परीक्षा अभ्यास

वैज्ञानिक अध्ययनमा योजनाबद्ध चरणहरू अपनाइन्छ:

1. अवलोकन र प्रश्न: प्रकृतिमा कुनै कुराको अवलोकन गरिन्छ र त्यसबारे प्रश्न सोधिन्छ।
2. परिकल्पना: जाँच्न सकिने सम्भावित उत्तर अघि सारिन्छ।
3. प्रयोग: प्रयोगशालामा वा बाहिर प्रयोग गरी परिकल्पनाको परीक्षण गरिन्छ। नाप लिएर (धेरै पटक नापेर तिनको औसत निकालेर) तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ।
4. परिणाम र निष्कर्ष: तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकालिन्छ।
5. परिकल्पना परीक्षण: निष्कर्षलाई परिकल्पनासँग दाँजिन्छ।
6. प्रतिवेदन: परिकल्पना प्रमाणित भएमा प्रतिवेदन लेखेर अरूसँग बाँडिन्छ। प्रमाणित नभएमा परिकल्पना परिमार्जन गरी सबै चरण दोहोर्‍याइन्छ।

उदाहरण: कागतीको रस अम्लीय हो कि होइन भनेर पत्ता लगाउन पहिले यो अम्लीय हुन्छ भनेर अनुमान गरिन्छ (परिकल्पना)। त्यसपछि pH पेपरले जाँचिन्छ (प्रयोग) र pH करिब 2 पाइन्छ (तथ्याङ्क)। यसबाट कागतीको रस अम्लीय हो भन्ने निष्कर्ष निकालेर प्रतिवेदन बनाइन्छ।

विज्ञानका तीन मुख्य क्षेत्र जीव विज्ञान (जीवहरूको अध्ययन), भौतिक विज्ञान (पदार्थ, ऊर्जा, बल र चाल) र रसायन विज्ञान (पदार्थ र तिनमा हुने परिवर्तन) हुन्। भूविज्ञान, खगोल विज्ञान, कृषि विज्ञान र वातावरण विज्ञान अन्तरविषयक क्षेत्रमा पर्छन्।

विज्ञानका क्षेत्रहरू एकअर्कामा भर पर्छन्। धेरै समस्या समाधान गर्न एकभन्दा बढी क्षेत्रको ज्ञान चाहिन्छ:

• जीव विज्ञानको क्षेत्रमा काम गर्ने डाक्टरले भौतिक विज्ञानमा आधारित एक्स-रे मेसिन र स्क्यान तथा रसायन विज्ञानबाट बनेका औषधि प्रयोग गर्छन्।
• कृषि विज्ञानमा जीव विज्ञान (राम्रा बालीको जात विकास), रसायन विज्ञान (मल, माटो परीक्षण) र भौतिक विज्ञान (सिँचाइका पम्प, मौसम) को प्रयोग हुन्छ।
• भूविज्ञानमा भूकम्पको अध्ययन गर्न भौतिक विज्ञान र चट्टान तथा खनिजको अध्ययन गर्न रसायन विज्ञानको प्रयोग हुन्छ।
• जैव रसायन जीवहरूको रसायन विज्ञान हो। जैव भौतिकीमा स्नायुले विद्युत् सङ्केत कसरी बोक्छ भन्ने अध्ययन गरिन्छ।

यसरी विज्ञानका क्षेत्रहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन्। यसै कारण तिनबाट अन्तरविषयक क्षेत्रहरूको विकास भएको हो।

प्रयोगद्वारा परिकल्पनालाई रायका आधारमा होइन, प्रमाणका आधारमा जाँचिन्छ। प्रयोगबाट नाप्न सकिने तथ्याङ्क प्राप्त हुन्छ। यस्तो तथ्याङ्कलाई अरूले पनि जाँच्न र प्रयोग दोहोर्‍याएर पुष्टि गर्न सक्छन्। कुन अनुमान ठिक र कुन गलत भन्ने कुरा पनि प्रयोगबाटै थाहा हुन्छ।
उदाहरण: सूचकसहितको प्रयोगबाट कागतीको रस अम्लीय र साबुन क्षारीय हुन्छ भन्ने देखिन्छ। खोपलाई पहिले जनावरमा र त्यसपछि स्वयंसेवकमा परीक्षण गर्दा सबैलाई दिनुअघि नै त्यो सुरक्षित छ र काम गर्छ भन्ने देखियो। खस्दै गरेको ढुङ्गाको समय धेरै पटक नाप्दा त्यसलाई खस्न लाग्ने समयको भरपर्दो मान आउँछ। प्रयोगविना परिकल्पना अनुमानमै सीमित रहन्छ।

1. शिक्षकको उपस्थितिमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
2. ल्याब कोट, सुरक्षा चस्मा र पन्जा लगाउनुपर्छ।
3. कुनै पनि दुर्घटना भएमा शिक्षकलाई तुरुन्तै खबर गर्नुपर्छ।
4. उपकरण प्रयोग गर्नुअघि त्यो कसरी चल्छ भनेर जान्नुपर्छ।
5. रसायन चाहिने जति मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
6. रसायन सुरक्षित तरिकाले चलाउनुपर्छ: रसायन कहिल्यै चाख्नुहुँदैन र लेबल पढ्नुपर्छ।
7. ढोका र झ्याल खुला राख्नुपर्छ।
8. गाढा अम्ल चाहिएमा शिक्षकलाई सोध्नुपर्छ। त्यसलाई फिक्का बनाउँदा पानीमा अम्ल हाल्नुपर्छ।
9. अल्कोहल र सजिलै आगो टिप्ने अरू पदार्थलाई आगोमा होइन, वाटरबाथमा तताउनुपर्छ।
10. प्रयोगपछि ठाउँ सफा गरी उपकरण आफ्नै ठाउँमा राख्नुपर्छ र साबुनपानीले हात धुनुपर्छ।

धेरै ठुलो वा धेरै सानो सङ्ख्यालाई 1 देखि 10 भन्दा सानोसम्मको गुणाङ्क र 10 को घाताङ्कको गुणनका रूपमा लेख्ने तरिकालाई वैज्ञानिक सङ्केतन भनिन्छ। उदाहरणका लागि 150,000,000 km = 1.5 × 10⁸ km र 0.0000001 m = 1 × 10⁻⁷ m हुन्छ।

1. आधार सधैँ 10 हुन्छ।
2. गुणाङ्क 1 वा त्योभन्दा ठुलो र 10 भन्दा सानो हुनुपर्छ। यसमा दशमलव बिन्दुअगाडि शून्यबाहेकको एउटा मात्र अङ्क हुन्छ (4.5 ठिक हो; 45 र 0.45 ठिक होइनन्)।
3. घाताङ्क पूर्णाङ्क हुन्छ: बिन्दु जति स्थान सर्‍यो, घाताङ्क पनि त्यति नै हुन्छ।
4. ठुलो सङ्ख्यामा बिन्दु बायाँ सर्छ र घाताङ्क धनात्मक हुन्छ: 600,000 = 6 × 10⁵।
5. 1 भन्दा सानो सङ्ख्यामा बिन्दु दायाँ सर्छ र घाताङ्क ऋणात्मक हुन्छ: 0.00006 = 6 × 10⁻⁵।
6. एकाइ छुटाउनुहुँदैन: 1.03 × 10⁶ m।

मेट्रिक उपसर्गको प्रयोग गरी एकाइलाई दसका घाताङ्कअनुसार ठुलो वा सानो बनाइन्छ। यसो गर्दा धेरै ठुला र धेरै साना परिमाणलाई कम शून्य भएका छोटा र सजिला सङ्ख्यामा लेख्न सकिन्छ र गल्ती हुने सम्भावना पनि घट्छ। सबै उपसर्ग 10 का खुड्किलामा चल्ने भएकाले एउटा उपसर्गबाट अर्कोमा रूपान्तरण गर्न पनि सजिलो हुन्छ।
उदाहरण: 1 किलोग्राम = 10³ g हुने भएकाले सिलिन्डरको ग्यास 14,200 g होइन, 14.2 kg लेखिन्छ। एउटा चक्कीमा 0.5 g होइन, 500 mg (मिलिग्राम, 10⁻³ g) औषधि हुन्छ। नेपालको जलविद्युत् क्षमता 83,000,000,000 W होइन, 83,000 MW (मेगावाट, 10⁶ W) लेखिन्छ। कपालको मोटाइ 17–181 µm (माइक्रोमिटर, 10⁻⁶ m) हुन्छ।

कुनै उपकरणबाट नाप्न सकिने सबैभन्दा सानो परिमाणलाई त्यस उपकरणको न्यूनतम नाप भनिन्छ। यो त्यसको स्केलको सबैभन्दा सानो एउटा खण्डको मान हो। अङ्क लेखिएका दुई चिह्नबिचको फरकलाई ती दुईबिचका खण्डको सङ्ख्याले भाग गरेर न्यूनतम नाप निकालिन्छ। स्केलको न्यूनतम नाप 1 mm (1 cm ÷ 10), प्रोट्याक्टरको 1° (10° ÷ 10), डिजिटल स्टपवाचको 0.01 s र हाते घडीको 1 s हुन्छ। न्यूनतम नाप जति सानो हुन्छ, नाप उति ठ्याक्कै हुन्छ। त्यसैले नाप्नुपर्ने कुराअनुसार उपकरण छान्नुपर्छ।

• i.1,230,000 = 1.23 × 10⁶ (बिन्दु 6 स्थान बायाँ सर्‍यो)
• ii.0.00042 = 4.2 × 10⁻⁴ (बिन्दु 4 स्थान दायाँ सर्‍यो)
• iii.0.00000001 = 1 × 10⁻⁸ (बिन्दु 8 स्थान दायाँ सर्‍यो)
• iv.300,000,000 = 3 × 10⁸ (बिन्दु 8 स्थान बायाँ सर्‍यो; m/s मा यो लगभग प्रकाशको गति हो)