छापिएको पानामा नअटेको थप जानकारी
अरू देशका व्यवसायको पूरा कथा
प्रोटिक्स (Protix), नेदरल्यान्ड्स । २०१९ मा बर्गेन ओप जुम (Bergen op Zoom) मा प्रोटिक्सले कारखाना खोल्यो, जसलाई उसले संसारकै पहिलो औद्योगिक किरा कारखाना भन्छ । खाद्य कारखानाबाट निस्केको बचेखुचे खुवाएर लार्भा हुर्काइन्छ, अनि तिनबाट निकालेको प्रोटिन र बोसो घरपालुवा जनावर, माछा र पशुको दाना बनाउने कम्पनीलाई बेचिन्छ । २०२३ को अक्टोबरमा अमेरिकी मासु कम्पनी टाइसन फुड्स (Tyson Foods) ले यसको केही सेयर किन्यो । पुराना लगानीकर्तासमेत मिलेर ५ करोड ५० लाख युरो हालियो, र दुई कम्पनीले अमेरिकामा डच कारखानाभन्दा तीनदेखि चार गुणा ठुलो कारखाना बनाउने सहमति गरे । त्यतिबेला ठाउँ तय भइसकेको थिएन । कारखाना २०२५ को अन्त्यतिर चल्ने भनिएको थियो, तर चलेको खबर हामीले भेटेनौँ । प्रोटिक्स आफैँ पनि आफ्नो आम्दानी करिब १ अर्ब युरो पुग्न २०३५ सम्म लाग्ने अनुमान गर्छ । किराको सबैभन्दा ठूला फार्मका लागि पनि यो लामो बाजी हो ।
इन्सेक्टिप्रो (InsectiPro), केन्या । नेदरल्यान्ड्समा खाद्य तथा कृषि व्यवसाय पढेकी टलाश हुइबर्स (Talash Huijbers) माछा पाल्ने योजनामा थिइन् । तर माछापालनलाई महँगो बनाउने कुरा दाना, अझ दानामा हाल्ने प्रोटिन रहेछ भन्ने उनले बुझिन् । त्यसैले २०१८ मा उनले लिमुरुको रेड हिलमा एक एकड जग्गा भाडामा लिएर ब्ल्याक सोल्जर फ्लाई पाल्न थालिन् । पहिलो झिँगा नैरोबीको किरा अनुसन्धान केन्द्र आइसिप (icipe) बाट आएका थिए । २०२४ सम्म १२ भन्दा बढी ग्रिनहाउसमा २ हजारभन्दा बढी क्रेट चलिरहेका थिए, र दिनमा ६० टनभन्दा बढी फोहोर आउँथ्यो । दाना किलोको १३० केन्याली सिलिङमा बिक्छ, मेरु र बोमेटमा बिक्री केन्द्र छन्, र खाजाका लागि झ्याउँकिरी पनि थपिएको छ । अहिलेसम्म यसमा २० लाख अमेरिकी डलरभन्दा बढी लगानी लागिसकेको छ, र अझै लगानी खोजिँदै छ ।
लुपवर्म (Loopworm), भारत । आईआईटी रुडकीमा पढेका अङ्कित अलोक बगरिया (Ankit Alok Bagaria) र अभि गौरी (Abhi Gawri) ले २०१९ मा माछा र कुखुरापालक किसानसँग कुरा गरेर काम थाले । तीन वर्षसम्म उनीहरू सरकारी अनुदान र संस्थाको सहयोगमा चले । त्यो बेला परीक्षणका लागि बनाएको सानो प्लान्टले दिनमा करिब ५० किलो किरा निकाल्थ्यो, र उनीहरू दानाका नुस्खा जाँच्दै थिए । २०२२ मा उत्तर बेङ्गलुरुमा कारखाना बनाउन उनीहरूले ३४ लाख अमेरिकी डलर जुटाए । त्यसपछि ब्ल्याक सोल्जर फ्लाईसँगै रेशम किरा पनि थपे । अहिले उनीहरूको कारखानाले वर्षमा ६ हजार टन प्रशोधन गर्न सक्छ, र धेरैजसो उत्पादन युरोप, दक्षिण अमेरिका र दक्षिणपूर्वी एसियाका माछा, साल्मन र घरपालुवा जनावरको दाना बनाउने कम्पनीले किन्छन् । २०२४–२५ मा उनीहरूको आम्दानी ४ करोड ५० लाख भारतीय रुपैयाँ थियो, जुटाएको ६६ लाख ५० हजार अमेरिकी डलरको तुलनामा निकै थोरै । किराको दानाले नाफा दिन वर्षौँ लाग्छ ।
एउटा चर्चित असफलताको पाठ
फ्रान्सको इन्सेक्ट (Ÿnsect) ले ६० करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी जुटायो, र सस्तोमा किराको प्रोटिन बनाउन सकिन्छ भनेर देखाउनुअघि नै विशाल कारखाना बनायो । दाना मूल्य हेरेर किनिन्छ, वातावरणमैत्री भन्दैमा कसैले बढी तिर्दैन । उसका किराले खाने अन्नका उपउत्पादन त सिधै दानामा पनि हाल्न सकिन्थ्यो, त्यसैले किराले खर्च घटाउनुको सट्टा एउटा महँगो चरण थप्यो । त्यसमाथि ऊर्जा र ब्याजको खर्च बढ्यो । २०२५ को डिसेम्बरमा फ्रान्सको अदालतले कम्पनी खारेज गर्ने आदेश दियो । सानो कारखानाबाट सुरु गरेर बिस्तारै बढेको अर्को कम्पनी भने राम्रो गरिरहेको बताइन्छ ।
नेपालको सानो फार्मलाई पनि यही पाठ लागु हुन्छ । लार्भालाई त्यस्तो फोहोर खुवाउनुहोस्, जुन अरू कसैको काम लाग्दैन, सकेसम्म जुन उठाइदिएबापत पैसा पनि पाइन्छ । पहिले छिमेकका किसानलाई बेच्नुहोस् । हरेक खेपले आफ्नो खर्च उठाउन थालेपछि मात्र फार्म ठुलो बनाउनुहोस् ।
पैसाको हिसाब, एक एक गरेर
पहिलो, एक टन फोहोरबाट कति निस्कन्छ ? स्विट्जरल्यान्डको जल अनुसन्धान संस्था इआवाग (Eawag) को निर्देशिका (२०२१) अनुसार फोहोरको तौलको करिब १०–२०% लार्भा बन्छ, र सुकाउँदा लार्भाको तौल करिब ७०% घट्छ । यसको अर्थ, १,००० किलो फोहोरबाट १००–२०० किलो काँचो लार्भा, अनि १००–२०० × ०.३ = ३०–६० किलो सुकेको लार्भा ।
दोस्रो, त्यो कतिमा बिक्छ ? भार्देउको फार्मले सुकेको लार्भा किलोको रु. ७० मा बेचेको थियो (२०२३) । ३०–६० किलो × रु. ७० = एक टन फोहोरबाट रु. २,१००–४,२०० ।
तेस्रो, साँच्चिकै फार्मलाई कति फोहोर चाहिन्छ ? भार्देउले एक खेपमा ३,५०० किलो निस्कने आशा गरेको थियो । त्यो सुकेको लार्भा हो भने यही दरले एक खेपमा ३,५०० ÷ ०.०६ = करिब ५८ टनदेखि ३,५०० ÷ ०.०३ = करिब ११७ टनसम्म फोहोर चाहिन्छ, अर्थात् ४५–६० दिनको खेपभर दिनहुँ करिब १–२.६ टन । त्यसैले सानो फार्मले पनि सबैभन्दा पहिले नियमित फोहोर पाइने ठाउँ खोज्नुपर्छ ।
चौथो, दोस्रो उत्पादन । सोही निर्देशिकाअनुसार हरेक टन फोहोरबाट २००–४०० किलो फ्रास पनि बाँकी रहन्छ । नेपालमा फ्रासको भरपर्दो मूल्य हामीले भेटेनौँ । कम्पोस्ट वा गँड्यौला मल कतिमा बिक्छ, एग्रोभेट पसलमा सोध्नुहोस् ।
पाँचौँ, खर्च । सानो फार्मको खर्चको भरपर्दो तथ्याङ्क भेटिएन । टहरा, क्रेट, जाडोमा तताउने, सुकाउने, फोहोर ओसार्ने र ज्यालाको खर्च आफैँ बुझ्नुहोस् ।
छैटौँ, किसानले अहिले खुवाउने दानाभन्दा सस्तो पर्छ कि पर्दैन ? नेपालमा भटमासको पिना वा माछाको धुलोको अहिलेको भरपर्दो मूल्य हामीले भेटेनौँ, दाना पसलमा सोध्नुहोस् । सुकेको लार्भामा ३०–४०% प्रोटिन हुन्छ (इआवाग), त्यसैले एक किलो दानाको होइन, एक किलो प्रोटिनको मूल्य दाँज्नुहोस् ।
नेपालमा अरू कहाँ चल्न सक्छ
चितवन । केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागको २०१५ को कुखुरा सर्वेक्षणमा चितवनमा १,९२३ व्यावसायिक कुखुरा फार्म थिए, र नेपालको ६८% अन्डा त्यहीँ उत्पादन हुन्थ्यो । त्यहाँको कुखुराको कारोबार वर्षमा करिब रु. १० अर्बको थियो । दाना किन्ने किसान नजिकनजिकै छन्, ठाउँ न्यानो छ, र भार्देउका पहिलो लार्भा पनि चितवनबाटै आएका थिए । भार्देउको फार्मलाई सघाउने संस्थाले अर्को फार्मका लागि चितवन वा कैलाली सोचिरहेको थियो, किनकि त्यहाँको हावापानी लार्भालाई बढी सुहाउँछ (रोयटर्स, २०२३) ।
बारा । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाअन्तर्गत बारा मत्स्य सुपरजोन हो । त्यहाँ १,७६५ हेक्टरमा ४,३४० माछा पोखरी छन्, र पानी न्यानो भएकाले वर्षमा तीन पटक माछा निकाल्न सकिन्छ । नेपालमा माछाको दाना पर्याप्त नबन्ने हुँदा बाराका किसान भारतबाट महँगो दाना किन्छन् (काठमाडौँ पोस्ट, २०१८) ।
काठमाडौँ उपत्यकामा सबैभन्दा धेरै फोहोर निस्कन्छ, दिनको करिब १,२०० टन । तर लार्भा २४–३० डिग्री सेल्सियसमा सबैभन्दा राम्ररी हुर्कन्छन्, र यहाँको जाडो तिनका लागि चिसो हुन्छ । भार्देउमा लार्भालाई तताउने प्यानल जडिएका खोरमा राखिन्छ, र चिसोमा लार्भा कत्तिको हुर्कन्छन् भनेर सहयोगी संस्थाले अझै परीक्षण गरिरहेको थियो ।
प्रायः सोधिने प्रश्न
- यो फोहोरी काम होइन र ? झिँगाले रोग फैलाउँदैन ?
- वयस्क झिँगाले केही खाँदैन, पानी मात्र चाहिन्छ, र ऊ करिब एक हप्ता बाँच्छ । लार्भालाई फोहोर खुवाउँदा साल्मोनेलाजस्ता रोग फैलाउने ब्याक्टेरिया मर्ने अध्ययनले देखाएका छन् (इआवाग, २०२१) । भार्देउका महिलालाई सुरुमा लार्भा देख्दा घिन लागेको थियो, तालिमपछि भने उनीहरू ढुक्कसँग लार्भा चलाउन थाले ।
- पहाडको सहरमा गर्न सकिन्छ ?
- सकिन्छ, तर न्यानो राख्नुपर्छ । लार्भालाई २४–३० डिग्री सेल्सियस सबैभन्दा राम्रो हुन्छ । चिसो भए ती कम खान्छन् र ढिलो हुर्कन्छन् (इआवाग) । ललितपुरको भार्देउमा तताउने प्यानल भएका खोर प्रयोग गरिन्छ ।
- सुरुका झिँगा कहाँबाट ल्याउने ?
- भार्देउले चितवनबाट ल्याएको थियो । राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रको वेबसाइटमा तालिम, साना लार्भा र फार्मको डिजाइन पाइने उल्लेख छ, तर हामीले २०२६ को अक्टोबरमा हेर्दा ती “उपलब्ध छैन” भनिएको थियो । त्यसैले योजना बनाउनुअघि सोधेर पक्का गर्नुहोस् ।
- किराको दाना बेच्न इजाजत चाहिन्छ ?
- दानासम्बन्धी २०३३ सालको ऐन (Feed Act) अनुसार पशुदाना बनाउने, बेच्ने वा आपूर्ति गर्ने जो कोहीले इजाजतपत्र लिनुपर्छ, र दानाको मापदण्ड एउटा समितिले तोक्छ । किराकै लागि छुट्टै नियम हामीले भेटेनौँ, त्यसैले बेच्नुअघि पशु सेवा कार्यालयमा सोध्नुहोस् ।
सम्बन्धित
यस भागका स्रोत
माथिका अरू तथ्यका स्रोत छापिने पानामै दिइएका छन् ।
