पश्चिमबाट आएकी नयाँ साथी टिफिनको बेलामा भन्छिन्, “अब अर्नी खाऊँ।” झापाका साथीले सोध्छन्, “अर्नी भनेको के?” पश्चिमकी साथीका लागि यो खाजाको सामान्य नाम हो; झापाका साथीले भने खाजा मात्र सुनेका छन्। दुवै नेपाली बोल्छन्, दुवै ठिक बोल्छन्। फरक यत्ति हो: एउटै भाषा फरक ठाउँमा अलि फरक तरिकाले बोलिन्छ।
यो पानाले यही फरकको कुरा गर्छ: भाषिका भनेको के हो, नेपालीका भाषिका कहाँ कहाँ छन्, दुई बोली एउटै भाषाका भाषिका हुन् कि छुट्टाछुट्टै भाषा भनेर कसरी छुट्याइन्छ अनि मानक भाषा भनेको के हो।
भाषिका भनेको के हो?
कक्षा ८ को नेपाली पाठ्यपुस्तकले भाषिकाको अर्थ यस्तो दिएको छ: ठाउँअनुसार हुने भाषाको फरक रूप। एउटै भाषा बोल्ने मानिस धेरै ठाउँमा फैलिएर बसे, बाटो र पहाडले छुट्याए अनि सयौँ वर्ष बिते भने उनीहरूको बोली बिस्तारै फरक हुँदै जान्छ। यो सबै जीवित भाषामा हुन्छ।
भाषिकाको फरक कतै उच्चारणमा देखिन्छ, कतै शब्दमा, कतै शब्दको रूपमा। पश्चिमतिर खाजालाई अर्नी भनिन्छ: यो शब्दको फरक हो।
सुदूरपश्चिममा गरिएको अध्ययनमा ‘आइमाई’ भन्ने एउटै अर्थका लागि दार्चुलामा मात्रै चारवटा फरक शब्द चलेको भेटियो; बाजुरामा भने मानक नेपालीको आइमाई पनि चलेको पाइयो। उच्चारणको फरक पनि त्यहीँ देखियो: दार्चुलाको स्वाज्नी बैतडीमा स्वानी भयो, बिचको ज् हरायो।
नेपालीका भाषिका
नेपाली भाषा कर्णालीको सिँजा क्षेत्रमा हुर्केर पूर्वतिर फैलिएको हो (नेपाली भाषाको इतिहास हेर्नुहोस्)। जुम्लाको खस राज्य टुक्रिएपछि साना साना राज्यमा फैलिँदा यसका भौगोलिक भेद बन्दै गए। यसरी डोट्याली र पूर्वेली जस्ता भाषिकाको विकास भयो।
सन् १९३१ मा छापिएको टर्नरको नेपाली शब्दकोशले नै कतिपय शब्दमा ‘पूर्वी भाषिका’, ‘पश्चिमी भाषिका’ र ‘दार्जिलिङको भाषिका’ भनेर चिनो लगाएको थियो। आज पनि नेपालीका भाषिकालाई मोटामोटी यसरी बुझिन्छ:
- पूर्वेली: गोरखादेखि पूर्वतिर बोलिने नेपाली। आजको मानक नेपाली धेरैजसो यसैमा आधारित छ।
- पश्चिमी भाषिका: कर्णाली र सुदूरपश्चिमतिर बोलिने नेपाली। जुम्ली भाषिकामाथि छुट्टै शोध पनि भएका छन्।
- सुदूरपश्चिमका भाषिका: बालकृष्ण पोखरेलले यिनलाई ओरपच्छिमा, मझपच्छिमा र परपच्छिमा गरी तीन भागमा बाँडेका थिए। अरू अध्येताले जिल्लाका नामबाट दार्चुलाली, बैतडेली, डडेलधुराली, बझाङी, बाजुराली, अछामी र डोट्याली भनेका छन्।
- नेपालबाहिरको नेपाली: दार्जिलिङ, सिक्किम, आसाम, मणिपुर र देहरादुनतिर बोलिने नेपालीका पनि आफ्नै विशेषता छन्।
दुई बोली कति मिल्छन्?
दुई बोली एउटै भाषाका भाषिका हुन् कि छुट्टाछुट्टै भाषा भनेर छुट्याउन भाषाविद्हरू सरल तरिका अपनाउँछन्। सबै भाषामा हुने सय आधारभूत शब्द (हात, आँखा, पानी, आगो, आइमाई जस्ता) दुवै ठाउँका मानिसलाई भन्न लगाइन्छ। अनि ती शब्द कति प्रतिशत मिल्छन् भनेर हिसाब गरिन्छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय, रत्नराज्यलक्ष्मी क्याम्पसका यज्ञेश्वर निरौलाले सुदूरपश्चिमका सात जिल्ला र पूर्वेली नेपालीमा यस्तै अध्ययन गरे। पूर्वेली नेपालीसँग शब्द कति मिले भन्ने नतिजा यस्तो छ:
| भाषिका क्षेत्र | पूर्वेली नेपालीसँग मिलेका आधारभूत शब्द |
|---|---|
| दार्चुला | ६७ प्रतिशत |
| बाजुरा | ६७ प्रतिशत |
| डडेलधुरा | ६५ प्रतिशत |
| बैतडी, डोटी, अछाम, बझाङ | ६२ प्रतिशत |
सुदूरपश्चिमका आफ्नै जिल्लाबिच भने शब्द ६७ देखि ८० प्रतिशतसम्म मिले। निरौलाले आठै क्षेत्रलाई रेखाले जोड्दा माकुराको जालोजस्तो सञ्जाल बन्यो: हरेक क्षेत्र अरू सबैसँग कुनै न कुनै रूपमा जोडिएको देखियो। ठाउँ ठाउँका बोली यसरी एकअर्कासँग जोडिँदै जाने अवस्थालाई भाषिका निरन्तरता भनिन्छ।
डोटेली: भाषा कि भाषिका?
डोटेली र डोट्याली एउटै बोलीका दुई नाम हुन्: जनगणनाले डोटेली लेख्छ, धेरै लेखकले डोट्याली। यो बोली नेपालीको भाषिका हो कि छुट्टै भाषा भन्ने प्रश्नमा आज पनि दुई मत छन्। दुवैका आफ्नै आधार छन्।
पहिलो मत: नेपालीकै भाषिका। माथिको शब्द मिलानको अध्ययनले सुदूरपश्चिमका बोलीलाई नेपालीकै भौगोलिक भाषिका ठहर्याएको छ। जनगणनाका भाषालाई परिवारअनुसार मिलाउँदा भाषाविद् दानराज रेग्मीले डोटेली, बैतडेली, अछामी, बझाङी जस्ता मातृभाषालाई नेपालीसँगै एउटै उत्तरी भारतीय आर्य समूहमा राखेका छन् र यिनलाई “भाषिक रूपमा नेपालीसँग निकै मिल्दा” भनेका छन्। प्रदेशका भाषाबारेको अर्को अध्ययनले पनि यिनलाई नेपालीका भाषिका भनेर चिनाएको छ।
दोस्रो मत: छुट्टै भाषा। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले डोटेलीलाई छुट्टै मातृभाषा गनेको छ। भाषा आयोगले वि.सं. २०७८ मा (२०६८ को जनगणनाका आधारमा) सुदूरपश्चिम प्रदेशको सरकारी कामकाजका लागि डोट्याली र थारू भाषा सिफारिस गरेको थियो। भाषा आयोगकै जर्नल भाषालोक मा छापिएको लेखले डोट्यालीलाई आफ्नै उच्चारण, वाक्य संरचना, शब्दकोश र साहित्य भएको भाषा भनेको छ; त्यस लेखअनुसार जनगणनाले डोटेली, बैतडेली, डडेलधुरी आदिलाई छुट्टाछुट्टै गने पनि यी सबै जिल्लामा बोलिने भाषा एउटै हो। निरौलाका अनुसार हर्कबहादुर शाहीले पनि अछामीलाई भाषिका नभनेर भाषा भनेका छन्। शाहीले अछामीलाई लेख्य मानक नेपालीसँग दाँज्दा ४४ प्रतिशत मात्र मिलेको पाएका थिए। निरौला यो तुलनासँग सहमत छैनन्: बोलीलाई बोलीसँग, अर्थात् पूर्वेलीसँग, दाँज्नुपर्छ, लेख्य मानकसँग होइन।
जनगणना २०७८ मा सुदूरपश्चिम र कर्णालीका यी मातृभाषा छुट्टाछुट्टै गनिएका छन्। तालिकामा नाम जनगणनाकै छन्: माथि भाषिकाका अध्येताले डडेलधुराली, दार्चुलाली, बाजुराली र डोट्याली भनेका बोलीलाई जनगणनाले डडेलधुरी, दार्चुलेली, बाजुरेली र डोटेली लेखेको छ।
| जनगणनाको नाम | मातृभाषा बोल्ने |
|---|---|
| डोटेली | ४,९४,८६४ |
| बैतडेली | १,५२,६६६ |
| अछामी | १,४१,४४४ |
| खस | १,१७,५११ |
| बझाङी | ९९,६३१ |
| बाजुरेली | ५६,४८६ |
| दार्चुलेली | ४५,६४९ |
| डडेलधुरी | २१,३०० |
| जुम्ली | ८,३३८ |
| दैलेखी | ४,९८९ |
कुन जिल्लामा कति जनाले डोटेलीलाई मातृभाषा भनेका छन् भन्ने कुरा नेपालका जाति र भाषाको नक्सा मा हेर्न सकिन्छ।
कर्णालीको खस भाषाको कुरा पनि यस्तै छ। भाषा आयोगको विज्ञ समूहले कर्णालीका धेरैजसो मानिसको मातृभाषा खस हो र नेपाली र खस एउटै भाषा होइनन् भन्दै खसलाई त्यहाँको सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सुझाएको थियो। समाचारअनुसार आयोगको अन्तिम प्रतिवेदनमा भने कर्णालीका लागि खस राखिएन।
त्यसैले परीक्षामा वा बहसमा ‘डोटेली भाषा हो’ वा ‘डोटेली भाषिका हो’ मध्ये एउटालाई मात्र अन्तिम सत्य भनेर नलेख्नुहोस्। दुवै मत र तिनका आधार देखाउनु सबैभन्दा राम्रो उत्तर हो।
मानक भाषा
भाषिका यति धेरै छन् भने किताब, समाचार, कानुन र परीक्षामा कुन भाषिकाको नेपाली लेख्ने? यसैका लागि मानक भाषा चाहिन्छ: सबैले मानेको, लेखाइ, शिक्षा, समाचार र सरकारी काममा प्रयोग हुने भाषाको साझा रूप। मानक नेपालीको शब्द र हिज्जेका लागि नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको नेपाली बृहत् शब्दकोश लाई आधार मानिन्छ।
शब्दकोशको पहिलो संस्करणले (२०४०) आफ्नो नीति यसरी बताएको छ: एकदमै क्षेत्रीय र एकदमै बोलीचालीका शब्द कोशमा राखिएनन्; तर मानक नेपालीमा कुनै भाव एउटै शब्दमा भन्न नसकिने ठाउँमा क्षेत्रीय भाषिकाका शब्द लिइए। पश्चिमको अर्नी पनि ‘खाजा; नास्ता’ अर्थमा शब्दकोशमा छ।
परीक्षामा
भाषिकाको छुट्टै प्रश्न कक्षा ११ को ऐच्छिक भाषाविज्ञानमा आउँछ। विशिष्टीकरण तालिकाको भाषाविज्ञान (Lin. 217) को नमुना प्रश्नपत्रमा:
- एक वाक्यको उत्तर, १ अङ्क: “भाषिका भनेको के हो?”
- छोटो उत्तर, ५ अङ्क: “भाषिका र व्यक्ति बोलीका भिन्नता देखाउनुहोस्।”
- लामो उत्तर, ८ अङ्क: “समाजभाषाविज्ञान भन्नाले के बुझिन्छ? भाषा, भाषिका र सामाजिक भाषिक भेदबिचको भिन्नता उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।”
- पाठ्यक्रममा भाषिका निरन्तरता र भाषिका नक्सा पनि छन्।
एसईईमा भाषिकाको छुट्टै प्रश्न छैन। तर निबन्ध र अरू रचनामा वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता (वर्णविन्यास, लेख्य चिह्न, पदसङ्गति) को अङ्क छुट्याइएको हुन्छ (निबन्ध लेख्ने हेर्नुहोस्)। मानक भाषामा लेख्नु यही अङ्क जोगाउने सजिलो उपाय हो।
अभ्यास
तलकामध्ये कुन भनाइ सही हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘ठाउँअनुसार’ हुने फरक कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपाली, कक्षा ८, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १२ (‘जुन्को ताबेई’) को शब्दभण्डार, भाषिका को अर्थ ‘ठाउँअनुसार हुने भाषाको फरक रूप’।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, विशिष्टीकरण तालिका, कक्षा ११, ऐच्छिक विषय, २०७७: भाषाविज्ञान (Lin. 217) को नमुना प्रश्नपत्र (प्रश्न ६, १४ र २१); माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०७६, कक्षा ११–१२, भाषाविज्ञान: भाषा र भाषिका, भाषिका निरन्तरता, भाषिका नक्सा।
- यज्ञेश्वर निरौला, नेपाली भाषाका सुदूरपश्चिमेली भाषिकाहरूमा शब्दतात्विक एवं ध्वनितात्विक समानता, हैमप्रभा, अङ्क २१, २०७९, पृ. १५४–१७०: सय आधारभूत शब्दको तुलना, तालिका १ (पूर्वेलीसँग ६२–६७ प्रतिशत, आपसमा ६७–८० प्रतिशत), ५०, ६० र ७० प्रतिशतका सीमा, रेखाचित्र ४ (भाषिका सञ्जाल), बालकृष्ण पोखरेल र अरूका भाषिकाका नाम, हर्कबहादुर शाहीको अछामीबारेको मत र त्यसमाथि निरौलाको टिप्पणी, तालिका ४ (‘आइमाई’ का भेद: स्वाज्नी, स्वानी), शाहीको अछामी र लेख्य मानकको ४४ प्रतिशत।
- दानराज रेग्मी, Status of the mother tongues in the 2021 census of Nepal, Journal of Nepalese Studies, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, वर्ष १६, अङ्क १, २०२४: जनगणना २०७८ को तालिका ५ (उत्तरी भारतीय आर्य मातृभाषा र तिनका वक्ता), यी नेपालीसँग निकै मिल्ने, दैलेखीको शङ्कास्पद स्थान, छुट्टै भाषिक जनगणनाको सुझाव।
- राष्ट्रिय जनगणना २०७८, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय: मातृभाषाअनुसार जनसङ्ख्या (Mother_Tongues_NPHC_2021)।
- रमेश पन्त ‘ममतबन्धु’, सुदूरपश्चिममा डोट्याली भाषाको प्रयोग, भाषालोक, भाषा आयोग, वर्ष ५, अङ्क १, २०८२, पृ. ५५–७२: डोट्याली एउटै भाषा, जनगणनामा छुट्टाछुट्टै नाम, भाषा आयोगको २०७८ को सिफारिस।
- गणेश राई, प्रदेशमा ११ भाषा सिफारिस, कान्तिपुर, २०७८ भदौ २३: २०६८ को जनगणनाका आधारमा सिफारिस, सुदूरपश्चिममा डोट्याली र थारू, कर्णालीमा खसबारे विज्ञ समूहको सुझाव र अन्तिम प्रतिवेदन।
- गोकर्णप्रसाद ज्ञवाली, Provincial Languages of Nepal and Their Endangerment, पाटन ज्ञानसागर, वर्ष ७, अङ्क १, २०२५: सुदूरपश्चिमका डोटेली, बैतडेली, अछामी र बझाङीलाई नेपालीका भाषिका भनिएको, संविधान र भाषा आयोगको सिफारिस।
- अशोक थापा, नेपाली भाषाको भूगोल र मानकीकरणको सवाल, २०८१: मानक गोरखादेखि पूर्वको बोलीमा आधारित भएको आलोचना, अर्नी (खाजा), जुम्ली बोलीको उपेक्षा, नेपालबाहिरको नेपाली, नयाँ सर्वेक्षणको सुझाव।
- शैलजा पोखरेल, नेपाली भाषाको ऐतिहासिक विकासक्रम, अपर, अङ्क ६, २०२६: खस राज्य टुक्रिएपछि डोट्याली र पूर्वेली भाषिकाको विकास।
- R. L. Turner, A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language, 1931: सङ्क्षेपमा पूर्वी (E.), पश्चिमी (W.) र दार्जिलिङ (Darj.) भाषिका।
- नेपाली बृहत् शब्दकोश, दसौँ संस्करण, नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठान, २०७५: पहिलो संस्करणको सम्पादकीय (पृ. xx, क्षेत्रीय र अतिकथ्य शब्दको नीति); अर्नी को प्रविष्टि।
- विष्णु न्यौपाने, नेपाली भाषाको मानकीकरण र आधुनिकीकरण, २०२३: जुम्ली, डोट्याली, बैतडेली, बझाङी, अछामी, डडेलधुराली बोलीमाथि भएका शोध।
