काँकडभिट्टाबाट महेन्द्रनगर जाने बसमा दिनभरि बसेर कान थाप्नुहोस्। झापाबाट चढेका यात्रु लिम्बू वा राजवंशीमा कुरा गर्छन्, जनकपुर आइपुग्दा मैथिली सुनिन्छ, चितवनमा थारू, बुटवलतिर अवधी, अनि कैलालीपछि डोटेली। कन्डक्टरले भने सबैसँग नेपालीमै भाडा माग्छ। एउटै बसमा यति धेरै भाषा किन? नेपालमा कति भाषा छन्, ती कुन कुन परिवारका हुन् र कुन कुन लिपिमा लेखिन्छन्? यस पानामा यिनै प्रश्नको उत्तर जनगणना, भाषाविद्का अध्ययन र संविधानबाट खोजौँ।
नेपालमा कति भाषा?
जनगणनाले हरेक मानिसलाई सोध्छ: तपाईँको मातृभाषा कुन हो? मातृभाषा भनेको सानैमा घरमा पहिलो पटक सिकेको भाषा हो। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ मा यस प्रश्नका उत्तरमा १२४ वटा मातृभाषाका नाम आए। राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयका अनुसार तीमध्ये १११ वटा २०६८ को जनगणनामा पनि थिए र १३ वटा पहिलो पटक गनिए: भोटे, लोवा, चुम / नुब्री, बारागुन्वा, नार-फु, राना थारू, कार्मारोङ, मुगाली, तिछुरोङ पोइके, सादरी, डोने, मुन्डा / मुडियारी र केवरात। २०६८ मा गनिएका थोरै वक्ताका बाह्र विदेशी भाषालाई यस पटक ‘अन्य’ मा राखियो।
सबैभन्दा धेरैले बोल्ने भाषा
नेपालको कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ छ। एक प्रतिशतभन्दा बढी मानिसले मातृभाषा भनेका १३ भाषा यी हुन्। नामको लिङ्क थिच्दा त्यो भाषा कुन पालिकामा कति प्रतिशतको मातृभाषा हो भन्ने नक्सा खुल्छ।
| क्र.सं. | मातृभाषा | बोल्ने मानिस | प्रतिशत |
|---|---|---|---|
| १ | नेपाली | १,३०,८४,४५७ | ४४.८६ |
| २ | मैथिली | ३२,२२,३८९ | ११.०५ |
| ३ | भोजपुरी | १८,२०,७९५ | ६.२४ |
| ४ | थारू | १७,१४,०९१ | ५.८८ |
| ५ | तामाङ | १४,२३,०७५ | ४.८८ |
| ६ | बज्जिका | ११,३३,७६४ | ३.८९ |
| ७ | अवधी | ८,६४,२७६ | २.९६ |
| ८ | नेपाल भाषा (नेवारी) | ८,६३,३८० | २.९६ |
| ९ | मगर ढुट | ८,१०,३१५ | २.७८ |
| १० | डोटेली | ४,९४,८६४ | १.७० |
| ११ | उर्दु | ४,१३,७८५ | १.४२ |
| १२ | याक्थुङ / लिम्बू | ३,५०,४३६ | १.२० |
| १३ | गुरुङ | ३,२८,०७४ | १.१२ |
यी तेह्र भाषा बोल्ने मानिस जोड्दा देशको ९०.९४ प्रतिशत हुन्छ। बाँकी १११ मातृभाषा मिलेर नौ प्रतिशतजति मानिसका मातृभाषा हुन्। तीमध्ये २३ वटा भाषा बोल्ने मानिस हजारभन्दा कम छन् र सबैभन्दा कम वक्ता भएको कुसुन्डा मातृभाषा भन्ने २३ जना मात्र गनिए।
अर्को तरिकाले पनि हेर्न सकिन्छ। देशका ७५३ स्थानीय तहमध्ये ४४१ मा सबैभन्दा धेरै मानिसको मातृभाषा नेपाली हो। मैथिली ८० पालिकामा, भोजपुरी ४० मा, तामाङ ३६ मा र बज्जिका ३४ मा सबैभन्दा ठुलो मातृभाषा हो। जम्मा ३५ वटा भाषा कुनै न कुनै पालिकामा पहिलो स्थानमा छन्। मैथिली सप्तरी, धनुषा, सिराहा र महोत्तरीका धेरैजसो पालिकामा अगाडि छ, बज्जिका सर्लाही र रौतहटका, भोजपुरी बारा र पर्साका, तामाङ मकवानपुर र रसुवाका, लिम्बू पाँचथर र ताप्लेजुङका, अवधी कपिलवस्तुका र डोटेली डोटीका। अरू केही जिल्लामा चाहिँ करिब आधा पालिकामा मात्र: नुवाकोट र काभ्रेपलाञ्चोकमा तामाङ, रुपन्देहीमा भोजपुरी, बाँकेमा अवधी, बर्दियामा थारू। कैलालीका १३ पालिकामध्ये ५ मा थारू पहिलो छ, ७ मा नेपाली। त्यसैले देशभरको प्रतिशत एउटा कुरा हो, आफ्नै गाउँपालिकाको चित्र अर्कै हुन सक्छ। नेपालका जाति र भाषाको नक्सा मा आफ्नो पालिका थिचेर हेर्नुहोस्।
जनगणनाको सङ्ख्या कसरी पढ्ने?
१२४ भनेको जनगणनामा मानिसले दिएका उत्तरको गन्ती हो, भाषाविद्ले हरेक भाषा छुट्याएर बनाएको सूची होइन। त्रिभुवन विश्वविद्यालयका भाषाविज्ञानका प्राध्यापक दानराज रेग्मीले नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको जर्नलमा यसका केही उदाहरण दिएका छन्:
- राई लाई छुट्टै मातृभाषा गनिएको छ, तर भाषाविज्ञानले राई नामको एउटै भाषा पुष्टि गरेको छैन; बान्तवा, चाम्लिङ, कुलुङ जस्ता किरात भाषा छुट्टाछुट्टै पनि गनिएका छन्।
- लोवा र मुस्ताङकै ल्होपा उनका विचारमा एउटै भाषा हुन्, तर दुवै अलग गनिए।
- संस्कृत लाई १३,९०६ जनाले र अङ्ग्रेजी लाई १,३२३ जनाले मातृभाषा भने, तर रेग्मीका विचारमा नेपालमा यी दुई मातृभाषाका रूपमा सिकिँदैनन्।
- कतिपय मानिसले आफ्नो जातिको पुर्खाको भाषालाई नबोले पनि मातृभाषा भनेका छन्।
त्यसैले रेग्मीले छुट्टै भाषा गणना गर्न सुझाव दिएका छन्। जनगणनाको अङ्क नेपालका भाषाबारे सबैभन्दा ठुलो र आधिकारिक तथ्याङ्क हो, तर त्यसलाई ‘मानिसले आफ्नो मातृभाषा के भने’ भन्ने अर्थमा पढ्नुपर्छ।
भाषा परिवार
संस्कृतको सप्त, नेपालीको सात र अङ्ग्रेजीको seven मिल्नु संयोग होइन। धेरै पहिले बोलिने एउटै पुर्खा भाषाबाट बिस्तारै छुट्टिएका भाषाहरूको समूहलाई भाषा परिवार भनिन्छ। परिवारभित्रका भाषाका शब्द र व्याकरणमा यस्ता नियमित समानता भेटिन्छन्। (नेपाली कसरी भारोपेली परिवारमा पर्छ भन्ने कुरा नेपाली व्याकरणको पहिलो अध्याय मा छ।)
रेग्मीको वर्गीकरणअनुसार जनगणनाका मातृभाषा यसरी परिवारमा बाँडिन्छन्। यहाँ साङ्केतिक भाषालाई तालिकाबाट छुट्टै राखिएको छ (तल हेर्नुहोस्)। प्रतिशत जनगणनाकै तथ्याङ्कबाट निकालिएको हो:
| भाषा परिवार | मातृभाषा | बोल्ने मानिसको प्रतिशत | केही भाषा |
|---|---|---|---|
| भारोपेली (धेरैजसो भारतीय आर्य शाखाका; अङ्ग्रेजी र संस्कृत पनि यसैमा) | ४६ | ८३.०७ | नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, अवधी, बज्जिका, डोटेली, उर्दु |
| भोटबर्मेली (चिनियाँ-तिब्बती परिवारको शाखा) | ७२ | १६.५९ | तामाङ, नेपाल भाषा, मगर ढुट, लिम्बू, गुरुङ, राई, बान्तवा, शेर्पा |
| आग्नेय | ३ | ०.१९ | सन्थाली, मुन्डा / मुडियारी, खडिया |
| द्रविड | १ | ०.१३ | उराँव (झाँगड) |
| एकल भाषा (कुनै परिवारमा नपर्ने) | १ | ०.०० | कुसुन्डा (२३ जना) |
यी जोड्दा १२३ हुन्छन्। बाँकी एउटा नेपाली साङ्केतिक भाषा हो। जनगणनामा १,७८४ जनाले यसलाई मातृभाषा भने। रेग्मीले यसलाई नेपालमा प्रायः नेपाली बोल्ने समुदायमा चल्ने भएकाले भारतीय आर्य भाषासँगै गनेर भारोपेली ४७ बनाएका छन्। साङ्केतिक भाषाका आफ्नै शब्द र व्याकरण हुन्छन्; यो बोलिने कुनै भाषाको शाखा होइन। त्यसैले यस पानामा यसलाई छुट्टै राखिएको छ। (साङ्केतिक भाषाबारे व्याकरणको यही अध्याय मा पढ्नुहोस्।)
तालिकामा दुई कुरा ध्यान दिनुहोस्। भाषाको सङ्ख्यामा भोटबर्मेली परिवार सबैभन्दा ठुलो छ, ७२ वटा। तर बोल्ने मानिसको सङ्ख्यामा भारोपेली परिवार सबैभन्दा ठुलो छ: सय जनामा ८३ जनाको मातृभाषा यही परिवारको हो। भोटबर्मेली परिवारका धेरै भाषा थोरै मानिसले मात्र बोल्छन्: रेग्मीका अनुसार ७२ मध्ये ४७ वटाका वक्ता दश हजारभन्दा कम छन्।
परिवारभित्रका हाँगा
हरेक परिवार फेरि हाँगामा बाँडिन्छ। रेग्मीको वर्गीकरणअनुसार नेपालका केही ठुला हाँगा यस्ता छन्:
- भारतीय आर्य (भारोपेली): उत्तरी हाँगामा नेपाली र नेपालीसँग मिल्दा पश्चिमका भाषा (डोटेली, बैतडेली, अछामी, बझाङी, जुम्ली, खस…); पूर्वी हाँगामा मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका, मगही, राजवंशी, दनुवार, माझी; मध्य हाँगामा थारू, उर्दु, हिन्दी, राना थारू; पूर्व-मध्य हाँगामा अवधी, कुमाल, दराई, बोटे।
- भोटबर्मेली: बोडिक हाँगामा शेर्पा, ह्योल्मो, जिरेल, तामाङ, गुरुङ, थकाली, मनाङे; मध्य हिमाली हाँगामा नेपाल भाषा, मगर ढुट, मगर खाम, चेपाङ, थामी, राजी, राउटे; किरात हाँगामा लिम्बू, बान्तवा, चाम्लिङ, याक्खा, कुलुङ, थुलुङ, सुनुवार, खालिङ, हायु; अरूमा ब्यासी, धिमाल, मेचे र लेप्चा।
- आग्नेय: सन्थाली, मुन्डा / मुडियारी र खडिया। सन्थालीलाई युनिकोडले मुन्डा भाषा भनेको छ। जनगणनाअनुसार सन्थाली मातृभाषा हुने ५३,६७७ मध्ये ५३,४३८ जना कोशी प्रदेशमा छन्।
लिपि
भाषा बोलिन्छ; लिपि त्यसलाई लेख्ने अक्षरको व्यवस्था हो। एउटै भाषा धेरै लिपिमा लेख्न सकिन्छ र एउटै लिपिमा धेरै भाषा लेखिन्छन्। देवनागरी, नेपाल लिपि, सिरिजङ्गा, सम्भोटा र मिथिलाक्षर जस्ता धेरै लिपि भारतीय उपमहाद्वीपको पुरानो ब्राह्मी लिपिबाट विकसित भएका हुन्, त्यसैले तिनमा व्यञ्जनसँगै अ जोडिएर आउने र मात्रा लगाएर अरू स्वर देखाउने ढाँचा उस्तै छ।
देवनागरी
नेपाली, संस्कृत, हिन्दी, मैथिली, अवधीलगायत धेरै भाषा देवनागरीमा लेखिन्छन्; नेपालमा यो लिपि चार दर्जनभन्दा बढी भाषा लेख्न अनुकूल गरेर प्रयोग गरिन्छ। संविधानले नेपालीलाई देवनागरी लिपिसँगै सरकारी कामकाजको भाषा बनाएको छ। आफ्नै लिपि भएका नेपाल भाषा, सन्थाली र गुरुङ पनि देवनागरीमा लेखिन्छन्; नेपाल भाषा त आज प्रायः देवनागरीमै लेखिन्छ।
नेपाल लिपि र रञ्जना
नेपाल भाषा (नेवारी) का लागि नेपाल मण्डलमा विकसित लिपिलाई नेपाल लिपि वा नेवाः लिपि भनिन्छ। यसका नौ वटासम्म रूप गनिएका छन्; दुई चिनिने रूप यस्ता छन्:
- प्रचलित नेपाल लिपि (नेपाललिपि पनि भनिन्छ): युनिकोडमा Newa नामले समावेश छ। यसमा नेपाल भाषासँगै संस्कृत र नेपाली पनि लेखिन्छन्।
- रञ्जना: सुन्दर र कलात्मक रूप। संस्कृत र नेपाल भाषाका धर्मग्रन्थ, अभिलेख र साइनबोर्डमा यो देखिन्छ। तिब्बततिर चल्ने यसैको रूपलाई लान्त्सा भनिन्छ। युनिकोडमा राख्न सन् २००९ देखि प्रस्ताव पेस हुँदै आएका छन्, तर २०८३ कात्तिकसम्म यो समावेश भएको छैन: युनिकोडले भविष्यमा राख्न सकिने लिपिको नक्सा (roadmap) मा मात्र यसलाई राखेको छ, स्वीकृत गरिसकेका नयाँ अक्षरको सूची (pipeline) मा यो छैन। कतिपय लेखमा रञ्जना युनिकोडमा गइसकेको भनिएको भेटिन्छ; युनिकोडमा गएको प्रचलित नेपाल लिपि (Newa) हो।
यी दुवै लिपि विद्यालयमा पनि पढाइन्छन्: पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको कक्षा ९ र १० को ऐच्छिक नेपाल भाषाको पाठ्यक्रमले कक्षा ९ मा नेपाललिपिमा शब्द र वाक्य पढ्न र लेख्न र कक्षा १० मा रञ्जना लिपिमा पढ्न र छोटो अनुच्छेद लेख्न सिकाउँछ।
सिरिजङ्गा (किरात सिरिजङ्गा)
याक्थुङ / लिम्बू भाषाको लिपि सिरिजङ्गा हो, लिम्बू संस्कृतिका नायक सिरिजङ्गाको नाममा। यसलाई किरात लिपि पनि भनिन्छ। युनिकोडका अनुसार यस लिपिका सबैभन्दा पुराना ज्ञात लेख सन् १८५० तिर दार्जिलिङमा सङ्कलन गरिएका थिए र आजको रूप सन् १९२५ देखि कालिम्पोङमा विकसित भयो। नेपालमा इलामको माङसेबुङ र पाँचथरको फाल्गुनन्द गाउँपालिकाले लिम्बू भाषालाई कामकाजमा प्रयोग गर्न थालेका छन्।
सम्भोटा (तिब्बती लिपि)
तिब्बती लिपिलाई नेपालमा सम्भोटा लिपि भनिन्छ, यसका निर्माता मानिने थोन्मी सम्भोटाको नाममा। यो लिपि तिब्बत, लद्दाख, भुटान र नेपालमा चल्छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको ऐच्छिक भोटभाषा विषय सम्भोटा लिपिमा आधारित छ। हिमाली भेगका भाषा लेख्न पनि यही लिपि अनुकूल गरेर प्रयोग गरिन्छ: कान्तिपुरका अनुसार गोरखापत्रको बहुभाषिक पृष्ठमा शेर्पा, ल्होमी र मुगाली यही लिपिमा छापिन्छन्। गुरुङ भाषा पनि यस लिपिमा लेखिएको पाइन्छ।
अरू लिपि
| लिपि | भाषा | के थाहा छ |
|---|---|---|
| रोङ | लेप्चा | युनिकोडका अनुसार सिक्किमका राजा चकदोर नाम्ग्यालले सन् १७२० तिर बनाएको मानिन्छ; तिब्बती लिपिमा आधारित। कान्तिपुरका अनुसार इलामका लेप्चा समुदायले प्रयोग गर्छन्। |
| मिथिलाक्षर (तिरहुता) | मैथिली | मैथिलीको परम्परागत लिपि; बिसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर यसको ठाउँ देवनागरीले लियो, तर धार्मिक र साहित्यिक ग्रन्थ र चिठीपत्रमा यो अझै चल्छ। |
| ओल चिकी | सन्थाली | भारतका पण्डित रघुनाथ मुर्मूले सन्थाली लेख्न बनाएको लिपि; कान्तिपुरका अनुसार नेपालमा पनि सन्थालीका लागि प्रयोग हुन्छ। अरू भारतीय लिपिजस्तो मात्रा लगाउने ढाँचा यसमा छैन; स्वरका छुट्टै अक्षर हुन्छन्। |
| खेमा | गुरुङ (तमू) | गुरुङ भाषाका लागि बनेको नयाँ लिपि; पर्वतको महाशिला गाउँपालिकाले यस लिपिमा गुरुङ भाषाका पाठ्यपुस्तक छापेको छ। बनाउने व्यक्ति र वर्षबारे स्रोतहरू फरक कुरा भन्छन् (तल स्रोत हेर्नुहोस्)। |
| कोइँच | सुनुवार (कोइँच) | सन् १९४२ मा बनेको लिपि; युनिकोडका अनुसार पत्रपत्रिका र सरकारी अभिलेखमा पनि यसको प्रयोग भएको छ। |
| अरबी लिपि | उर्दु | उर्दु यही लिपिमा लेखिन्छ। |
संविधानमा भाषा
नेपालको संविधान, २०७२ का दुई धाराले भाषाको हैसियत तोकेका छन्। तिनका आफ्नै शब्द यस्ता छन्:
धारा ६, राष्ट्रभाषा: नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषाहरू राष्ट्रभाषा हुन्।
धारा ७, सरकारी कामकाजको भाषा:
- (१)देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुनेछ।
- (२)नेपाली भाषाका अतिरिक्त प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसंख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई प्रदेश कानून बमोजिम प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा निर्धारण गर्न सक्नेछ।
- (३)भाषा सम्बन्धी अन्य कुरा भाषा आयोगको सिफारिसमा नेपाल सरकारले निर्णय गरे बमोजिम हुनेछ।
यसको अर्थ: राष्ट्रभाषा एउटा मात्र होइन, १२४ वटै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। नेपाली चाहिँ सङ्घको सरकारी कामकाजको भाषा हो र प्रदेशले कानुन बनाएर आफ्नो प्रदेशका अरू भाषालाई पनि कामकाजको भाषा बनाउन सक्छ। (पुराना किताबमा नेपालीलाई मात्र ‘राष्ट्रभाषा’ भनिएको भेटिन सक्छ; त्यो २०७२ अघिको कुरा हो।)
संविधानको धारा २८७ ले भाषा आयोग को व्यवस्था गरेको छ। यसको काम कुन भाषा सरकारी कामकाजको भाषा बन्न योग्य छ भन्ने आधार तोकेर सिफारिस गर्नु, भाषाको संरक्षण र विकासका उपाय सुझाउनु, मातृभाषालाई शिक्षामा कति प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर नाप्नु र भाषाको अध्ययन र अनुसन्धान गर्नु हो। आयोगले २०७८ सालमा हरेक प्रदेशका लागि कामकाजको भाषा सिफारिस गरेर सरकारलाई बुझायो। त्यसका आधारमा बागमती प्रदेश ले २०८० सालमा तामाङ र नेपाल भाषालाई र गण्डकी प्रदेश ले २०८२ सालमा मगर र गुरुङ भाषालाई प्रदेशको सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने ऐन ल्याए। अरू प्रदेशमा यस्तो ऐन बनिसकेको छैन; कोशी प्रदेशको विधेयक प्रदेश सभामा छलफलमा छ (यी सबै २०८३ कात्तिकसम्मको अवस्था)।
परीक्षामा
नेपालका भाषा, तिनका परिवार र लिपि कक्षा ११ को ऐच्छिक भाषाविज्ञान (Lin. 217) मा पढाइन्छ। पाठ्यक्रमको एकाइ ५ (भाषा परिवार तथा वर्गीकरण, नेपालमा बोलिने भाषा परिवारसहित) र एकाइ ७ (नेपालको भाषिक स्थिति: भाषाको सूचीकरण र वितरण, प्रदेशको भाषिक स्थिति, भाषा र जातिको सम्बन्ध, सम्पर्क भाषा, नेपालमा प्रयोग हुने लिपि) यसैसँग जोडिन्छन्।
- विशिष्टीकरण तालिका २०७७ अनुसार ७५ पूर्णाङ्कमध्ये एकाइ ५ को भार ६ अङ्क र एकाइ ७ को १५ अङ्क छ।
- नमुना प्रश्नपत्रमा: ‘लिपि भनेको के हो?’ (एक वाक्यमा, १ अङ्क); ‘नेपालमा बोलिने भाषा र जातिहरूबिचको अन्तरसम्बन्धको चर्चा गर्नुहोस्’ (छोटो उत्तर, ५ अङ्क); र ‘नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीकरण तथा वितरणबारे चर्चा गर्नुहोस्’ (लामो उत्तर, अथवा प्रश्न, ८ अङ्क)।
- प्रयोगात्मक कार्यमा पनि यो आउँछ: ‘आफ्नो वडामा बोलिने भाषाहरूको सूची तयार पारी भाषा परिवारका आधारमा वर्गीकरण गरेर प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने’ (१० घण्टा, ४ अङ्क)।
सङ्ख्या लेख्दा कुन जनगणनाको हो भनेर खुलाउनुहोस्: ‘२०७८ को जनगणनाअनुसार १२४ मातृभाषा’। २०६८ को जनगणनामा १२३ भाषा गनिएका थिए, त्यसैले वर्ष नलेखे उत्तर अधुरो हुन्छ।
अभ्यास
नेपालका भाषा परिवारमध्ये सबैभन्दा धेरै मातृभाषा कुन परिवारमा छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
संविधानको धारा ६ अनुसार नेपालको राष्ट्रभाषा कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, National Population and Housing Census 2021: Caste/Ethnicity, Language & Religion, खण्ड २.२ (Summary results of Mother Tongue) र तालिका ११: १२४ मातृभाषा, २०६८ मा पनि भएका १११, नयाँ १३ र तिनका नाम, ‘अन्य’ मा गएका १२ विदेशी भाषा, एक लाखभन्दा बढी वक्ता भएका २१ भाषा, नेपाली ४४.८६ प्रतिशत।
- राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, जनगणना २०७८ को तालिका ३ ‘Population by mother tongue and sex’ (censusresults.nsonepal.gov.np, Mother_Tongues_NPHC_2021.xlsx): हरेक भाषाका वक्ता, देश, प्रदेश, जिल्ला र ७५३ स्थानीय तहअनुसार। यस पानाका सङ्ख्या यही तालिकाबाट यसरी निकालिएका हुन्: प्रतिशत = वक्ता ÷ २,९१,६४,५७८; तेह्र भाषाको जोड ९०.९४ प्रतिशत; हजारभन्दा कम वक्ता भएका भाषा गन्दा ‘अन्य’ र ‘उल्लेख नभएको’ छाडिएको; पालिकाअनुसार सबैभन्दा ठुलो भाषा भनेको हरेक स्थानीय तहको तालिकामा सबैभन्दा धेरै वक्ता भएको भाषा, ‘अन्य’ र ‘उल्लेख नभएको’ छाडेर (साइटको नक्साको तथ्याङ्क, make_peoples_map.py ले यही तालिकाबाट बनाएको)। कुसुन्डा यस तालिकामा देशको तहमा (२३ जना) र लुम्बिनी प्रदेशको तहमा (१३ जना) मात्र छ, कुनै जिल्ला वा पालिकाको तहमा छैन; त्यसैले नक्सामा कुसुन्डा छैन। कक्षा १० को सामाजिक अध्ययन (पाठ्यक्रम विकास केन्द्र), छापिएको पृष्ठ २८९–२९० को तालिकाले पनि उही प्रतिशत दिन्छ।
- राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, जनगणना २०७८ को तालिका ४ ‘Population by second language and sex’ (Second_Language_NPHC_2021.xlsx): नेपाली दोस्रो भाषा भन्ने १,३४,८२,९०४ जना; मातृभाषा र दोस्रो भाषा जोडेर ९१.०९ प्रतिशत।
- दानराज रेग्मी, ‘Status of the mother tongues in the 2021 census of Nepal’, Journal of Nepalese Studies, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, वर्ष १६, अङ्क १ (नोभेम्बर २०२४), पृष्ठ १७–३९ (nepjol.info): भाषा परिवारको वर्गीकरण र हाँगा, परिवारअनुसार मातृभाषा र वक्ताको सङ्ख्या (तालिका १), साङ्केतिक भाषालाई उत्तरी भारतीय आर्यसँग गनिएको टिप्पणी (पादटिप्पणी २), दश हजारभन्दा कम वक्ता भएका भोटबर्मेली भाषा (तालिका १५) र गणनाका समस्या (राई, लोवा र ल्होपा, संस्कृत, अङ्ग्रेजी, पुर्खाको भाषा, छुट्टै भाषा गणनाको सुझाव)। परिवारअनुसारका प्रतिशत जनगणनाको तालिकाबाट फेरि जोडेर मिलाइएका छन्। रेग्मीले साङ्केतिक भाषासहित भारोपेली ४७ गनेका छन्; कान्तिपुरको लेख (तल) ले भारोपेली ४६ भनेको छ; साङ्केतिक भाषा नगन्दा सङ्ख्या यही हुन्छ।
- सुरेश किरण, ‘के गर्दै छ भाषा आयोग?’, कान्तिपुर कोसेली, फागुन ९, २०८२: परिवारअनुसार भाषाको सङ्ख्या, कुसुन्डालाई ‘एकल परिवार’ (चूडामणि बन्धु) र ‘कुसुन्डा परिवार’ (माधवप्रसाद पोखरेल) भनिएको, कमला सेन कुसुन्डाको कक्षा, आयोगको काम र प्रदेशको भाषा ऐन (कोशीको विधेयक संसद्मा)।
- ‘Resuscitating dying Kusunda language’, The Kathmandu Post, ४ जनवरी २०१९: भाषा आयोगले दाङको लमहीमा चलाएको कुसुन्डा भाषाको कक्षा, जसमा ज्ञानीमैयाँ र कमला कुसुन्डा स्रोतव्यक्ति थिए (कक्षाको दोस्रो स्रोत)।
- तारामणि राई, ‘नेपालमा १२४ भाषा, अभ्यासमा छन् १८ लिपि’, कान्तिपुर कोसेली, फागुन ९, २०८२: नेपालमा चलेका लिपि (चूडामणि बन्धु र अमृत योन्जन-तामाङको सूचीसहित), देवनागरी चार दर्जनभन्दा बढी भाषामा, नेपाल लिपिका नौ रूप (हेमराज शाक्यलाई उद्धृत गर्दै), सम्भोटा, रोङ, मिथिलाक्षर, ओल चिकी, कोइँच, खेमा, अरबी लिपि, रञ्जनाको साइनबोर्डमा प्रयोग र गोरखापत्रमा प्रयोग हुने लिपि। यस लेखले रञ्जना युनिकोडमा गइसकेको भनेको छ; युनिकोडका आफ्नै कागजातअनुसार युनिकोडमा गएको प्रचलित नेपाल लिपि (Newa) हो, रञ्जना होइन।
- The Unicode Standard, Version 16.0, Core Specification: अध्याय १२ (Devanagari), १३ (Newa, Tibetan, Limbu, Ol Chiki, Lepcha, Sunuwar, Gurung Khema) र १५ (Tirhuta), unicode.org: हरेक लिपिको परिचय, कुन भाषा लेखिन्छ, सिरिजङ्गाका पुराना लेख र आजको रूप (१९२५, कालिम्पोङ), ओल चिकीका निर्माता र बनोट, सन्थाली मुन्डा भाषा भएको, रोङको निर्माण, कोइँच (१९४२; पत्रपत्रिका र सरकारी अभिलेखमा प्रयोग), गुरुङ र सन्थाली देवनागरीमा पनि लेखिने, नेपाल भाषा आज प्रायः देवनागरीमा, मिथिलाक्षरको ठाउँ देवनागरीले लिएको, ब्राह्मीबाट विकसित लिपि। कोइँच लिपिका निर्माताको नाम युनिकोडले कर्ण जेन्तिच र कान्तिपुरको लेखले कर्णबहादुर सुनुवार लेखेको छ; पानामा नाम दिइएको छैन।
- Anshuman Pandey, Preliminary proposal to encode Ranjana in Unicode (L2/23-028, जनवरी २०२३), unicode.org: सन् २००९ देखिका प्रस्तावको सूची, संस्कृत र नेवारका लागि प्रयोग, तिब्बततिर चल्ने रूप लान्त्सा।
- Unicode, Roadmap to the SMP र Proposed New Characters: The Pipeline (२ नोभेम्बर २०२६ मा अद्यावधिक), unicode.org: रञ्जना Roadmap मा कोष्ठकभित्र (सम्भावित लिपिका रूपमा) मात्र छ, Pipeline मा छैन। यही दुई कागजातका आधारमा पानामा रञ्जना युनिकोडमा नभएको भनिएको हो।
- Ken Whistler र अरू, Proposal to encode the Newa script (L2/14-285R3, २०१४), unicode.org: Newa लिपिका अरू नाम (नेपाललिपि, प्रचलित, पचुमोल…)।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम (कक्षा ९ र १०), २०७८, ऐच्छिक विषय, भाग १: नेपाल भाषा (पीडीएफ पृष्ठ ८१–८२: कक्षा ९ मा नेपाललिपि, कक्षा १० मा रञ्जना लिपि) र भोटभाषा (सम्भोटा लिपिमा आधारित)।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाग ३ (ऐच्छिक विषय), भाषाविज्ञान (पीडीएफ पृष्ठ १३०–१३९: एकाइ ५ र ७, प्रयोगात्मक कार्य ३); विशिष्टीकरण तालिका (कक्षा ११) ऐच्छिक विषय २०७७, Lin. 217 (पीडीएफ पृष्ठ १०८–१११: एकाइको भार र नमुना प्रश्न ९, १८, २१)।
- नेपालको संविधान, २०७२ (दोस्रो संशोधनसहित), धारा ६, ७ र २८७, नेपाल कानुन आयोगको युनिकोड पीडीएफ (lawcommission.gov.np), पृष्ठ ३–४ र १५४–१५५: धारा ६ र ७ का शब्द यहीसँग दाँजिएका छन्।
- सुरेश मानन्धर, ‘प्रदेश र स्थानीय तहमा भाषाको प्रयोगसम्बन्धी अभ्यासहरू’, भाषालोक (भाषा आयोग), वर्ष ५, अङ्क १ (चैत २०८२), पृष्ठ १४–२४ (nepjol.info): बागमतीको भाषा ऐन (प्रदेश राजपत्र, २०८० कात्तिक २३; तामाङ र नेपाल भाषा), गण्डकीको ऐन (२०८२ साउन १९; मगर र गुरुङ), कोशीको विधेयक (२०८२ साउनमा प्रदेश सभामा), माङसेबुङ (किरात सिरिजङ्गा लिपिमा) र फाल्गुनन्द गाउँपालिकामा लिम्बू, महाशिला गाउँपालिकाका खेमा लिपिका पाठ्यपुस्तक। महाशिलाका पाठ्यपुस्तकको स्रोत यही लेख मात्र हो।
- लोकबहादुर लोप्चन, ‘गण्डकी प्रदेशमा गुरुङ भाषाको सरकारी कामकाजमा प्रयोग र भावी कार्यदिशा’, भाषालोक, वर्ष ५, अङ्क १ (चैत २०८२), पृष्ठ १–१३ (nepjol.info): आयोगको सिफारिस (२०७८) र पूरक सिफारिस (२०८०), बागमतीको ऐन २०८० र गण्डकीको ऐन २०८२ (दुवै ऐनको दोस्रो स्रोत)।
- गणेश राई, ‘प्रदेशमा ११ भाषा सिफारिस’, कान्तिपुर, भदौ २३, २०७८: भाषा आयोगले प्रदेशको कामकाजको भाषाको प्रतिवेदन बुझाएको। (कुन प्रदेशमा कुन भाषा सिफारिस भयो भन्ने सूची यो लेख र माथिका दुई लेखमा अलिअलि फरक छ, त्यसैले यहाँ दिइएको छैन।)
- ‘माङसेबुङ गाउँपालिकामा सरकारी कामकाजमा लिम्बू भाषा प्रयोग’, अनलाइनखबर, भदौ १, २०८२: लिम्बू भाषा किरात सिरिजङ्गा लिपिमा।
- खेमा लिपि बनाउने व्यक्ति र वर्ष: युनिकोड (अध्याय १३) अनुसार बलनरसिंह गुरुङले बनाएर सन् १९९५ मा समुदायमा ल्याएको र २०१९ सम्म परिमार्जन गरिएको; कान्तिपुरको लिपिसम्बन्धी लेख (माथि) अनुसार वि.सं. २०४२ मा स्याङ्जाका पिमबहादुर गुरुङले तयार गरेको। दुई स्रोत मेल नखाएकाले पानामा नाम र वर्ष दिइएको छैन।
- तुलनाका लागि: पद्मप्रसाद पराजुली, राम्रो रचना मीठो नेपाली, पृष्ठ २८५ (चार भाषा परिवार; यसका केही भाषाका नाम पुराना छन् र कुसुन्डा छैन)।
