परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
16 प्रश्न
एकाइ 19 · कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुने पदार्थहरू
2. फरक छुट्याउनुहोस्
रासायनिक मल र जैविक मल
उत्तर
| रासायनिक मल | जैविक (प्राङ्गारिक) मल |
|---|---|
| कारखानामा खनिज र ग्यासबाट बनाइन्छ। | वनस्पति र जनावरका कुहिएका शरीर र फोहोरबाट बन्छ। |
| एउटा वा केही पोषक तत्त्व गाढा रूपमा दिन्छ। | धेरै पोषक तत्त्व थोरै थोरै मात्रामा दिन्छ। |
| सजिलै घुल्छ: यसको असर छिटो देखिन्छ तर धेरै दिन टिक्दैन। | कुहिँदै जाँदा पोषक तत्त्व बिस्तारै दिन्छ: यसको असर ढिलो देखिन्छ तर लामो समयसम्म रहन्छ। |
| ह्युमस थप्दैन; लामो समय यसलाई मात्र प्रयोग गर्दा माटो कडा हुन्छ र माटाको अम्लीयपन बदलिन्छ। | ह्युमस थप्छ। ह्युमसले माटाको बनोट र पानी सञ्चय गर्ने क्षमता सुधार्छ। |
| धेरै भएमा पानी प्रदूषित गर्छ। | थोरै मात्र प्रदूषण गर्छ। |
| उदाहरण: युरिया, DAP, पोटासियम क्लोराइड। | उदाहरण: कम्पोस्ट मल, गोबर मल, हरियो मल, हड्डीको धुलो। |
रासायनिक कीटनाशक विषादी र जैविक कीटनाशक विषादी
उत्तर
| रासायनिक कीटनाशक विषादी | जैविक कीटनाशक विषादी |
|---|---|
| कारखानामा रसायनबाट बनाइन्छ। | प्राकृतिक वस्तुबाट, धेरैजसो बिरुवाबाट (र गहुँत, खरानी जस्ता कुराबाट), प्रायः घरमै बनाइन्छ। |
| किरालाई छिटो र बलियो गरी मार्छ। | धेरैजसो किरालाई भगाउँछ वा बिस्तारै मार्छ। |
| धेरैजसो लामो समयसम्म वातावरणमा रहन्छ र खाद्यशृङ्खलामा थुप्रिँदै जान्छ। | प्रकृतिमा छिटो टुक्रिन्छ। |
| उपयोगी किरा, अरू जनावर र मानव स्वास्थ्यलाई हानि गर्छ; माटो, हावा र पानी प्रदूषित गर्छ। | माटो, अरू सजीव वा मानव स्वास्थ्यलाई हानि गर्दैन। |
| किन्न पैसा लाग्छ। | स्थानीय सामग्रीबाट बन्ने भएकाले सस्तो हुन्छ। |
| उदाहरण: DDT, BHC, मालाथियन। | उदाहरण: झोलमोल, निम, खरानी, असुरो। |
3. कारण लेख्नुहोस्
जैविक मलको प्रयोग वातावरणमैत्री हुन्छ।
उत्तर
जैविक (प्राङ्गारिक) मल गोबर, पात, बालीका अवशेष र भान्साको फोहोरबाट बन्छ। मल नबनाए यस्तो फोहोर त्यत्तिकै कुहिन्थ्यो वा जलाइन्थ्यो। त्यसैले यसको प्रयोगले फोहोरको पुनःचक्रण हुन्छ। यो मलबाट पोषक तत्त्व बिस्तारै निस्कने भएकाले थोरै मात्र भाग बगेर नदी र इनारमा पुग्छ। त्यसैले पानी कम प्रदूषित हुन्छ। यसले ह्युमस थप्छ। ह्युमसका कारण माटो नरम हुन्छ, गँड्यौला र सूक्ष्म जीव बढ्छन् र माटाले पानी थाम्न सक्छ। धेरै वर्ष प्रयोग गर्दा पनि यो मलले माटो, अरू सजीव वा मानिसलाई हानि गर्दैन।
DDT पाउडरको प्रयोगले पारिस्थितिक पद्धतिमा असन्तुलन ल्याउँछ।
उत्तर
DDT ले हानिकारक किरा मात्र मार्दैन। यसले मौरी र शत्रुजीव खाने किरा जस्ता उपयोगी किरा पनि मार्छ। DDT धेरै वर्षसम्म टुक्रिँदैन र बगेर पानीमा पुग्छ। त्यहाँ यसले माछा र अरू जलीय जीव मार्छ। यो जनावरको शरीरको बोसोमा जम्मा हुन्छ र खाद्यशृङ्खलाको हरेक खुड्किलोमा थुप्रिँदै जान्छ। यस प्रक्रियालाई बायोम्याग्निफिकेसन भनिन्छ। त्यसैले शृङ्खलाको माथि रहेका चरा र माछामा सबैभन्दा धेरै DDT पुग्छ। तिनको वृद्धि र प्रजनन कमजोर हुन्छ। चराहरूले पातलो बोक्राका फुल पार्छन् र ती फुल सजिलै फुट्छन्। कुनै प्रजाति मासिँदै जान्छन् भने शत्रु नभएका कारण शत्रुजीव बढ्दै जान्छन्। यसरी पारिस्थितिक पद्धतिमा असन्तुलन आउँछ।
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
एनपिके (NPK) मल भनेको के हो? यसको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
तीनओटै प्रमुख पोषक तत्त्व नाइट्रोजन (N), फस्फोरस (P) र पोटासियम (K) भएको मललाई एनपिके (NPK) मल भनिन्छ। यसको बोरामा लेखिएका तीनओटा सङ्ख्या (जस्तै 20-20-10) क्रमशः N, P₂O₅ र K₂O को प्रतिशत हुन्।
महत्त्व:
- यसबाट बिरुवालाई सबैभन्दा धेरै चाहिने तीनओटै पोषक तत्त्व एकै पटक पाइन्छ र सन्तुलित पोषण हुन्छ।
- नाइट्रोजनले बिरुवा छिटो हुर्कन्छ र पातैपातको हुन्छ। यसले प्रोटिन र हरितकण बनाउन पनि सहयोग गर्छ।
- फस्फोरसले जरा हुर्कन तथा बिउ र फल बन्न र पाक्न सहयोग गर्छ।
- पोटासियमले डाँठ बलियो बनाउँछ र बिरुवालाई रोगसँग लड्न सहयोग गर्छ।
- यी तीनओटै तत्त्वले मिलेर उब्जनी बढाउँछन्।
नाइट्रोजनयुक्त, फस्फोरसयुक्त र पोटासियमयुक्त मलका दुई दुईओटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर
नाइट्रोजनयुक्त: युरिया (NH₂CONH₂), एमोनियम सल्फेट ((NH₄)₂SO₄) (एमोनियम नाइट्रेट पनि)।
फस्फोरसयुक्त: डाइएमोनियम फस्फेट (DAP), सिङ्गल सुपर फस्फेट (ट्रिपल सुपर फस्फेट पनि)।
पोटासियमयुक्त: पोटासियम क्लोराइड (KCl), पोटासियम सल्फेट (K₂SO₄)।
चित्र 19.9 मा देखाइएका बिरुवा एउटै किसिमका बिउबाट रोपिएका बिरुवा हुन्। तुलनात्मक रूपले दुवै बिरुवाको विकास अवस्था अवलोकन गरी तीबिचको भिन्नताको कारण तथा समस्या समाधानका उपाय सुझाउनुहोस्।
उत्तर
तुलना: बिरुवा 1 होचो र दुब्लो छ। यसका पात थोरै छन् र फिक्का पहेँलो-हरियो छन्। बिरुवा 2 अग्लो छ र यसका पात धेरै, चौडा र गाढा हरिया छन्।
कारण: दुवैको बिउ उही भएकाले यो फरक माटाका कारण आएको हो। बिरुवा 1 को माटामा पोषक तत्त्वको कमी छ, सम्भवतः नाइट्रोजनको। पात हुर्काउन र हरियो रङका लागि बिरुवालाई नाइट्रोजन चाहिन्छ। फिक्का पहेँला पात र पुड्को वृद्धि नाइट्रोजनको कमीका सामान्य लक्षण हुन्। बिरुवा 2 को माटामा पर्याप्त नाइट्रोजन छ।
समाधान: बिरुवा 1 को माटो जाँच गर्नुपर्छ। माटामा राम्ररी कुहिएको कम्पोस्ट मल वा गोबर मल थप्नुपर्छ। माटो जाँचबाट नाइट्रोजनको कमी देखिएमा युरिया जस्तो नाइट्रोजनयुक्त मल ठिक मात्रामा थप्नुपर्छ। अरू पोषक तत्त्वको पनि कमी भए NPK मल थप्नुपर्छ।
एक जना किसान उत्पादन बढाउनका लागि रासायनिक मलको प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भनी दुविधामा छन्। तपाईँले उनलाई के कस्ता सुझाव दिनुहुन्छ?
उत्तर
- पहिले नजिकको माटो परीक्षण प्रयोगशाला वा कृषि कार्यालयमा माटो जाँच गराउनुपर्छ। यसबाट माटामा साँच्चै कुन पोषक तत्त्वको कमी छ र माटो अम्लीय छ कि छैन भन्ने थाहा हुन्छ।
- माटोलाई स्वस्थ राख्न हरेक सिजनमा धेरै प्राङ्गारिक मल (कम्पोस्ट मल, गोबर मल, हरियो मल) प्रयोग गर्नुपर्छ।
- माटो जाँचबाट कमी देखिएको ठाउँमा मात्र, सिफारिस गरिएको मात्रामा मात्र र ठिक समयमा रासायनिक मल थप्नुपर्छ (जस्तै, युरिया एकै पटक सबै नहाली दुई तीन पटक गरी थोरै थोरै हाल्नुपर्छ)।
- नाइट्रोजन थप्ने दलहन बालीसहित चक्रीय खेती गर्नुपर्छ।
यसो गर्दा ती किसानले भविष्यका लागि आफ्नो माटो नबिगारी अहिले पनि राम्रो उब्जनी पाउँछन्।
रासायनिक मल प्रयोग गर्न नचाहने कृषकका लागि रासायनिक मलको विकल्प के हुन सक्छ? उक्त मलका फाइदा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
विकल्प: प्राङ्गारिक मल: कम्पोस्ट मल, गोबर मल (गाई र भैँसीको गोबर), हरियो मल (जस्तै जोतेर पुरिएको ढैँचा), पिना, हड्डीको धुलो र काठको खरानी। चक्रीय खेतीमा दलहन बाली लगाउँदा पनि माटामा नाइट्रोजन थपिन्छ।
फाइदा:
- प्राङ्गारिक मलबाट धेरै पोषक तत्त्व बिस्तारै पाइन्छ। त्यसैले माटो लामो समयसम्म उर्वर रहन्छ।
- यसले ह्युमस थप्छ। ह्युमसले माटोलाई नरम राख्छ र माटामा पानी र हावा अड्याउन सहयोग गर्छ।
- यसबाट गँड्यौला र उपयोगी सूक्ष्म जीवले खाना पाउँछन्।
- यसले माटोलाई हानि गर्दैन र प्रदूषण गर्दैन। खेतकै फोहोरबाट बन्ने भएकाले यो सस्तो पनि हुन्छ।
- यस्तो मलमा उब्जिएका बालीमा रसायनको अवशेष हुँदैन।
रासायनिक कीटनाशक विषादी के हो? यसका दुईओटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर
बालीलाई हानि गर्ने किरा मार्न वा नियन्त्रण गर्न कारखानामा बनाइएको यौगिकलाई रासायनिक कीटनाशक विषादी भनिन्छ। उदाहरण: DDT (डाइक्लोरोडाइफिनाइलट्राइक्लोरोइथेन) र मालाथियन (BHC, एल्ड्रिन, डायल्ड्रिन पनि)।
जैविक कीटनाशक विषादी के हो? यसका दुईओटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर
प्राकृतिक वस्तुबाट, धेरैजसो किराले मन नपराउने बिरुवाका भागबाट बनाइने विषादीलाई जैविक कीटनाशक विषादी भनिन्छ। यसले माटो, अरू सजीव वा मानिसलाई हानि नगरी हानिकारक किरालाई भगाउँछ वा मार्छ। उदाहरण: झोलमोल र निमका पात (खरानी, असुरो र तितेपाती पनि)।
‘रासायनिक कीटनाशक विषादीको प्रयोगलाई जैविक कीटनाशक विषादीको प्रयोगले विस्थापन गरिनुपर्छ।’ यस भनाइलाई दुईओटा कारणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
रासायनिक विषादीले शत्रुजीवबाहेक अरू धेरै कुरालाई पनि हानि गर्छ। जैविक विषादीले भने त्यस्तो हानि नगरी बाली जोगाउँछ। यसका दुई कारण उदाहरणसहित:
- DDT टुक्रिँदैन। यो खाद्यशृङ्खलामा थुप्रिन्छ। यसले माछा र चरालाई धेरै हानि गरेको हुनाले अहिले यसमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ। भण्डार गरिएको अन्नमा राखिने निमका पातले भने किरा भगाउँछ। यी पात पछि कुनै हानि नगरी कुहिएर जान्छन्।
- सुरक्षाबिना मालाथियन छर्ने किसान विषाक्त हुन सक्छन् र यसको अवशेष तरकारीमा बाँकी रहन सक्छ। स्थानीय बिरुवा र गहुँतबाट बनेको झोलमोलले किसान, माटो वा तरकारी खाने मानिसलाई विषाक्त नबनाई बाली जोगाउँछ। यो बनाउन झन्डै केही खर्च लाग्दैन।
त्यसैले जैविक विषादीले शत्रुजीव नियन्त्रण गर्न सक्ने ठाउँमा तिनैको प्रयोग गर्नुपर्छ।
रासायनिक मल तथा कीटनाशक विषादीको प्रयोगको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
रासायनिक मल:
- यसले माटामा कमी भएका पोषक तत्त्व गाढा रूपमा छिटो पूरा गर्छ।
- यो सजिलै घुल्ने भएकाले बिरुवाले यसलाई छिटो सोस्छ र बिरुवा राम्ररी हुर्कन्छ।
- यसबाट उब्जनी धेरै बढ्छ। बढ्दो जनसङ्ख्यालाई खुवाउन यो उब्जनी आवश्यक छ।
- यसलाई ओसारपसार, भण्डारण र प्रयोग गर्न सजिलो हुन्छ।
कीटनाशक विषादी:
- यसले खेतमा र भण्डारमा बालीलाई हानि गर्ने किरा मार्छ वा नियन्त्रण गर्छ।
- यसले बाली जोगाउँछ। त्यसैले किसानको आम्दानी बढ्छ र बजारमा धेरै खाद्यान्न पुग्छ।
- केही विषादीले लामखुट्टे जस्ता रोग सार्ने किरा पनि नियन्त्रण गर्छ।
हिजोआज केही स्थानहरूमा व्यापारिक रूपले फाइदाका लागि तरकारी खेतीमा हुने गरेको अत्यधिक रासायनिक मल तथा रासायनिक कीटनाशक विषादीको प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पारेको छ। यससम्बन्धी चेतना फैलाउन कुनै दुईओटा नारा (slogan) लेख्नुहोस्।
उत्तर
- “माटोलाई विष होइन, कम्पोस्ट खुवाऔँ: स्वस्थ माटो, स्वस्थ खाना, स्वस्थ मानिस।”
- “विषादी कम, माटो जाँच धेरै: खेतको थोरै विष थालमा धेरै बन्छ।”
(उही सन्देश भएको जुनसुकै छोटो र सम्झन सजिलो नारा लेख्दा पूरा अङ्क पाइन्छ, जस्तै: “विषादी होइन, जैविक खेती अपनाऔँ, स्वस्थ जीवन बचाऔँ।”)
रासायनिक कीटनाशक विषादीको अत्यधिक प्रयोगले पर्ने दुईओटा असर उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
- मानव स्वास्थ्यमा हानि: तरकारी र फलफूलमा रहेका अवशेष हाम्रो शरीरमा पस्छन्। सुरक्षाबिना विषादी छर्ने मानिस विषाक्त हुन सक्छन् र उनीहरूको स्नायु र ग्रन्थिमा हानि पुग्छ। उदाहरणका लागि, मास्क नलगाई तरकारीमा विषादी छर्ने किसानको टाउको दुख्ने, बान्ता हुने र रिँगटा लाग्ने हुन सक्छ।
- पारिस्थितिक पद्धतिमा हानि: विषादीले मौरी जस्ता उपयोगी किरा मार्छ र पानी प्रदूषित गरेर माछा मार्छ। उदाहरणका लागि, DDT खाद्यशृङ्खलामा थुप्रिँदै जाँदा चराहरूले पातलो बोक्राका फुल पार्न थाले। ती फुल फुटेकाले चराको सङ्ख्या घट्यो।
तपाईँको वरिपरि प्रयोग गरिने रासायनिक मल तथा रासायनिक कीटनाशक विषादीका विकल्पका दुई दुईओटा उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर
रासायनिक मलको सट्टा: कम्पोस्ट मल र गोबर मल; ढैँचा वा असुरोका पात जस्ता हरियो मल।
रासायनिक कीटनाशक विषादीको सट्टा: झोलमोल; भण्डार गरिएको अन्नमा राखिने निमका पात (तरकारीमा छर्किने खरानी पनि)।