छापिएको पानामा नअटेको थप जानकारी
अरू देशका व्यवसायको पूरा कथा
क्यासिफाई (Cashify), भारत । मनदीप मनोचा (Mandeep Manocha), नकुल कुमार (Nakul Kumar) र अमित सेठी (Amit Sethi) ले २०१३ मा रिग्लोब (ReGlobe) नामबाट यो सुरु गरे । सुरुमा यसले फोन किन्ने काम मात्र गर्थ्यो । तपाईँ अनलाइनमा आफ्नो फोनको विवरण भर्नुहुन्थ्यो, कम्पनीको मान्छे घरमै आएर फोन जाँच्थ्यो र त्यही दिन नगद दिन्थ्यो । ती फोन, धेरैजसो सानोतिनो मर्मतपछि, भारतभरका पसलेलाई बेचिन्थे । फोन बनाउने कम्पनी र अनलाइन पसलले पनि पुरानो फोन दिएर नयाँ लिने योजनाबाट आएका फोन यसैलाई पठाउँथे । २०१८ सम्ममा यसले महिनामा करिब १ लाख स्मार्टफोन किन्थ्यो । किनेको मूल्य र पसलेलाई बेचेको मूल्यबीच प्रायः ३०–३५% को फरक हुन्थ्यो, अनि पसलेले आफू पनि करिब १०% कमाउँथे । पछि कम्पनीले आफ्नै पसल खोलेर सिधै ग्राहकलाई बनाएका फोन बेच्न थाल्यो । २०२४–२५ मा यसको आम्दानी १,०९६ करोड भारतीय रुपैयाँ पुग्यो, जसमध्ये ९९९ करोड पुराना उपकरण बेचेर र ९७ करोड मर्मत र अरू सेवाबाट आएको थियो । तैपनि त्यो वर्ष कम्पनीलाई १० करोड ५० लाखको घाटा लाग्यो (अघिल्लो वर्ष ५३ करोड) । किनभने कुल खर्चको ८२% फोन किन्नैमा जान्छ । यत्रो ठुलो भएर पनि नाफाको भाग पातलो छ ।
ब्याक मार्केट (Back Market), फ्रान्स । २०१४ मा पेरिसमा बनाइएका फोन बेच्ने वेबसाइटका रूपमा सुरु भयो । यसमा बिक्ने फोन करिब १,८०० मर्मत व्यवसायले तयार पार्छन् । २०२२ को जनवरीमा लगानीकर्ताले यसको मूल्य ५ अर्ब ७० करोड अमेरिकी डलर आँके । एक वर्षपछि, आर्थिक अवस्था बिग्रने डरले, कम्पनीले १३% कर्मचारी घटायो र विदेश फैलिने काम रोक्यो । दश वर्ष र झन्डै ३ करोड उपकरण बेचेपछि, २०२४ मा पहिलो पटक युरोपमा नाफा भइरहेको कम्पनीले बतायो । सुरुमा फोन मात्र बेच्ने यस कम्पनीको बिक्रीमा फोनको भाग तबसम्म ६०% मा झरिसकेको थियो । २०२५ मा १७ देशमा यसका १ करोड ७० लाख ग्राहक थिए, र यसले फ्रान्स, जर्मनी र स्पेनमा मर्मत सेवा पनि सुरु गर्यो ।
बदिली (Badili), केन्या । ऋषभ लवानिया (Rishabh Lawania) र केशु दुबे (Keshu Dubey) ले २०२१ मा सुरु गरे । यसले मानिसबाट फोन किन्छ, र सामसुङजस्ता ब्रान्ड तथा फोन पसलका लागि पुरानो दिएर नयाँ लिने व्यवस्था चलाउँछ । वेबसाइट र पसल तथा एजेन्टको सञ्जालबाट फोन आउँछन्, र हरेक फोनको मूल्य मोडल र पुरानोपन हेरेर तोकिन्छ । चोरीका फोन सबैभन्दा ठुलो खतरा भएकाले बेच्नेले परिचयपत्र र फोटो देखाउनुपर्छ, फोन आफ्नै हो भनी कागज (सपथपत्र) गर्नुपर्छ, र बारम्बार बेच्न आउनेलाई झन् राम्ररी जाँचिन्छ । बदिलीले फोन मर्मत गरेर एक वर्षको वारेन्टीसहित बेच्छ । २०२२ मा यसले २१ लाख अमेरिकी डलर जुटायो, र २०२५ मा केन्या, युगान्डा र तान्जानियामा फैलिन फ्रान्सको विकास बैङ्क प्रोपार्को (Proparco) बाट ४ लाख अमेरिकी डलर ऋण लियो ।
पैसाको हिसाब, एक एक गरेर
पहिलो, मर्मत पसल । बाराका दुखीराम महरा चमारले तीन महिना तालिम लिएपछि रु. २० हजारमा पसल खोले, र दिनको रु. ४००–५०० कमाउने आशा गरे (२०२०) । महिनामा २६ दिन पसल खुल्दा २६ × रु. ४००–५०० = महिनाको रु. १०,४००–१३,००० हुन्छ । पार्टपुर्जाको खर्च त्यसैबाट तिरेर हो कि होइन, समाचारमा खुलाइएको छैन ।
दोस्रो, फोन फेरि बेच्दा । २०२६ को अक्टोबरमा काठमाडौँको सबको फोन (SabKo Phone) ले बनाएको आईफोन १२ रु. ३९,९९९ मा, छ महिनासम्मको वारेन्टीसहित बेचिरहेको थियो । मानौँ, तपाईँ पनि क्यासिफाईजस्तै बेच्ने मूल्यको करिब ३०% फरक राख्नुहुन्छ । रु. ४० हजारको ३०% भनेको रु. १२ हजार हो । भाडा, तपाईँको समय र वारेन्टीमा फर्केर आउने फोनको मर्मत, सबै यही फरकबाट तिर्नुपर्छ ।
तेस्रो, पुरानो फोन कतिमा किन्न सकिन्छ ? रु. ४० हजार − रु. १२ हजार = रु. २८ हजार, पुरानो फोन र त्यसमा फेरिने पार्टपुर्जा दुवैका लागि । स्क्रिन फेर्नुपर्ने छ भने स्क्रिनको पैसा पनि यही रु. २८ हजारबाट जान्छ, त्यसैले बेच्नेलाई त्यति कम दिनुपर्छ ।
नेपालमा मर्मतको दर, पार्टपुर्जाको मूल्य वा पुराना फोन किन्ने मूल्यको भरपर्दो सूची हामीले भेटेनौँ । यसरी आफैँ पत्ता लगाउनुहोस् । चलेका तीन मोडलको स्क्रिन र ब्याट्री फेर्न कति लाग्छ, तीनवटा मर्मत पसलमा सोध्नुहोस् । काठमाडौँको कुनै पुराना फोन बेच्ने कम्पनीको वेबसाइटमा आफैँ बेच्न लागेझैँ फोनको मूल्य हेर्नुहोस् । ती मोडल पुराना सामान बेच्ने अनलाइन विज्ञापनमा कतिमा बिक्दै छन्, त्यो पनि हेर्नुहोस् । मानिसले पुरानो फोन बेच्ने मूल्य र बनाएको फोन बिक्ने मूल्यबीचको फरक नै तपाईँको कमाइको ठाउँ हो ।
नेपालमा अरू कहाँ चल्न सक्छ
अहिले फोन जताततै छन् । २०७८ को जनगणनामा नेपालका ७३% घरमा स्मार्टफोन थियो, नगरपालिकामा ७८.३% र गाउँपालिकामा ६२.२% । २०२६ को सुरुसम्म यो ८५.१% पुग्यो (कान्तिपुर) । फोन टिक्दैनन् पनि । वातावरण विभागको अध्ययनअनुसार एउटा फोन करिब दुई वर्ष मात्र चलाइन्छ (काठमाडौँ पोस्ट, २०२३), र २०२३/२४ मा मात्रै नेपालले १८ लाख ४० हजार स्मार्टफोन आयात गर्यो (भन्सार विभाग) ।
ग्राहक हरेक जिल्लामा छन्, तर हामीले भेटेका पुराना फोन बनाएर बेच्ने व्यवसाय सबै काठमाडौँमै छन् । वरपरका गाउँबाट परिवारहरू फोन किन्न आउने जिल्ला सदरमुकाम वा बजार भएको सहर, अनि स्कुल र कलेजको नजिक भरोसा गर्न मिल्ने पसल चल्न सक्छ । पसल ठुलो हुनुपर्दैन । दुखीरामको पसल त बाराको भरवलिया गाउँमै छ ।
बनाउनै नमिल्ने फोन के गर्ने
नेपालमा इलेक्ट्रोनिक फोहोरका लागि छुट्टै कानुन छैन । ठोस फोहोरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ ले हानिकारक फोहोर समेट्छ, र २०२२ को राष्ट्रिय फोहोरमैला व्यवस्थापन नीतिमा इलेक्ट्रोनिक फोहोरको कुरा छ, तर त्यसका कार्ययोजना लागु भएका छैनन् । जिम्मेवारी स्थानीय सरकारको हो, तर उनीहरूसँग यो सम्हाल्ने क्षमता अझै नभएको विज्ञ बताउँछन् (काठमाडौँ पोस्ट, २०२३) । फोनमा सुन, चाँदी र तामा हुन्छन्, तर हानिकारक पदार्थ पनि हुन्छन् । कबाडीहरू तामा निकाल्न तार जलाउँछन् । २०१७ मा सुरु भएको डोको रिसाइक्लर्स (Doko Recyclers) ले इलेक्ट्रोनिक फोहोर सही तरिकाले रिसाइकल गर्छ । यसकहाँ आउने उपकरणमध्ये २% मात्र बनाएर फेरि चलाउन मिल्छ । बिग्रेका फोन पार्टपुर्जाका लागि राख्नुहोस्, बाँकी सही रिसाइक्लरलाई दिनुहोस्, आगोमा कहिल्यै नहाल्नुहोस् ।
प्रायः सोधिने प्रश्न
- मोबाइल मर्मत सिक्न कति समय लाग्छ ?
- दुखीरामले तीन महिना तालिम लिएका थिए (कारितास नेपाल, २०२०) । बालाजु स्कुल अफ इन्जिनियरिङ एन्ड टेक्नोलोजीको मोबाइल फोन मर्मत प्राविधिक तालिम ३९० घण्टाको थियो (२०२२/२३) । त्यसपछि धेरैले अनुभवी मिस्त्रीसँगै काम गरेर अझ सिक्छन् ।
- फोन चोरीको होइन भनेर कसरी थाहा पाउने ?
- बेच्नेको परिचयपत्र माग्नुहोस् र प्रतिलिपि राख्नुहोस् । mdms.nta.gov.np मा फोनको आईएमईआई जाँच्नुहोस् । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले दर्ता भएका फोन मात्र किन्न सुझाव दिन्छ । केन्याको बदिलीले त बेच्नेलाई फोन आफ्नै हो भनी लिखित बयान पनि गराउँछ ।
- कस्तो वारेन्टी दिने ?
- सबको फोनले छ महिनासम्म, बदिलीले एक वर्ष दिन्छ । तपाईँ साँच्चै निभाउन सक्ने जति दिएर सुरु गर्नुहोस्, सायद एक महिना, र किन्नेलाई लिखितमै दिनुहोस् ।
- बनाएको पुरानो फोन नयाँजत्तिकै राम्रो हुन्छ ?
- धेरै किन्नेलाई त्यति भए पुग्छ । ब्याक मार्केटले पहिलो दश वर्षमा झन्डै ३ करोड बनाएका उपकरण बेच्यो । तर यो राम्रा पार्टपुर्जा र बेच्नुअघि हरेक काम जाँच्ने बानीमा भर पर्छ ।
सम्बन्धित
यस भागका स्रोत
माथिका अरू तथ्यका स्रोत छापिने पानामै दिइएका छन् ।
