परीक्षा अभ्यास

थुनिएको कोठामा आगो बल्दा अक्सिजन छिट्टै सकिन्छ। अक्सिजन थोरै हुँदा कार्बनको अपूर्ण दहन हुन्छ र कार्बन मोनोअक्साइड बन्छ (2C + O₂ → 2CO)। कार्बन मोनोअक्साइडको रङ र गन्ध हुँदैन। यो रगतको हेमोग्लोबिनसँग अक्सिजनभन्दा धेरै बलियोसँग जोडिन्छ। त्यसपछि रगतले अक्सिजन बोक्न सक्दैन र कोठाका मानिस बेहोस भएर निद्रामै मर्न सक्छन्। (आगोबाट कोठामा कार्बनडाइअक्साइड र धुवाँ पनि भरिन्छ।) त्यसैले कोठामा ताजा हावा आउने बाटो हुनैपर्छ।

ग्राफाइटमा कार्बन परमाणु चेप्टा तहमा मिलेका हुन्छन्। तहहरू एकअर्कासँग कमजोर बलले मात्र अडिएका हुने भएकाले सजिलै एकमाथि अर्को चिप्लिन्छन्। त्यसैले ग्राफाइटको धुलो लगाउँदा सतह चिप्लो हुन्छ र घर्षण घट्छ। तेलजस्तो नभई यो सुख्खा हुने भएकाले यसमा धुलो टाँसिँदैन र उच्च तापक्रममा पनि यसले काम गर्छ।

ग्राफाइटमा हरेक कार्बन परमाणुले अरू तीनओटा कार्बन परमाणुसँग मात्र कोभ्यालेन्ट बन्ड बनाउँछ। त्यसैले यसका चारओटा बाहिरी इलेक्ट्रोनमध्ये एउटा स्वतन्त्र हुन्छ। यी स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन तहभरि चल्न सक्छन् र विद्युत् धारा बोक्छन्। हिरामा हरेक कार्बन परमाणुले चारओटै बाहिरी इलेक्ट्रोन प्रयोग गरेर अरू चारओटा कार्बन परमाणुसँग बन्ड बनाउँछ। त्यसैले हिरामा स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन हुँदैनन् र विद्युत् धारा बग्न सक्दैन।

धेरैजसो अप्राङ्गारिक यौगिक आयोनिक हुन्छन्। तिनका धनात्मक र ऋणात्मक आयोन बलियो विद्युतीय आकर्षणले मणिभमा अडिएका हुन्छन्। यो आकर्षण तोड्न धेरै ताप ऊर्जा चाहिन्छ। प्राङ्गारिक यौगिक भने कोभ्यालेन्ट हुन्छन् र छुट्टाछुट्टै अणुबाट बनेका हुन्छन्। ती अणु एकअर्कासँग कमजोर बलले मात्र अडिएका हुने भएकाले तिनलाई छुट्ट्याउन थोरै ऊर्जा भए पुग्छ। त्यसैले प्राङ्गारिक यौगिक कम तापक्रममै पग्लिन्छन् र उम्लिन्छन्।

दाउरामा कार्बनका यौगिक हुन्छन्। आगोले पर्याप्त हावा पाउँदा (सुख्खा दाउरा, धेरै नखाँदिएको, हावा राम्ररी छिर्ने चुलो) कार्बन पूरै बलेर रङहीन कार्बनडाइअक्साइड बन्छ र धुवाँ थोरै आउँछ। हावा नपुग्दा (काँचो दाउरा, खाँदेर राखिएको दाउरा, हावा नछिर्ने चुलो) कार्बन पूरै बल्दैन। यसको केही भाग नबलेको कार्बनका ससाना कणका रूपमा बाहिर निस्किन्छ। यिनै कणलाई हामी कालो धुवाँ (ध्वाँसो) का रूपमा देख्छौँ। यस्तो बेला कार्बन मोनोअक्साइड पनि बन्छ।

कार्बनका परमाणु एकअर्कासँग कोभ्यालेन्ट बन्डद्वारा जोडिएर लामा सिक्री, हाँगा भएका सिक्री र घेरा बनाउने गुणलाई क्याटिनेसन भनिन्छ। उदाहरण: ब्युटेन (4 कार्बन परमाणुको सिक्री), पेन्टेन (5), पोलिथिन र PVC (हजारौँ)।
कुनै तत्त्व फरक भौतिक गुण तर उस्तै रासायनिक गुण भएका दुई वा बढी रूपमा पाइने गुणलाई एलोट्रपी भनिन्छ र ती रूपलाई एलोट्रप भनिन्छ। एलोट्रपमा परमाणु फरक तरिकाले मिलेका हुन्छन्। उदाहरण: हिरा, ग्राफाइट र फुलरिन (कार्बनका मणिभ एलोट्रप) तथा कोइला, गोल र ध्वाँसो (धुलो एलोट्रप)।

यो कालो पदार्थ सुगर चारकोल अर्थात् कार्बन नै हो। यसबाट चिनीमा कार्बन हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। तताउँदा चिनी (C₁₂H₂₂O₁₁) मा भएका हाइड्रोजन र अक्सिजन पानीको बाफ बनेर उड्छन् र कार्बन बाँकी रहन्छ।

मणिभ: हिरा, ग्राफाइट (फुलरिन र ग्राफिन पनि)।

धुलो: गोल, ध्वाँसो वा ल्याम्प ब्ल्याक (कोइला र कोक पनि)।

कार्बन प्रशस्त अक्सिजनमा बल्दा (पूर्ण दहन) कार्बनडाइअक्साइड बन्छ:
C + O₂ → CO₂ + ताप
कार्बन थोरै अक्सिजनमा बल्दा (अपूर्ण दहन) कार्बन मोनोअक्साइड बन्छ:
2C + O₂ → 2CO + ताप

कार्बन मोनोअक्साइड र हाइड्रोजन ग्यासको मिश्रणलाई वाटर ग्यास भनिन्छ। करिब 1,000 °C मा रातो हुने गरी तताइएको कार्बन (कोक) माथि पानीको बाफ पठाएर यो बनाइन्छ: C + H₂O → CO + H₂। उद्योगमा यसलाई इन्धनका रूपमा र हाइड्रोजनको स्रोतका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

करिब 1,000 °C मा तताइएको कार्बनमाथि बाफ पठाउँदा कार्बनले पानीबाट अक्सिजन लिएर कार्बन मोनोअक्साइड बनाउँछ र हाइड्रोजन ग्यास मुक्त हुन्छ। यस मिश्रणलाई वाटर ग्यास भनिन्छ।
C + H₂O → CO + H₂

हो, यसबाट रोहनको समस्या (धेरैजसो) समाधान हुन्छ।

कारण: ग्रिज एउटा प्राङ्गारिक यौगिक हो। यसका अणुहरूले पानीसँग हाइड्रोजन बन्ड बनाउन सक्दैनन्। त्यसैले धेरैजसो प्राङ्गारिक यौगिकजस्तै ग्रिज पनि पानीमा घुल्दैन र पानीमा मात्र धोएर यो हटेन।

समाधान: प्राङ्गारिक यौगिक प्राङ्गारिक घोलकमा घुल्छन् र पेट्रोल त्यस्तै एउटा घोलक हो। पेट्रोलमा ग्रिज घुल्छ, अनि त्यसलाई पखालेर हटाउन सकिन्छ। (ड्राइ क्लिनिङमा पनि यसरी नै प्राङ्गारिक घोलक प्रयोग गरिन्छ।)

तर होसियारी अपनाउनुपर्छ: पेट्रोलमा एकदमै छिटो आगो लाग्छ र यसको बाफ हानिकारक हुन्छ। त्यसैले थोरै पेट्रोल मात्र, बाहिर खुला ठाउँमा, आगोबाट टाढा प्रयोग गर्नुपर्छ र पछि लुगा राम्ररी धुनुपर्छ। मटितेलले पनि काम गर्छ। डिटर्जेन्टका अणुको एउटा छेउ ग्रिजसँग र अर्को छेउ पानीसँग टाँसिने भएकाले दागमा अलिकति डिटर्जेन्ट दल्दा पनि दाग हट्छ।

1. खानामा चिनी (सुक्रोज) र स्टार्च (भातमा)।
2. खाना पकाउने इन्धनका रूपमा LPG (ब्युटेन र प्रोपेन)।
3. लुगामा कपास (सेलुलोज)।
4. औषधीका रूपमा पारासिटामोल।

(अरू: पेट्रोल, मटितेल, घिउ र तेल, साबुन, प्लास्टिक, कागज, सिर्का।)