Skip to content

← हाम्रो स्थानीय तह

पसल वा सानो व्यवसाय दर्ता

पालिकामा दर्ता, हरेक वर्ष नवीकरण

सरिताकी आमाले घरकै भुइँतलामा तरकारी र किराना पसल खोल्ने विचार गर्नुभयो। सामान ल्याउनुअघि नै छिमेकीले सुझाए, “पहिले नगरपालिकामा दर्ता गर्नुहोस्, नत्र अनुगमन टोली आएपछि जरिबानासहित तिर्नुपर्छ।” आमाले सोध्नुभयो, “यत्रो सानो पसलको पनि दर्ता?” हो, चिया पसल होस् वा कपडा पसल, पालिकाको क्षेत्रमा चल्ने व्यवसाय पालिकामा दर्ता गरेर हरेक वर्ष नवीकरण गर्नुपर्छ।

यस पानामा सानो व्यवसाय पालिकामा कसरी दर्ता गर्ने, हरेक वर्ष के गर्ने, कर तिर्न PAN कहाँ लिने र पसल बन्द गर्दा के गर्ने भन्ने कुरा छन्।

कानुनले के भन्छ

संविधानको अनुसूची ८ ले स्थानीय तहका अधिकारमा व्यवसाय कर र स्थानीय बजार व्यवस्थापन राखेको छ।⁠ स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले यसलाई कामको सूचीमा यसरी बदलेको छ:

कुरा कानुनले के भन्छ कहाँ लेखिएको
व्यवसाय दर्ता स्थानीयस्तरका व्यापारिक फर्मको दर्ता, अनुमति, नवीकरण, खारेजी, अनुगमन र नियमन पालिकाको काम स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा ११(२)(ञ)(६)
साना उद्योग लघु, घरेलु र साना उद्योगको दर्ता, नवीकरण, खारेजी र नियमन पनि पालिकाको काममा दफा ११(५)(घ)(१)
व्यवसाय कर पालिकाले आफ्नो क्षेत्रका व्यापार, व्यवसाय वा सेवामा पुँजीगत लगानी र आर्थिक कारोबारको आधारमा लगाउँछ दफा ५८
वडाको भूमिका व्यवसाय करको लेखाजोखा र सङ्कलन, नयाँ व्यवसाय दर्ता; वडाभित्रका उद्योग र व्यवसायको लगत राख्ने दफा १२(२)(ग)(३३), १२(२)(घ)(४)
बन्द भएको सिफारिस व्यापार व्यवसाय बन्द भएको वा सञ्चालनमा नरहेको सिफारिस वडाले गर्छ दफा १२(२)(ङ)(८)

कानुनबमोजिम बाहेक स्थानीय तहले कुनै कर लगाउन पाउँदैन।⁠ त्यसैले व्यवसाय कर कति लाग्ने भन्ने कुरा हरेक पालिकाको सभाले हरेक वर्ष पारित गर्ने आर्थिक ऐनमा हुन्छ।

कसरी दर्ता गर्ने

  1. पसल चल्ने ठाउँको वडा कार्यालयमा गएर व्यवसायका लागि सिफारिस लिनुहोस्। वडा कार्यालयको ठेगाना र फोन नम्बर पालिकाको वेबसाइटमा हुन्छ; त्यसको लिङ्क माथिको बाकसमा छ।
  2. कुन कागज चाहिन्छ भन्ने कुरा पालिकाको नागरिक बडापत्रमा हेर्नुहोस्। प्रायः वडाको सिफारिस चाहिन्छ, र भाडाको कोठा भए घरबहाल सम्झौता।
  3. पालिकाको राजस्व वा उद्योग-व्यवसाय हेर्ने शाखामा निवेदन दिनुहोस्। व्यवसायको किसिम (किराना, चिया पसल, कपडा…) र लगानी कति भन्ने कुरा साँचो लेख्नुहोस्; कर यही दुई कुराले तय हुन्छ।
  4. व्यवसाय कर तिरेर दर्ता प्रमाणपत्र र रसिद लिनुहोस्, र दुवै जोगाएर राख्नुहोस्।
  5. कमाइमा आयकर तिर्न PAN लिनुहोस् (तल हेर्नुहोस्)।
  6. हरेक आर्थिक वर्ष व्यवसाय नवीकरण गर्नुहोस्। ढिलो गरे जरिबाना लाग्न सक्छ, छिटो गरे छुट पनि हुन सक्छ; कति भन्ने कुरा आर्थिक ऐनमा हुन्छ।

PAN: आन्तरिक राजस्व कार्यालयबाट

पालिकाको दर्ताले आयकरको काम गर्दैन। आन्तरिक राजस्व विभागको प्रश्नोत्तरअनुसार:

  • आय आर्जन गर्ने व्यक्तिले स्थायी लेखा नम्बर (PAN) लिनुपर्छ। एकलौटी फर्म भए फर्मको मुख्य ठेगाना पर्ने ठाउँको आन्तरिक राजस्व कार्यालय वा करदाता सेवा कार्यालयबाट लिइन्छ।
  • PAN लिँदा परिचय खुल्ने कागज (नागरिकता वा राहदानी) को प्रतिलिपि, फोटो, फर्म दर्ता भएको प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि, अनि आफ्नै घरमा कारोबार गर्ने भए त्यसको प्रमाण वा भाडामा भए घरबहाल सम्झौता चाहिन्छ।
  • फाराम भर्न नजाने आन्तरिक राजस्व कार्यालयको हेल्पडेस्क वा उद्योग वाणिज्य सङ्घमा सहयोग माग्न सकिन्छ।
  • आयकर र मूल्य अभिवृद्धि कर (VAT) दुवैका लागि एउटै PAN हुन्छ; तर VAT लाग्ने कारोबार गर्ने भए आन्तरिक राजस्व कार्यालय वा करदाता सेवा कार्यालयमा निवेदन दिएर VAT मा पनि दर्ता हुनुपर्छ।

PAN सम्बन्धी थप कुरा, अङ्ग्रेजीमा: Getting a PAN।

बन्द गर्दा वा सार्दा

पसल बन्द गर्दा ताला लगाएर मात्र पुग्दैन। पालिकाको अभिलेखमा दर्ता खारेज नभएसम्म व्यवसाय चलिरहेको मानिन सक्छ र हरेक वर्षको कर बाँकी देखिन्छ। त्यसैले:

  1. वडामा व्यवसाय बन्द भएको जानकारी दिएर व्यवसाय बन्द भएको सिफारिस लिनुहोस्।⁠
  2. बाँकी कर चुक्ता गरेर पालिकामा दर्ता खारेजीको निवेदन दिनुहोस्।
  3. ठाउँ सार्दा वा नाम फेर्दा पनि पालिकामा जानकारी दिनुपर्छ; कति दिनभित्र र कति दस्तुर भन्ने कुरा आर्थिक ऐनमा हुन्छ।

होमस्टे, इ-रिक्सा र निर्माण व्यवसाय

पसलबाहेक केही व्यवसायमा पालिकाको आफ्नै अनुमति वा दर्ता चाहिन्छ।⁠ धेरैले सोध्ने केही:

व्यवसाय पालिकाको काम कहाँ लेखिएको
होमस्टे (घरबास) कानुनले वडालाई होमस्टे कार्यक्रम प्रवर्धन गर्ने काम दिएको छ; धेरै पालिकाले आफ्नै कार्यविधि र आर्थिक ऐनअनुसार होमस्टे दर्ता र नवीकरण पनि गर्छन् स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, दफा १२(२)(ग)(४१)
इ-रिक्सा, टेम्पो जस्ता स्थानीय सार्वजनिक सवारी रुट तोक्ने, चलाउने अनुमति दिने, नवीकरण, खारेजी, भाडादर र सेवाको गुणस्तरको नियमन दफा ११(४)(ट)(२)
सरकारी निर्माणको ठेक्का लिने “घ” वर्गको निर्माण व्यवसायी इजाजतपत्र दिने, नवीकरण र खारेजी दफा ११(२)(छ)(१०)
घरेलु, लघु र साना उद्योग दर्ता, नवीकरण, खारेजी र नियमन दफा ११(५)(घ)(१)

पालिकामा टेम्पो वा इ-रिक्सा दर्ता गर्न जाँदा सवारीको ब्लुबुक र चालक अनुमतिपत्र पहिल्यै चाहिन्छन् (तलको उदाहरण हेर्नुहोस्)। होमस्टेका लागि घर कस्तो हुनुपर्छ भन्ने मापदण्ड होमस्टे सञ्चालन कार्यविधिमा हुन्छ, र कागज र दस्तुर पालिकैपिच्छे फरक हुन्छन्।

आफ्नो पालिकाको दर

कुन व्यवसायमा कति कर, नवीकरण कहिलेसम्म, ढिलो गरे कति जरिबाना र छिटो तिरे कति छुट भन्ने सबै कुरा आफ्नो पालिकाको चालु वर्षको आर्थिक ऐनमा हुन्छ; कुन कागज र कुन शाखा भन्ने कुरा नागरिक बडापत्रमा।

उदाहरण: एउटा हिसाब

सरिताकी आमाले चार लाख रुपैयाँ लगाएर किराना र तरकारी पसल खोल्नुभयो। मानौँ, उहाँको पालिकाको आर्थिक ऐनले “३ देखि ५ लाख” लगानीको किराना पसलमा वार्षिक व्यवसाय कर रु. ३,००० तोकेको छ, र ग्यास पनि बेचे २५ प्रतिशत थप। पसलमा ग्यास पनि राखे रु. ३,७५० लाग्छ। असोज मसान्तभित्र नवीकरण गर्दा छुट दिने पालिका पनि छन्। (यो अङ्क बुझ्नका लागि मात्र हो; वास्तविक कर पालिकाले निर्धारण गर्छ।)

विकासले पसल बन्द गरेर अर्कै काम सुरु गरे, तर पालिकामा केही भनेनन्। दुई वर्षपछि के हुन सक्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी वा कर सल्लाह होइन। दर र कागज हरेक वर्ष फेरिन सक्छन्; दर्ता गर्नुअघि आफ्नो पालिकाको चालु आर्थिक ऐन र बडापत्र हेर्नुहोस्।

कानुनी आधार
यी तथ्य कहाँबाट

← हाम्रो स्थानीय तह