच्नुपर्छ भन्ने गाउँले जीवनदर्शन व्यक्त गर्छ।

• बसोबास: छरिएका, परालका छाना भएका घर; एउटै इनार।
• जीविका: खेतीपाती र पशुपालन; मेलापात, कुलोको पालो, बाली लगाउने र भित्र्याउने याम।
• विश्वास: भालेले समय, नुनले कुशलता, धामीले रोग।
• सामाजिक जीवन: पर्म, जन्त, जात्रा, एकअर्काको सुखदुःखमा साथ।
• समस्या: अशिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको अभाव, पुराना साधन, राज्य र सञ्चार माध्यमको बेवास्ता।

कवितामा देखाइएको ग्रामीण परिवेश अभाव र अन्धविश्वासले भरिएको छ, तर मानवीय सम्बन्धमा धनी छ। गाउँलेहरू सीमित साधनमा पनि मिलेर बाँच्छन्, परिश्रम गर्छन् र एकअर्कालाई सघाउँछन्। उनीहरूको कमजोरी उनीहरूको दोष होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य र विकास गाउँसम्म नपुगेको परिणाम हो। त्यसैले गाउँको राम्रो परम्परा जोगाउँदै आधुनिक सुविधा र चेतना पुर्‍याउनु नै ग्रामीण परिवेश सुधार्ने बाटो हो भन्ने निष्कर्षमा हामी पुग्यौँ।

कवितामा देखाइएका गाउँका समस्या नै सुधारका ढोका हुन्। पहिलो, गाउँमा राम्रो विद्यालय र प्रौढ शिक्षा पुगे भाले र नुनको सट्टा घडी र मोबाइलले समय र खबर दिनेछन्, अन्धविश्वास आफैँ घट्नेछ। दोस्रो, हरेक वडामा स्वास्थ्य चौकी र तालिम पाएका स्वास्थ्यकर्मी भए सिकिस्त बिरामीलाई धामी होइन, उपचार मिल्नेछ। तेस्रो, एउटै इनारको सट्टा धाराधारामा खानेपानी, घरघरमा बिजुली र गाउँसम्म बाटो पुगे महिलाको समय र श्रम बच्नेछ। चौथो, खेतीमा उन्नत बिउ, सिँचाइ र साना यन्त्रले उब्जनी बढाउनेछन्; ढिकी र जाँतोको ठाउँमा गाउँमै घट्ट वा मिल चल्नेछ, र उब्जनी बजारसम्म पुर्‍याउने सडक र सहकारीले आम्दानी बढाउनेछन्। पाँचौँ, पर्म र मेलमिलाप जस्ता राम्रा परम्परा जोगाएर सहकारी खेती र सामुदायिक काम गर्न सकिन्छ। अनि पत्रपत्रिकाले गाउँका यी समस्या र सफलताका खबर छापे र नेताले घोषणापत्रका वाचा पूरा गरे भने कविले देखेको ‘जाँतामा निदाएको गाउँ’ एक दिन ब्युँझनेछ।

पाँच वर्षपछि हाम्रो टोलमा धेरै कुरा फेरिएका होलान्। अहिले बन्दै गरेको सडक कालोपत्रे भइसकेको होला, र बजार जान घन्टौँ हिँड्नु पर्ने छैन। धेरैजसो घरमा इन्टरनेट पुगेको होला; विद्यार्थीले मोबाइलमै पढ्ने र किसानले मौसम र बजारभाउ हेरेर खेती गर्ने होलान्। विद्यालयमा कम्प्युटर कक्षा र विज्ञान प्रयोगशाला थपिएको होला। केही युवा विदेशबाट फर्केर गाउँमै तरकारी खेती, कुखुरापालन वा होमस्टे सुरु गरेका होलान्। तर सबै परिवर्तन राम्रा मात्र नहोलान्: बारी घडेरीमा परिणत हुन सक्छन्, प्लास्टिकको फोहोर बढ्न सक्छ, र पुराना घर र चाडपर्वको रौनक घट्न सक्छ। त्यसैले विकाससँगै खेतीयोग्य जमिन, वातावरण र आफ्नो संस्कृति जोगाउने काम पनि हामी सबैले गर्नुपर्ने छ।

क.

• अ.सदाचारले मानिसलाई नैतिकताको मार्गमा अगाडि बढाउँछ र मनका खराब विचारलाई नियन्त्रण गर्छ। सदाचार नभए मानिस भौतिक रूपमा जति सम्पन्न भए पनि मनुष्यत्वका दृष्टिले कमजोर हुन्छ। त्यसैले हरेक धर्मले सदाचारलाई परम धर्म मानेका छन्।
• आ.सदाचारका नियम:

• सत्य र मधुर वचन बोल्ने।
• आफूभन्दा ठुलालाई आदर र सम्मान, सानालाई स्नेह र सम्मान गर्ने।
• सकेसम्म अरूको भलाइ गर्ने, नसके कसैको कुभलो नसोच्ने।
• आफ्नो कर्म र पेसाप्रति निष्ठावान् हुने।

• इ.सदाचारका लागि शरीर र मन दुवै पवित्र हुनुपर्छ।
• ई.विद्यार्थीका पाँच लक्षण: कागको जस्तो चनाखोपन, बकुल्लाको जस्तो ध्यान वा एकाग्रता, कुकुरको जस्तो तुरुन्तै ब्युँझन सक्ने सचेत निद्रा, थोरै खाने बानी, र पढ्नका लागि घरभन्दा टाढा बस्न सक्ने क्षमता।

ख.

• अ.पहिलो वाक्य: ‘हरेक धर्मले शुद्ध आचार वा सदाचारलाई परम धर्म मानेको पाइन्छ।’ आलङ्कारिक पदक्रममा: ‘परम धर्म मानेको पाइन्छ हरेक धर्मले शुद्ध आचार वा सदाचारलाई।’
• आ.अन्तिम वाक्य: ‘यसको आशय विद्यार्थीले पढाइमा एकचित्त भएर पढ्नु नै उसको असल लक्षण हो।’ दुई वाक्यमा: ‘विद्यार्थीले पढाइमा एकचित्त भएर पढ्नुपर्छ। यही नै उसको असल लक्षण हो भन्ने यसको आशय हो।’
• इ.सम्पन्नता (म् पछि प), सङ्गत (ङ् पछि ग), सन्तुलित (न् पछि त), पञ्चलक्षणम् (ञ् पछि च): यीमध्ये कुनै दुई।

• क.बाल्यावस्थादेखि। सुनाइ पाठअनुसार मानिसमा जन्मदेखि नै सामाजिक गुण विकसित भएका हुँदैनन्; बालकलाई जन्मेदेखि नै सिकाउन थालिन्छ र ती गुण बाल्यकालदेखि बिस्तारै विकास हुन्छन्।
• ख.सामाजिक मूल्य र आदर्श।
• ग.व्यक्तित्व विकास।
• घ.सामाजिक।

• मानिस समाजमा बस्न सक्ने सामाजिक प्राणी बन्छ।
• समाजका मूल्य, मान्यता र आदर्श सिकेर योग्य नागरिक बन्छ।
• बालबालिकाको व्यक्तित्व विकास हुन्छ।
• अरूसँग मिलेर बस्ने, बोल्ने र व्यवहार गर्ने तरिका सिकिन्छ।

आलङ्कारिक वाक्यमा क्रिया (फस्यो, लाग्यो, नपरोस्) कर्ता वा ठाउँभन्दा अघि आएको छ। व्याकरणिक पदक्रममा तिनलाई यसरी लेखिन्छ: ‘रनबहादुर काला बादलले नपाएको दुःख पाउने गरी नराम्रोसँग फस्यो।’, ‘रनबहादुरको जिन्दगीमा नखाएको विष लाग्यो।’, ‘बरै! कोही पनि यस्तो परिबन्दमा नपरोस्।’

पुग्यो बालक परेवाको हुलनिर। भुरुर्र उडे सेता परेवा। उड्न खोज्यो बालक पनि सेता परेवासँग भुरुर्र। परको रुखमा गएर बसे परेवा। हेर्‍यो बालकले परेवालाई। माकुरघुर गरी कराए परेवा। बाइ बाइ भने होलान् परेवाले बालकलाई। हात उठाएर बोलाएको इसारा गर्‍यो बालकले परेवालाई। भोलि आउँला है भने परेवाले।

आलङ्कारिक पदक्रम एउटै मात्र हुँदैन: जोड दिन खोजेको पद सुरुमा वा अन्त्यमा राख्ने अरू क्रम पनि ठिक हुन्छन्, जस्तै ‘परेवाको हुलनिर पुग्यो बालक’।

कुनै तीनओटा लेखे पुग्छ। (प्रश्न ४ का हरफ पनि यहाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ।)

• क.अङ्क, शङ्ख, सङ्गीत, लङ्घन
• ख.सञ्चार, वाञ्छा, कुञ्ज, पञ्च
• ग.घण्टा, कण्ठ, अन्डा, दण्ड
• घ.ग्रन्थ, सुन्दर, बन्धन, अन्त
• ङ.कम्पन, सम्बन्ध, आरम्भ, लम्बाइ
• च.संयोग, संवाद, संसार, संहिता, संलग्न, संज्ञा (कुनै चार)

उच्चारण: पञ्चम वर्ण आधा भएकाले पछिको अक्षरसँग जोडेर बोलिन्छ: अङ्-क, सञ्-चार, घण्-टा, ग्रन्-थ, कम्-पन। शिरबिन्दु भएको ‘सं’ लाई ‘सङ्’ जस्तो बोलिन्छ: सङ्-योग, सङ्-वाद।

अङ्गुर, मङ्गल, ढङ्ग, नाङ्लो, अन्धविश्वास, अन्दाज, जन्त, सन्तान, अन्तरिक्ष, आन्दोलन, दन्त्यकथा, सम्पूर्ण, सम्पादक, आङ, घिसिङ।

यीमध्ये अङ्गुर, मङ्गल, ढङ्ग (ङ् पछि ग), अन्धविश्वास, अन्दाज, जन्त, सन्तान, अन्तरिक्ष, आन्दोलन, दन्त्यकथा (न् पछि त वर्ग) र सम्पूर्ण, सम्पादक (म् पछि प) मा पञ्चम वर्ण आफ्नै वर्गका अक्षरअघि आएका छन्। ‘नाङ्लो’, ‘आङ’ र ‘घिसिङ’ मा पनि ङ छ, तर त्यो क वर्गको अक्षरअघि आएको छैन।

पङ्कज, शङ्कर, सञ्जय, सञ्चित, कण्टकनाथ, पण्डित, सन्तोष, पम्फा खेलकुद प्रतियोगिताबारे छलफल गर्दै थिए। त्यसै वेला संयोग, संरचना, संलग्न, संशय, संहिता आए। उनीहरूले संवाद गर्न थाले।

• क वर्ग अघि ङ्: पङ्कज, शङ्कर
• च वर्ग अघि ञ्: सञ्जय, सञ्चित
• ट वर्ग अघि ण्: कण्टकनाथ, पण्डित
• त वर्ग अघि न्: सन्तोष
• प वर्ग अघि म्: पम्फा
• य, र, ल, श, व अघि शिरबिन्दु: संयोग, संरचना, संलग्न, संशय, संवाद
• ‘संहिता’ पहिले नै शुद्ध छ (ह अघि शिरबिन्दु)।

ढुङ्गा फोरेर बाटो बनायो
उही हात, जसले पहिलो पटक आगो बाल्यो
अनि सिकायो छोरालाई
आगोले खाना पकाइन्छ, घर जलाइँदैन।

उसैले नाप्यो सगरमाथाको उचाइ
उसैले गन्यो आकाशका तारा
तर अझै नापिएको छैन
छिमेकीको आँसु देख्दा उसको मन कति झुक्छ।

ऊ उड्छ चराभन्दा माथि
ऊ पौडिन्छ माछाभन्दा टाढा
तर उसलाई अझै सिक्न बाँकी छ
कसरी हिँड्ने धर्तीमा, मान्छे भएर।

हे मानव!
तिम्रो सबैभन्दा ठुलो आविष्कार
न रकेट हो, न कम्प्युटर
भोकालाई बाँडेको एक गाँस हो।

• विषय र भाव: मानवले ठुला आविष्कार गरे पनि सबैभन्दा ठुलो कुरा मानवता हो।
• चित्र: ढुङ्गा फोर्ने हात, आगो, सगरमाथा, तारा।
• दोहोर्‍याइ: ‘उसैले ...’, ‘ऊ ...’, ‘तर ...’।
• आलङ्कारिक पदक्रम: ‘अनि सिकायो छोरालाई’, ‘उसैले नाप्यो सगरमाथाको उचाइ’।
• सम्बोधन र मोड: ‘हे मानव!’ पछि अन्त्यको नयाँ दृष्टि।