परीक्षा अभ्यास

कुनै ठाउँको जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वितरण यिनै तीन कुराले बदलिन्छ। जन्मले जनसङ्ख्या थप्छ, मृत्युले घटाउँछ र बसाइँसराइले एक ठाउँको घटाएर अर्को ठाउँको बढाउँछ। यी तीनबाहेक अरू कुनै सिधा कारणले जनसङ्ख्या घटबढ हुँदैन। शिक्षा, गरिबी वा हावापानी जस्ता अरू कुराले पनि यिनै तीनमार्फत मात्र असर पार्छन्। त्यसैले यिनलाई जनसाङ्ख्यिक तत्त्व वा जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व भनिन्छ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार जीवित जन्म भइसकेपछि कुनै पनि समयमा जीवनका सबै लक्षण स्थायी रूपमा हराउनु मृत्यु हो। मृत्यु जन्म जस्तै प्राकृतिक प्रक्रिया हो र यसले जनसङ्ख्या घटाउँछ।

• क.जन्म: महिलाले जीवित बच्चा जन्माउनु जन्म हो। यसले जनसङ्ख्या बढाउँछ। १५ देखि ४९ वर्षका महिलालाई प्रजनन उमेरका महिला मानिन्छ। शिक्षा, विवाहको उमेर र परिवार नियोजनले जन्मदरमा असर पार्छन्।
• ख.मृत्यु: जीवित जन्मपछि जीवनका सबै लक्षण स्थायी रूपमा हराउनु मृत्यु हो। यसले जनसङ्ख्या घटाउँछ। स्वास्थ्य सेवा, खोप, पोषण र सफा पानीले मृत्युदर घटाउँछन्।
• ग.बसाइँसराइ: एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गएर बस्नु बसाइँसराइ हो। यसले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ। यो आन्तरिक वा बाह्य, स्थायी वा अस्थायी हुन सक्छ।

मानिस बसिरहेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अर्को ठाउँमा जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। छोडेको ठाउँ उद्गम स्थल र पुगेको ठाउँ गन्तव्य स्थल हो। देशभित्रै सर्नु आन्तरिक र अर्को देश जानु बाह्य बसाइँसराइ हो। सधैँका लागि सर्नु स्थायी र केही समयका लागि जानु अस्थायी बसाइँसराइ हो।

मेरो विचारमा धार्मिक विश्वास र सामाजिक मान्यताले जनसङ्ख्या परिवर्तनमा यसरी भूमिका खेल्छन्:

• क.छोरा नभई वंश चल्दैन र काजकिरिया गर्न छोरा चाहिन्छ भन्ने मान्यताले छोरा नजन्मेसम्म सन्तान जन्माउने चलन ल्याउँछ। यसले जन्मदर बढाउँछ।
• ख.सानै उमेरमा विवाह गरिदिनुपर्छ भन्ने मान्यताले प्रजननको अवधि लामो बनाउँछ।
• ग.परिवार नियोजनका साधनलाई कतिपय समुदायले धार्मिक कारणले नरुचाउँदा जन्मदर बढ्छ।
• घ.आफ्नै धार्मिक समुदाय भएको ठाउँमा बसाइँ सर्ने चलनले जनसङ्ख्याको वितरणमा असर पार्छ।
• ङ.अर्कातर्फ सबै धर्मले परिवार र जीवनको हेरचाह सिकाउँछन्। धार्मिक अगुवाले सचेतना फैलाए स्वस्थ र सानो परिवार बनाउन मदत पुग्छ।

समयअनुसार मान्यतामा परिवर्तन ल्याउन सके धार्मिक विश्वास जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको सहयोगी बन्न सक्छ। आफ्नै तर्क र उदाहरण दिएर लेखिएको जुनसुकै उत्तर सही हुन्छ।

• क.हावापानी: अनुकूल हावापानी र मलिलो जमिन भएका तराई र उपत्यकामा मानिस बढी बस्छन्। चिसो हिमाली क्षेत्रमा जनसङ्ख्या पातलो हुन्छ। तातो र ओसिलो ठाउँमा औलो र डेङ्गु जस्ता रोग बढी फैलिन्छन्।
• ख.प्रदूषण: दूषित हावा र पानीले दम, फोक्सोका रोग, झाडापखाला र हैजा फैलाएर मृत्युदर बढाउँछन्।
• ग.विपत्: भूकम्प, बाढी, पहिरो र आगलागीले मानिसको ज्यान लिन्छन् र बाँचेकालाई सुरक्षित ठाउँतिर बसाइँ सर्न बाध्य बनाउँछन्।

• क.चेतनाको कमी: परिवार नियोजन र सानो परिवारका फाइदाबारे जानकारी नहुँदा जन्मदर बढ्छ; अन्धविश्वास र फोहोरले रोग फैलाएर मृत्युदर बढाउँछ।
• ख.परिवारको अवस्था: पढेलेखेका परिवारले थोरै सन्तान रोज्छन्, ठुला संयुक्त परिवारमा धेरै सन्तान जन्माउने सम्भावना हुन्छ।
• ग.धार्मिक विश्वास र मान्यता: छोराको चाहना र बालविवाहले जन्मदर बढाउँछन्।
• घ.स्वास्थ्य सुविधा: स्वास्थ्य सेवा बढेपछि नेपालमा शिशु मृत्युदर सन् १९९६ को ७८ प्रतिहजारबाट सन् २०२२ मा २८ मा झर्‍यो। बच्चा बाँच्ने भरोसा बढेपछि आमाहरूले कम सन्तान जन्माउन थाले।

विकर्षण गर्ने कारण (उद्गम स्थलमा):

• क.रोजगारी र आम्दानीका अवसरको कमी
• ख.सडक, बिजुली, अस्पताल र राम्रा विद्यालयको अभाव
• ग.परम्परागत र कम उत्पादन हुने कृषि
• घ.बाढी, पहिरो, भूकम्प र खडेरी जस्ता विपत्
• ङ.गरिबी र ऋण

आकर्षण गर्ने कारण (गन्तव्य स्थलमा):

• क.रोजगारी र बढी ज्याला
• ख.गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा
• ग.सडक, बिजुली, खानेपानी र सञ्चारको सुविधा
• घ.आफन्त र नातागोता बसेको ठाउँ
• ङ.सुरक्षित र सहज जीवन

• क.पहाड र हिमालका धेरै जिल्लाको जनसङ्ख्या घट्यो, तराई र सहरको बढ्यो।
• ख.गाउँमा युवा कम भई वृद्धवृद्धा र केटाकेटी मात्र बाँकी रहे।
• ग.खेतबारी बाँझो रहन थाल्यो र खाद्यान्न आयात बढ्यो।
• घ.सहरमा भिडभाड, अव्यवस्थित बस्ती, सडक जाम र प्रदूषण बढ्यो।
• ङ.विप्रेषणले धेरै परिवारको गरिबी घट्यो र पढाइ र स्वास्थ्यमा खर्च बढ्यो।
• च.धेरै युवा विदेश जाँदा देशमा दक्ष जनशक्तिको अभाव भयो।
• छ.पुरुष धेरै बाहिर जाँदा घर, खेती र समाजको जिम्मेवारी महिलामाथि बढ्यो।

आन्तरिक बसाइँसराइका कारण:

• क.पहाड र हिमालमा भन्दा तराई र सहरमा सडक, स्वास्थ्य र शिक्षाको सुविधा राम्रो हुनु
• ख.पहिरो र बाढी जस्ता विपत्को जोखिमबाट जोगिन

बाह्य बसाइँसराइका कारण:

• क.देशमा पर्याप्त रोजगारी नहुनु र विदेशमा बढी ज्याला पाइनु
• ख.उच्च शिक्षा र नयाँ सिप सिक्न

ग्रामीण क्षेत्रमा असर:

• क.जनसङ्ख्या घटेर गाउँ रित्तिनु र खेतबारी बाँझो रहनु
• ख.विद्यार्थी घटेर विद्यालय गाभिनु
• ग.वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्ने मानिस नहुनु

सहरी क्षेत्रमा असर:

• क.भिडभाड, अव्यवस्थित बस्ती र घरभाडा बढ्नु
• ख.खानेपानी, ढल र फोहोर व्यवस्थापनमा दबाब
• ग.सडक जाम र प्रदूषण

समाधानका उपाय:

• क.गाउँमै सडक, बिजुली, इन्टरनेट, स्वास्थ्य र राम्रा विद्यालय पुर्‍याउने
• ख.कृषिलाई आधुनिक र व्यावसायिक बनाई गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने
• ग.स्थानीय स्रोतमा आधारित उद्योग र पर्यटन बढाउने
• घ.सहरलाई भूउपयोग नीतिअनुसार योजनाबद्ध रूपमा बसाउने
• ङ.विपत्को जोखिम भएका बस्तीलाई सुरक्षित ठाउँमा योजनाबद्ध रूपमा सार्ने

• क.शिक्षा र चेतनाको कमी: परिवार नियोजन र सानो परिवारका फाइदाबारे थाहा नहुँदा धेरै सन्तान जन्मन्छन्।
• ख.गरिबी: सन्तानलाई कामको सहयोगी र बुढेसकालको सहारा ठान्ने सोचले धेरै सन्तान जन्माइन्छन्।
• ग.बालविवाह: सानै उमेरमा विवाह हुँदा बच्चा जन्माउने अवधि लामो हुन्छ र पुस्ताबिचको अन्तर घट्छ।
• घ.छोराको चाहना र लैङ्गिक विभेद: छोरा नजन्मेसम्म सन्तान जन्माइरहने चलनले जन्मदर बढाउँछ।
• ङ.मृत्युदर घट्नु: स्वास्थ्य सेवा, खोप र पोषणले मृत्युदर घटाउँछन्। जन्मदर त्यति नै छिटो नघट्दा जनसङ्ख्या बढ्छ।
• च.परिवार नियोजनका साधनमा पहुँच नहुनु: सन् २०२२ मा २१ प्रतिशत विवाहित महिलाले चाहँदा पनि यी साधन पाएका थिएनन्।
• छ.बसाइँसराइ: बाहिरबाट मानिस आउँदा कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ।

आर्थिक असर: बेरोजगारी र गरिबी बढ्छ; खाद्यान्नको माग बढी आयात बढ्छ; प्रतिव्यक्ति आय घट्छ; सरकारले शिक्षा र स्वास्थ्यमा धेरै खर्च गर्नुपर्छ।

सामाजिक तथा सांस्कृतिक असर: विद्यालय, अस्पताल र खानेपानीमा भिड बढ्छ; अव्यवस्थित बस्ती र अपराध बढ्छ; सम्पदा र सार्वजनिक जग्गा अतिक्रमणमा पर्छन्; मौलिक परम्परा हराउँदै जान्छन्।

वातावरणीय असर: वन फँडानी, भूक्षय, पानीको अभाव, फोहोर र प्रदूषण बढ्छ; जीवजन्तुको बासस्थान घट्छ।

मनोवैज्ञानिक असर: भिडभाड, होहल्ला र अवसरको कमीले तनाव, चिन्ता र निराशा बढाउँछ।

जनसङ्ख्या घट्दा केही फाइदा र धेरै चुनौती आउँछन्:
सकारात्मक प्रभाव:

• क.स्रोत, जमिन र सेवामाथिको दबाब घट्छ।
• ख.प्रतिव्यक्ति सेवा र सुविधा बढाउन सजिलो हुन्छ।

नकारात्मक प्रभाव:

• क.काम गर्ने उमेरका मानिस घटेर खेती, उद्योग र निर्माणमा श्रमिकको अभाव हुन्छ।
• ख.ज्येष्ठ नागरिकको अनुपात बढ्दा निवृत्तिभरण र स्वास्थ्यमा सरकारी खर्च बढ्छ।
• ग.कर तिर्ने मानिस घट्दा सरकारको राजस्व घट्छ।
• घ.उपभोक्ता घट्दा बजार सानो हुन्छ र व्यवसाय सुस्ताउँछन्।
• ङ.गाउँका विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी र पसल चलाउन गाह्रो हुन्छ।

नेपालमा अहिले पूरै देशको जनसङ्ख्या घटेको छैन, तर धेरै युवा विदेश गएकाले पहाड र हिमालका कतिपय जिल्लामा यस्ता असर देखिन थालेका छन्। जापान र दक्षिण कोरिया जस्ता देशमा जन्मदर निकै घटेकाले श्रमिकको अभाव र बढ्दो वृद्ध जनसङ्ख्या ठुलो आर्थिक चुनौती बनेका छन्। त्यसैले जनसङ्ख्या धेरै बढ्नु र धेरै घट्नु दुवै समस्या हुन्, सन्तुलन नै राम्रो हो।

उपलब्ध स्रोतसाधन र जनसङ्ख्याबिच सन्तुलन कायम गर्ने प्रक्रियालाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ। यसले जनसङ्ख्याको वृद्धिदर मात्र होइन, यसको आकार, वितरण, बनोट र बसाइँसराइलाई पनि समेट्छ। यसको उद्देश्य हरेक व्यक्तिलाई आधारभूत आवश्यकतासँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुरक्षासहितको गुणस्तरीय जीवन दिनु हो।

• क.पढाइ र सिप पूरा गरेर, २० वर्ष उमेर पुगेपछि मात्र विवाह गर्नेछु।
• ख.बालविवाह र छोराछोरीबिचको विभेदको विरोध गर्नेछु।
• ग.साथी र परिवारलाई सानो परिवार, जन्मान्तर र प्रजनन स्वास्थ्यबारे सचेत गराउनेछु।
• घ.पानी, बिजुली र अन्य स्रोत बचत गर्नेछु।
• ङ.गाउँमै सिप सिकेर रोजगारी र उद्यम गर्न सकिने अवसर खोज्नेछु।
• च.विद्यालय र टोलका सचेतना कार्यक्रममा स्वयंसेवकका रूपमा भाग लिनेछु।

परिवारका सबै सदस्यको शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र आध्यात्मिक स्वास्थ्यको अवस्थालाई पारिवारिक स्वास्थ्य भनिन्छ। नियमित स्वास्थ्य जाँच, खोप, पोषण, सरसफाइ र समस्याको समयमै उपचार यसका मुख्य पक्ष हुन्। स्वस्थ परिवार बनाउने जिम्मेवारी परिवारकै सबै सदस्यमा हुन्छ।

• क.पौष्टिक र गुणस्तरीय खानाको व्यवस्था गर्न
• ख.लुगाफाटो र सुरक्षित बासको व्यवस्था गर्न
• ग.रोग रोक्ने र उपचार गर्ने स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पुर्‍याउन
• घ.तनावमुक्त, सुखी पारिवारिक वातावरण बनाउन
• ङ.बिरामीको उचित स्याहार गर्न
• च.स्वस्थ रहन प्रेरणा र हौसला दिन
• छ.व्यक्तिगत सरसफाइको बानी बसाल्न
• ज.सकारात्मक सोच र काम गर्ने क्षमता बढाउन
• झ.आदर्श परिवार बनाउन

• क.सदस्यका बानी: खानपान, व्यायाम, निद्रा, सरसफाइ र दुर्व्यसनले सबैको स्वास्थ्य निर्धारण गर्छन्।
• ख.आर्थिक अवस्था: आम्दानीले पौष्टिक खाना, सुरक्षित घर र उपचारमा पहुँच निर्धारण गर्छ।
• ग.मूल्यमान्यता र संस्कार: धार्मिक र सांस्कृतिक चलनले खानपान, सरसफाइ र उपचारमा प्रभाव पार्छन्। छाउपडी र झारफुक जस्ता अन्धविश्वासले हानि गर्छन्।
• घ.आपसी समझदारी: सदस्यबिचको माया र समझदारीले मानसिक स्वास्थ्य राम्रो राख्छ, कलहले तनाव बढाउँछ।
• ङ.शिक्षा र चेतना: पढेलेखेका परिवारले खोप, पोषण र परिवार नियोजनको महत्त्व छिटो बुझ्छन्।
• च.स्वास्थ्य सेवा र वातावरण: नजिकै स्वास्थ्य सेवा, सफा पानी र सफा वातावरण भए परिवार स्वस्थ रहन्छ।

• क.परिवारको आर्थिक अवस्था
• ख.सदस्यबिचको आपसी समझदारी र सम्बन्ध
• ग.खानपान, सरसफाइ र व्यायामका बानी
• घ.धूम्रपान, मद्यपान र लागु पदार्थ जस्ता दुर्व्यसन
• ङ.पारिवारिक मूल्यमान्यता, धार्मिक र सांस्कृतिक संस्कार
• च.वंशाणुगत रोग
• छ.समय समयमा फैलिने सरुवा रोगका महामारी
• ज.शिक्षा र स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतना
• झ.स्वास्थ्य सेवा, सफा पानी र वातावरणको अवस्था

• क.सन्तुलित भोजन ले शरीरको वृद्धि र रोगसँग लड्ने क्षमता बढाउँछ।
• ख.नियमित व्यायाम र पर्याप्त निद्रा ले शरीर र मन दुवै स्वस्थ राख्छन्।
• ग.सरसफाइ र हात धुने बानी ले झाडापखाला र सरुवा रोग रोक्छ।
• घ.खोप र नियमित स्वास्थ्य जाँच ले रोग समयमै रोक्छन् वा पत्ता लगाउँछन्, उपचार खर्च घटाउँछन्।
• ङ.जन्मान्तर र परिवार नियोजन ले आमा र बच्चाको स्वास्थ्य जोगाउँछ।
• च.माया, सम्मान र परिवारसँगको मनोरञ्जन ले तनाव घटाई मानसिक स्वास्थ्य राम्रो बनाउँछ।
• छ.दुर्व्यसन र अन्धविश्वासबाट टाढा रहनु ले स्वास्थ्य र पैसा दुवै जोगाउँछ।

यसरी स्वस्थ बानी व्यवहार नै स्वस्थ परिवारको जग हो, र स्वस्थ परिवार नै स्वस्थ समाजको आधार हो।