छापिएको पानामा नअटेको थप जानकारी
अरू देशका व्यवसायको पूरा कथा
कोल्डहब्स (ColdHubs), नाइजेरिया । ननाएमेका इकेग्वुओनु (Nnaemeka Ikegwuonu) ले २०१५ मा कोल्डहब्स सुरु गरे, र पहिलो कोठा इमो राज्यको गाउँमा परीक्षण गरे । हरेक हब चिसो नछिर्ने प्यानलले बनेको, भित्र पसेर सामान राख्न मिल्ने कोठा हो । छानामा सोलार प्यानल र ब्याट्री हुन्छन्, र जलवायुलाई कम हानि गर्ने प्रोपेन (R290) ग्यासले चिसो बनाइन्छ । भित्र करिब ५ डिग्री सेल्सियस हुन्छ, र करिब ३ टन, अर्थात् २० किलोका १५० क्रेटजति अट्छन् । किसान र व्यापारीले कोठा किन्दैनन्, एक क्रेटको दिनको करिब १०० नाइरा तिर्छन् । बाहिर दुई दिनमा कुहिने तरकारी त्यहाँ २१ दिनसम्म टिक्छ । हब समुदायकै महिलाले चलाउँछन् । २०२०–२१ मा एउटा अध्ययनका लागि उत्तरपूर्वी नाइजेरियाका बजारमा सातवटा हब राखिए । एउटा बनाउन करिब ४० हजार अमेरिकी डलर र चलाउन महिनाको १५० डलर लाग्यो । प्रयोग गर्ने व्यापारीको बिक्री झन्डै ७०% बढ्यो, र चलाउने खर्च कटाएर हरेक हबले वर्षमा करिब ८ हजार डलर कमायो । यसरी ब्याजसहित बनाउने खर्च उठाउन करिब दश वर्ष लाग्ने देखियो । २०२४ सम्ममा कोल्डहब्सले ५८ कोठा र १० वटा चिसो ट्रक चलाउँदै ११ हजार १०० भन्दा बढी किसान, खुद्रा र थोक व्यापारीलाई सेवा दिइरहेको थियो ।
इकोजेन (Ecozen), भारत । देवेन्द्र गुप्ता (Devendra Gupta), प्रतीक सिंघल (Prateek Singhal) र विवेक पाण्डे (Vivek Pandey) ले २०१० मा सोलार सिँचाइ पम्पबाट इकोजेन सुरु गरे । अहिलेसम्म उनीहरूले १ लाखभन्दा बढी सिँचाइ प्रणाली जडान गरिसकेका छन् । शीत कोठा, इकोफ्रस्ट (Ecofrost), पछि आयो । ५–६ टन अट्ने यो कोठाको छानामा ४–५ किलोवाटका सोलार प्यानल हुन्छन्, र चिसो जम्मा गरेर राख्ने “थर्मल ब्याट्री” ले घाम नलाग्दा पनि ३० घण्टासम्म भित्र ४–१० डिग्री सेल्सियस कायम राख्छ । २०१८ मा एउटाको मूल्य करिब १५ हजार ब्रिटिस पाउन्ड थियो, भारत सरकारको कृषि अनुदान पाइन्थ्यो र केही बैङ्कले ऋण दिन्थे । त्यतिबेला १०० वटा कोठाले करिब १ हजार किसानलाई सेवा दिइरहेका थिए, र यसले किसानको नाफा ४०% सम्म बढाउन सक्ने कम्पनीको दाबी थियो । कोठा किसान आफैँले किन्नुपर्छ भन्ने छैन । बिहारको मुजफ्फरपुरमा ऊर्जा (Oorja) नामको सोलार कम्पनीको बजारको गेटमै एउटा कोठा छ, र त्यसले राखेको सामानको परिमाणअनुसार पैसा लिन्छ (२०२१) । २०२३ मा दक्षिणपूर्वी एसिया र अफ्रिकामा फैलिन इकोजेनले २ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर जुटायो ।
नेपालका धेरै शीत भण्डार किन खाली छन्
काठमाडौँ पोस्टको एउटा समाचार (२०२३) अनुसार नेपालमा सयौँ शीत भण्डार बनेका छन्, धेरैजसो तीनै तहका सरकारको अनुदानमा, तर चल्छन् कि चल्दैनन् भनेर अध्ययन नगरी । राम्ररी चलेका थोरै मात्र छन् । विराटनगरको ५ हजार टन अट्ने रामजानकी शीत भण्डार पूरा प्रयोग हुँदैन । प्रदेशले बिजुलीको आधा खर्च बेहोरे पनि सञ्चालक भन्छन्, “बिजुलीको बिल तिर्ने जति पनि कमाइ हुँदैन ।” खोटाङको दिक्तेलमा रु. ९० लाख लगाएर बनेको भण्डार स्थानीय उब्जनी नभएर खाली छ । पर्वतको जलजलामा रु. ४० लाखमा बनेको १५ टनको भण्डार पहिलो वर्षपछि चलेन । केही सुन्तला कुहिए, बाँकीको स्वाद बिग्रियो, र प्राविधिकले पनि बनाउन सकेनन् । कुश्माको १० टनको भण्डार नियमित बिजुली नभएर चिसो राख्नै सकेन ।
पाठ यस्तो छ । त्यहाँ साँच्चै उब्जने बालीका लागि सानो बनाउनुहोस् । टिपेपछि भाउ राम्रैसँग बढ्ने बाली रोज्नुहोस् । मर्मत कसले गर्छ, पहिल्यै तय गर्नुहोस् । अनि चलाउने खर्चका लागि ग्रिडको बिजुली वा अनुदानमा भर नपर्नुहोस् ।
पैसाको हिसाब, एक एक गरेर
पहिलो, एउटै बालीबाट कोठाले कति कमाउँछ ? धरानको बजारको शीत भण्डारले नास्पाती अढाई महिना राखिदिएबापत किलोको रु. २० लिन्थ्यो (२०२१) । कोल्डहब जत्रो, करिब ३ टनको कोठा एक पटक नास्पातीले भर्दा ३,००० किलो × रु. २० = रु. ६० हजार हुन्छ ।
दोस्रो, किसानलाई फाइदा हुन्छ कि हुँदैन ? १०० किलो नास्पाती टिप्ने बेला किलोको रु. १५–२० मा बेच्दा रु. १,५००–२,००० आउँछ । भण्डारमा राखेर चाडपर्वमा थोकमा रु. ७०–८० मा बेच्दा रु. ७,०००–८,००० आउँछ, भण्डारको रु. २,००० कटाएर रु. ५,०००–६,००० । धेरै नास्पाती नकुहिए किसानलाई करिब रु. ३,०००–४,५०० बढी हुन्छ । त्यसैले भाउ धेरै बढ्ने बाली राख्दा फाइदा हुन्छ ।
तेस्रो, कोठाको लागत । दोलखामा PEEDA को सौर्य भण्डारका लागि गण्डकी प्रदेशले उपकरणको आधा खर्च, रु. १५ लाखसम्म दिने भनेको थियो (२०१९) । यसको अर्थ उपकरणमै करिब रु. ३० लाख लाग्यो । नाइजेरियामा एउटा हब बनाउन करिब ४० हजार अमेरिकी डलर र चलाउन महिनाको १५० डलर लाग्थ्यो (२०२०–२१) ।
चौथो, लगानी उठ्न कति समय लाग्छ ? वर्षमा एक पटक नास्पातीको मौसम मात्र भए रु. ३० लाख ÷ रु. ६० हजार = ५० वर्ष । वर्षमा चार पटक बेग्लाबेग्लै बालीले उही दरमा भर्दा वर्षको रु. २ लाख ४० हजार हुन्छ, तैपनि १२.५ वर्ष लाग्छ, त्यो पनि व्यवस्थापकको तलब, मर्मत र नयाँ ब्याट्रीको खर्च नजोडी । हरेक दिन प्रयोग हुने नाइजेरियाका हबलाई पनि करिब दश वर्ष लाग्ने देखिएको थियो । त्यसैले कोठा वर्षको धेरैजसो समय धेरै बालीले भरिनुपर्छ, र बनाउने खर्च अनुदान वा सहकारीले बाँड्नुपर्छ ।
नेपालमा कोठा कत्तिको भरिन्छ भन्ने भरपर्दो तथ्याङ्क छैन । बनाउनुअघि आफैँ पत्ता लगाउनुहोस् । एक वर्षसम्म एउटा सङ्कलन केन्द्रका किसानले कुन महिना के कति टिप्छन्, र हरेक बाली कतिमा बिक्छ, लेख्दै जानुहोस् ।
नेपालमा अरू कहाँ चल्न सक्छ
पूर्वी पहाडको नास्पाती । ताप्लेजुङ, धनकुटा, तेह्रथुम, सङ्खुवासभा र खोटाङ सबैतिर नास्पाती फल्छ । २०२१ मा धनकुटाले मात्रै रु. ७ करोडको ३,५७१ टन नास्पाती बेच्यो, तर भण्डारमा राख्ने किसान थोरै थिए (काठमाडौँ पोस्ट) ।
कर्णालीको स्याउ । कर्णाली प्रदेशमा वर्षमा ३१ हजार टनभन्दा बढी स्याउ फल्छ, तर भण्डार, प्याकिङ र बजार नहुँदा उचित भाउ नपाएको किसानको गुनासो छ (कान्तिपुर, २०२६) । जुम्लामा चन्दननाथ सहकारीले बगैँचाबाटै गुणस्तर हेरेर स्याउ किन्छ र भण्डार गर्छ, र ३ लाख किलो बजार पठाउने लक्ष्य राखेको छ (२०२६) ।
तराईको तरकारी । २०७८/७९ मा कालीमाटी बजारमा आएको ९४% गोलभेँडा र ९९% प्याज भारतबाट आएको थियो (कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समिति) । भण्डार गरिएको नेपाली उब्जनी सस्तो पर्न सके त्यसको केही ठाउँ लिन सक्छ । कोशीमा जस्तै ठूला भण्डार खाली बसेका ठाउँमा भाडामा लिएर राम्ररी चलाउनु नै पहिलो कदम हुन सक्छ ।
प्रायः सोधिने प्रश्न
- शीत कोठामा तरकारी कति दिन टिक्छ ?
- करिब ५ डिग्री सेल्सियसमा राखिने कोल्डहब्सका कोठामा बाहिर दुई दिन टिक्ने तरकारी २१ दिनसम्म टिक्छ । नाइजेरियाको अध्ययनमा तरकारी ७–११ दिन ताजा रह्यो । धरानमा ४–६ डिग्रीमा नास्पाती अढाई महिना टिक्यो ।
- बिजुलीको लाइन छ भने किन सोलार ?
- बिजुली जाँदा भण्डारको सामान बिग्रन्छ । कुश्माको १० टनको भण्डार नियमित बिजुली नभएर चिसो राख्न सकेन । बिल पनि थुप्रिन्छ । प्रदेशले आधा तिरिदिँदा पनि विराटनगरको एउटा भण्डारले बिजुलीको बिल तिर्न सकेन (काठमाडौँ पोस्ट, २०२३) । सोलारको बिल आउँदैन, तर ब्याट्री र चिस्याउने मेसिनको मर्मत त गर्नैपर्छ ।
- किसानहरू मिलेर एउटा कोठा राख्न सक्छन् ?
- सक्छन् । दोलखाका गाउँले PEEDA को सङ्कलन केन्द्रमा मिलेर उब्जनी राख्छन् । तर मिलेर बनाउँदैमा पुग्दैन । पूर्वी नवलपरासीमा विदेशबाट फर्केका ३५० जनाको पैसाले बनेको ३ हजार टनको भण्डार तीन वर्षदेखि बन्द छ (काठमाडौँ पोस्ट, २०२३) । कसैले यसलाई व्यवसायका रूपमा चलाउनैपर्छ ।
- केही नबनाई सुरु गर्न सकिन्छ ?
- सकिन्छ । एउटा बालीको मौसमभरिका लागि भइरहेको भण्डारमा ठाउँ भाडामा लिनुहोस् र किसानसँग क्रेटका हिसाबले पैसा लिनुहोस् (पानामा दिइएको सानो परीक्षण) । विराटनगरको रामजानकीजस्ता धेरै भण्डारमा उब्जनीभन्दा ठाउँ धेरै छ ।
सम्बन्धित
यस भागका स्रोत
माथिका अरू तथ्यका स्रोत छापिने पानामै दिइएका छन् ।
