परीक्षा अभ्यास

‘गाईवस्तु चराउने बाँझो जग्गा’ खर्क को अर्थ हो। ‘केही गर्न नसक्ने’ पनि लाचारसँग नजिकको अर्थ हो, तर ‘विवश, बाध्य, कुनै उपाय नभएको’ ले लाचारको अर्थ पूरा खोल्छ। (कतै यो शब्द ‘ओदान’ पनि लेखिन्छ; शब्दकोशले भाँडो बसाल्ने तीनखुट्टेलाई ‘ओधान’ लेख्छ।)

अर्थ खुल्ने वाक्यमा टुक्काको अर्थ वाक्यबाटै बुझिन्छ। ‘उसले आलु खायो’ मात्र लेख्दा आलु नै खाएको जस्तो बुझिन्छ; ‘परीक्षामा’ वा ‘जाँचमा’ भने अर्थ खुल्छ।

किसानको जीवन

अमृत बाजे स्याङ्जाको एउटा सानो गाउँमा बस्नुहुन्छ। उहाँ आफ्नो पुर्ख्यौली जग्गामा खेतीकिसानी गर्नुहुन्छ: बर्खामा धान, हिउँदमा गहुँ र तोरी। उहाँले दुईओटा गाई र चारओटा बाख्रा पाल्नुभएको छ। बिहान सबेरै उठेर उहाँ र उहाँकी श्रीमती वनमा घाँसदाउरा गर्न जानुहुन्छ। आफ्नै बारीको तरकारी, गाईको दुध र घरकै अन्नले उहाँको परिवार सधैँ ताजा खानेकुरा खान्छ। बेच्न पुग्ने दुध र तरकारी बजारमा पुर्‍याएर उहाँहरू आफ्नो जीविका चलाउनुहुन्छ। मिहिनेत धेरै भए पनि आफ्नै माटोमा काम गर्न पाउँदा अमृत बाजे सन्तुष्ट हुनुहुन्छ।

‘खाने मुखलाई जुँगाले छेक्दैन’ मा जुँगा मुखमाथि हुन्छ, तर त्यसले कहिल्यै खान रोक्दैन: त्यसैले यसले ‘अठोट भएको मान्छेलाई सानो अप्ठ्यारोले रोक्दैन’ भन्ने बुझाउँछ। कालजितको कथासँग जोड्दा, गाउँलेको हार देखेर पनि कालजितको अठोट रोकिएन।

• क.कालजित र राक्षस।
• ख.तेस्रो अनुच्छेद (‘त्यस राक्षसलाई नमारी भएन…’ बाट सुरु भई ‘…पठाउने गर।’ मा टुङ्गिने) मा पूर्णविराम, उद्गार र प्रश्नवाचक चिह्न गन्दा १५ ओटा वाक्य छन्। गन्ने तरिका: वाक्यको अन्त्यमा आउने ‘।’, ‘!’ र ‘?’ गन्नुहोस्; ‘बाबै नि!’, ‘हेर मनुवा हो!’ र ‘कति भाग्छौ?’ पनि एक एक वाक्य हुन्।
• ग.मावलीका साथीहरूले बाबु र घर नभएको ‘भतुवा’ भनेर गिज्याएपछि, र आमाले आफ्नो पुरानो कथा सुनाएपछि कालजित आफ्नो गाउँ जाने निर्णयमा पुग्छ।
• घ.घाँसदाउरा गर्न वन गएकी एउटी महिलालाई अजङ राक्षसले समातेर लामा नङ्ग्राले चिथोर्दै खाएको थियो।
• ङ.दिनहुँ एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न आहाराका रूपमा दिए केही नगर्ने, नत्र गाउँ नै उजाड बनाइदिने सर्त राक्षसले राख्यो।

• क.महिलाहरू सधैँ जस्तै घाँसदाउरा लिन वनमा गएका रहेछन्।
• ख.राक्षसले ती महिलालाई समातेर खाने सुर कसेछ।
• ग.राक्षसले एउटी महिलालाई समातेर चिथोरिरहेको थियो, र महिलाहरू आफैँ उसलाई बचाउन सक्दैनथे। त्यसैले उनीहरू गाउँलेको सहयोग माग्न कराउँदै गाउँ गए।
• घ.राक्षस अजङ र डरलाग्दो थियो, लामा नङ्ग्राले साथीलाई चिथोरिरहेको थियो, र महिलाहरूसँग लड्ने हतियार र बल थिएन। त्यसैले डरले उनीहरूले केही गर्ने हिम्मत गरेनछन्।

क. कथाका घटना पहाडको काखमा रहेको गाउँ (गाउँको चौतारा र कालजितको घर तथा आँगन), गाउँ नजिकैको वन र खर्क, कालजितको मावली गाउँ, र राक्षस माफी माग्न र आयु सोध्न गएको भगवान्को धाममा घटेका छन्।

ख. मन परेका दुई संवाद:

• “मामा, म तपाईँको भान्जो हुँ।” (कालजितले राक्षसलाई): यो सानो वाक्यले राक्षसको ढोका र मन दुवै खोलिदिन्छ; कालजितको बुद्धि यहीँबाट सुरु हुन्छ।
• “हेर काल! यो आयु भावीले जुन दिन जति लेख्यो, लेख्यो। त्यसलाई घटाउन पनि सकिँदैन, बढाउन पनि सकिँदैन।” (भगवान्ले राक्षसलाई): यसैबाट कालजितले आफू सुरक्षित भएको थाहा पाउँछ।

ग. शीर्षक उपयुक्त लाग्यो। यसले कथाका दुई मुख्य पात्र, कालजित र राक्षसको नाम लिन्छ र तिनैबिचको सङ्घर्ष कथाको मूल विषय हो। ‘कालजित’ नामले नै काललाई जित्ने कुरा सङ्केत गर्छ, र अन्त्यमा त्यो साँचो हुन्छ। ‘कथा’ शब्दले यो लोककथा हो भन्ने पनि जनाउँछ।

घ. दोस्रो अनुच्छेदबाट बनाइएका प्रश्न:

• दश बाह्र जना महिला वनमा के गर्न गएका थिए?
• राक्षसले महिलालाई के ले चिथोर्दै थियो?

(अरू: महिलाहरू वनमा किन छरिए? गाउँले किन जम्मा भए?)

क.

• अ.नेपाल प्राचीन मुलुक भएकाले विश्व इतिहासमा यसको छुट्टै पहिचान र विशिष्ट स्थान छ। धार्मिक पर्यटनका दृष्टिले नेपाल सगरमाथा जत्तिकै उच्च र शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्ध झैँ शान्त र स्थिर छ।
• आ.हिन्दुहरूको प्रसिद्ध मन्दिर पशुपतिनाथ, बौद्धहरूको आँखाको नानी लुम्बिनी, कुम्भ मेला लाग्ने चतराधाम, भक्तपुरको डोलेश्वर महादेव र अरू कैयौँ धार्मिक स्थलले नेपालको गौरव बढाएका छन्।
• इ.कुम्भ मेला सुनसरीको चतराधाममा लाग्ने गरेको छ।
• ई.नेपालका धार्मिक स्थलबारेका सूचना (जस्तै, डोलेश्वर महादेवलाई केदारनाथको शिर भाग मानिन्छ भन्ने कुरा) व्यापक रूपमा प्रचारप्रसार गरेर, र पर्यटकका लागि आवश्यक पूर्वाधार र रणनीति तर्जुमा गरेर धार्मिक पर्यटकको सङ्ख्या बढाउन सकिन्छ।

ख.

• अ.धार्मिक: दसैँ र छठ जस्ता धार्मिक पर्वले परिवारलाई एक ठाउँमा भेला गराउँछन्। पर्यटन: हिमाल र तालका कारण पोखराको अर्थतन्त्र पर्यटनमा धेरै निर्भर छ।
• आ.त्यसैले विश्व इतिहासमा नेपालको छुट्टै पहिचान र विशिष्ट स्थान रहने छ।
• इ.एक पटकको मेला भर्न धेरै मानिस पुग्ने गरेछन्।
• ई.‘ब’ भएका: बुद्ध, बौद्ध, बद्रीनाथ, फेरबदल, बढाएका, बढ्दै। ‘व’ भएका: विश्व, विशिष्ट, परिवर्तन, द्वारका, व्यापक, वृद्धि, आवश्यक। यीमध्ये कुनै तीन तीनओटा लेखे पुग्छ।

सन्दर्भ: प्रस्तुत भनाइ मोतीलाल पराजुलीद्वारा सङ्कलित ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ बाट लिइएको हो। कालजितको आयु एक वर्ष बढाइदिन वा घटाइदिन अनुनय गर्न गएको राक्षसलाई भगवान्ले यो कुरा भन्नुभएको हो।

अर्थ: मान्छेको आयु भावीले जन्मेकै बेला जति वर्ष लेखिदिन्छिन्, त्यति नै हुन्छ; त्यसलाई एक वर्ष पनि घटाउन वा बढाउन सकिँदैन।

विश्लेषण: नेपाली लोकविश्वासअनुसार बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनको राति भावीले उसको भाग्य र आयु लेख्छिन्। कथामा यही विश्वासलाई कथाको गाँठो फुकाउने कडी बनाइएको छ। भगवान्ले समेत आयु फेर्न नसक्ने रहेछन् भन्ने थाहा पाएपछि कालजित ढुक्क हुन्छ: उसको आयु ७९ वर्ष छ भने राक्षसले उसलाई अहिले मार्न सक्दैन। यही विश्वासका भरमा ऊ राक्षससँग डर नमानी भिड्छ। अर्कातिर, यही भनाइले राक्षसको अपराध पनि खोल्छ: आयु भावीले तोकेको हुन्छ भने काल नआएका मान्छे खानु भावीको लेखोट र भगवान्को नियम दुवैको उल्लङ्घन हो।

निष्कर्ष: यो भनाइले भाग्य र आयुसम्बन्धी नेपाली लोकविश्वास देखाउँछ, र त्यही विश्वासलाई साहसमा बदल्ने कालजितको बुद्धि पनि। भाग्यमाथि भरोसा राख्दा पनि हात बाँधेर बस्नु हुँदैन; कालजितले भाग्यले दिएको सुरक्षालाई आफ्नो योजना र पुरुषार्थसँग जोडेर गाउँ बचायो।

क. राक्षसले सुरुमै वनमा घाँसदाउरा गर्न गएकी एउटी महिलालाई समातेर खायो। उसलाई मार्न गएका गाउँलेलाई शरीर पहाड जत्रो बनाएर तर्सायो, र सबैलाई एक एक गरी खाइदिने धम्की दियो। त्यसपछि दिनहुँ एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न नदिए गाउँ नै उजाड पार्ने सर्त राख्यो। यसरी उसले काल नआएका मान्छे समेत खान थाल्यो, र हरेक घरले आफ्नो पालोमा परिवारको एक जना सदस्य गुमाउनुपर्ने भयो। दोजिया महिला भागेपछि उसले उनको घर नै कब्जा गर्‍यो, र गाउँलेले उसको खानेकुरा त्यही घरमा पुर्‍याइदिनुपर्‍यो। उसका कारण गाउँले डर, शोक र अभावमा बाँच्न बाध्य भए।

ख. कालजितले राक्षसलाई नमारेको भए हरेक दिन एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न राक्षसको पेटमा जाने थियो। वर्षौँसम्म यसरी चल्दा गाउँका परिवार एकपछि अर्को गर्दै रित्तिँदै जान्थे, र अन्न पनि सकिँदै जान्थ्यो। डरले कतिपय परिवार कालजितकी आमा झैँ गाउँ छाडेर भाग्थे होलान्; खेत बाँझा हुन्थे, गाईवस्तु पाल्ने र वन जाने काम रोकिन्थ्यो। अन्त्यमा राक्षसको धम्की जस्तै गाउँ नै उजाड हुन्थ्यो होला। राक्षसको डर आसपासका गाउँसम्म फैलिन सक्थ्यो।

यस भनाइको आशय हो: शरीर वा उमेरले सानो भए पनि बुद्धि र साहस भएको व्यक्तिले ठुलो सङ्कट टार्न सक्छ। कथामा हतियार बोकेका सबै गाउँले राक्षससँग हारे, र डरले दिनहुँ एक जना मान्छे दिन राजी भए। तर दश बाह्र वर्षको कालजितले बलले होइन, बुद्धिले काम गर्‍यो: ‘मामा’ भनेर राक्षसको विश्वास जित्यो, भगवान्कहाँ पठाएर आफ्नो आयु थाहा पायो, र आयु फेर्न नसकिने रहेछ भन्ने पक्का गरेपछि मात्र तातो फलामले आक्रमण गर्‍यो। यो उसको बुद्धि हो। एक्लै राक्षसको घरमा पस्नु र अन्त्यमा डर नमानी भिड्नु उसको पुरुषार्थ हो। यी दुवै मिलेपछि गाउँले सधैँका लागि राक्षसबाट मुक्त भए। त्यसैले भनाइले सबैभन्दा ठुलो शक्ति बल होइन, विवेकसहितको साहस हो भन्ने सिकाउँछ।

१. पहाडको काखमा किसानहरूको सुखी गाउँ हुनु।
२. घाँसदाउरा गर्न वन गएकी एउटी महिलालाई अजङ राक्षसले खानु।
३. गाउँलेले हतियार लिएर आक्रमण गर्दा राक्षसले शरीर पहाड जत्रो बनाएर धम्क्याउनु र गाउँले भाग्नु।
४. चौतारामा सल्लाह गरी दिनहुँ एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न दिने सर्त मान्नु, घरैपिच्छे पालो बाँध्नु।
५. पालो परेकी दोजिया महिला अन्न छाडेर माइत भाग्नु, राक्षसले उनको घर कब्जा गर्नु।
६. माइतमा कालजित जन्मनु, दश बाह्र वर्षपछि साथीहरूले ‘भतुवा’ भनेर गिज्याउनु।
७. आमाबाट पुरानो कथा सुनेर कालजित रोटी लिएर आफ्नो गाउँ फर्कनु।
८. राक्षसलाई ‘मामा’ भनेर विश्वास जित्नु र दिनहुँ मिठो खानेकुरा खुवाउनु।
९. कालजितले राक्षसलाई भगवान्कहाँ माफी माग्न र आफ्नो आयु सोध्न पठाउनु।
१०. आयु ७९ वर्ष र भावीले लेखेको आयु भगवान्ले पनि फेर्न नसक्ने रहेछ भन्ने थाहा पाउनु।
११. तातो फलामका हतियार सनासोले समातेर हानी राक्षसलाई मार्नु।
१२. गाउँले मिलेर राक्षसको सद्गत गर्नु, कालजितलाई गाउँको प्रमुख चुन्नु, कालजित आमालाई ल्याएर सुखले बस्नु।

यस कथाबाट मैले पाएको मुख्य सन्देश हो: बल भन्दा बुद्धि ठुलो हुन्छ, र अन्यायसँग डराएर झुक्नुभन्दा सोचविचार गरेर सामना गर्नुपर्छ। गाउँलेले डरले राक्षससँग सम्झौता गरे, त्यसैले राक्षस झन् बलियो र लोभी भयो। कालजितले भने हतार नगरी राक्षसको स्वभाव बुझ्यो, आफ्नो सुरक्षा पक्का गर्‍यो, अनि घरमै भएका साधनले उसलाई जित्यो। कथाले यो पनि सिकाउँछ कि अरूले सानो, कमजोर वा ‘भतुवा’ भनेर हेपेको व्यक्तिमा पनि ठुलो क्षमता हुन सक्छ; हेपाइलाई निराशामा होइन, अठोटमा बदल्नुपर्छ। नियम मिच्ने र अरूलाई दुःख दिनेको अन्त्य एक दिन हुन्छ। अन्त्यमा, व्यक्तिगत साहसले सिङ्गो समाजलाई शान्ति दिन सक्छ।

कथा: ‘स्वाद’, ध्रुवचन्द्र गौतम (यही पुस्तकको एकाइ २)

विषयवस्तु र शीर्षक: कथाको विषयवस्तु सहरको एउटा कम तलब पाउने कारिन्दाको परिवारको दैनिक जीवनबाट लिइएको छ। तलब आएको दिन परिवार बजार जान्छ र वर्षौँपछि सापटी मागेर एउटा रहु माछा किन्छ। ‘स्वाद’ शीर्षकले माछाको मिठो स्वाद र गरिबीको तितो स्वाद दुवै समेट्छ, त्यसैले यो सार्थक छ।

मूलभाव र सन्देश: थोरै आम्दानी भएका परिवारले एउटा सानो रहर पूरा गर्न पनि अर्को आवश्यकता काट्नुपर्छ, र गरिबी लुकाउनुपर्ने सामाजिक दबाबले मान्छेलाई झुटो बहाना बनाउन बाध्य पार्छ। सन्देश: रोजगारी र आम्दानी नबढी गरिबीको पीडा भाषणले मात्र हट्दैन।

पात्र: लोग्ने र स्वास्नी प्रमुख पात्र हुन्; छोरो, माछा बेच्ने र बगरे कान्छा सहायक। लोग्ने ठुला कुरा गर्ने तर परिस्थितिसँग झुक्ने, स्वास्नी व्यावहारिक र घर चलाउनमा सिपालु छे। पात्रको नाम नदिनुले यो परिवार हजारौँ घरको प्रतिनिधि बनेको छ।

परिवेश: सहरको डेरा, अड्डा र भिडभाड भएको बजार। समाजमा महँगी, बेरोजगारी र गरिबी छ।

भाषा र संवाद: भाषा सरल र व्यङ्ग्यात्मक छ। संवादमा याँ, काँ, गर्‍या जस्ता बोलीचालीका शब्दले पात्र जीवन्त लाग्छन्।

गुण र दोष: साधारण घटनाबाट ठुलो सामाजिक सत्य देखाउनु र हाँसोभित्र पीडा लुकाउनु कथाको सबल पक्ष हो। कथामा माछा सात रुपियाँ किलो पाइने समय छ, त्यसैले आजका पाठकलाई त्यस बेलाको पैसाको मूल्य बुझ्न अलि गाह्रो हुन सक्छ।

पढेपछि: कथा पढेपछि हाँसो पनि लाग्यो, मन पनि भारी भयो। आफ्नै वरपर यस्ता परिवार देखेको सम्झना भयो। समग्रमा ‘स्वाद’ गरिबीको यथार्थ इमानदारीसाथ देखाउने सफल सामाजिक कथा हो।

यी वाक्यका उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्। ठिक बेठिक छुट्याउने प्रश्नमा प्रायः एउटा सानो शब्द फेरिएको हुन्छ, त्यसैले हरेक वाक्यको यो शब्दमा ध्यान दिनुहोस्:
क: ‘कुशल शिल्पी’: सुनाइमा कुमालहरूलाई कस्तो भनिएको छ?
ख: ‘माघ महिनामा’: बारी कुन महिनामा, कुन बाली उठाएपछि जोतिन्थ्यो? महिनाको नाम ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।
ग: ‘बाँझो बारी’, ‘यस वर्ष’ र ‘ससाना’: बारी कस्तो थियो, कहिले जोतियो, डल्ला साना थिए कि ठुला?
घ: डल्लाहरू बोल्छन् कि बोल्दैनन्? ‘पो’ ले अचम्म लागेको भाव दिन्छ।
ङ: डल्लालाई के कुराको पिर परेको छ? ‘हामीलाई मात्र किन’ भन्ने गुनासो सुनाइमा आउँछ कि आउँदैन?

क: ‘अतिरिक्त’ भनेको बाहेक हो। भाँडा बनाउनेबाहेक कुमालहरूको अर्को पेसा के थियो, सुन्नुहोस्; प्रश्न ख मा बारी जोत्ने कुरा आएबाट सङ्केत पाइन्छ।
ख: भाँडा बनाउने माटो कस्तो हुनुपर्छ भन्ने वर्णन आउँदा त्यसको रङ र गुण (टाँसिने, चिप्लो, मसिनो) टिप्नुहोस्। साधारण रूपमा भाँडा बनाउन टाँसिने, मसिनो र ढुङ्गा नमिसिएको चिम्टाइलो माटो राम्रो मानिन्छ; सुनाइमा के भनिएको छ, त्यससँग मिलाउनुहोस्।
ग: डल्लाहरूले आपसमा के कुराको पिर गरेका छन्, र किन भेला भएका छन्, सुन्नुहोस्। ठिक बेठिकको ङ मा यसको सङ्केत छ।
घ: भाँडा बनाउने चरणहरू क्रमसँग टिप्नुहोस्: माटो ल्याउने, पानीमा मुछ्ने, चक्का (चाक) मा आकार दिने, सुकाउने, आगोमा पोल्ने। सुनाइमा यीमध्ये कुन कुन चरण, कुन क्रममा आएका छन्, मिलाउनुहोस्।

तीनै समूहका वाक्यमा एउटै कर्ता र एउटै काल छ: पहिलो समूहमा ‘म’, दोस्रोमा ‘ऊ’, तेस्रोमा ‘तिमीहरू’। ‘जाने छौ’ जस्ता भविष्यत्का रूप दुई शब्दमा लेखिए पनि एउटै क्रियापद हुन्।

क. गाउँमा विद्यालय खुल्छ। अशिक्षित पनि शिक्षित हुन्छन्। उनीहरूले आफूमाथि हुने शोषणको विरोध गर्छन्। शोषकले शोषण गर्न छाड्छन्। सबै जना मिलेर बस्न थाल्छन्।

ख. हामी देश सेवामा लाग्ने छौँ। हामी आफ्नै माटामा परिश्रम गर्ने छौँ। आधुनिक खेती प्रणाली अपनाएर अन्न उब्जाउने छौँ। आफ्नै धर्तीलाई हराभरा बनाउने छौँ। यसबाट देश विकासमा टेवा पुग्ने छ।

ग. बहिनीले मिहिनेत गरी। ऊ परीक्षामा सफल भई। उसले पुरस्कार पाई। ऊ खुसी हुँदै घर आई। त्यो कुरा सुनेर आमाबुबा खुसी हुनुभयो।

ग मा ध्यान दिनुहोस्: ‘गर्नु’ र ‘पाउनु’ सकर्मक भएकाले भूत कालमा कर्तामा ‘ले’ थपियो (बहिनीले, उसले)। ‘ऊ’ स्त्रीलिङ्गी र सामान्य आदरको भएकाले भूतको रूप दीर्घ ईकारमा टुङ्गिन्छ: गरी, भई, पाई, आई।

‘देखेर’, ‘समाउन’, ‘उड्दा’, ‘घुमाउन’ जस्ता शब्द कृदन्त हुन्; यिनले वाक्य टुङ्ग्याउँदैनन्, त्यसैले यिनको पक्ष छुट्याइँदैन।

क. सदिच्छा विज्ञान विषय पढ्दै छिन्। उनी डाक्टर बन्ने कुरा सोच्दै छिन्। उनी बिरामीको सेवा गर्दै हुने छिन्। सबैले उनलाई धन्यवाद दिँदै हुने छन्।

ख. आशिका जनकपुरबाट हेटौँडा गएकी छिन्। उनले हजुरआमालाई फलफूल लगेकी छिन्। हजुरआमाले नातिनीको बाटो हेर्नुभएको छ। उहाँले नातिनीलाई मन पर्ने सेलरोटी पकाउनुभएको छ।

हरेक वाक्यको काल उही राखिएको छ, पक्ष मात्र बदलिएको छ: क मा पहिलो दुई वर्तमान र पछिल्ला दुई भविष्यत्, ख मा सबै वर्तमान। पूर्ण पक्षमा सकर्मक क्रियाको कर्तामा ‘ले’ लाग्छ, त्यसैले ख मा ‘उनी’ ‘उनले’ र ‘उहाँ’ ‘उहाँले’ भयो। अपूर्ण पक्षमा ‘ले’ ऐच्छिक हुन्छ, त्यसैले क को दोस्रो वाक्यमा ‘उनी… सोच्दै छिन्’ लेख्दा स्वाभाविक सुनिन्छ।

अज्ञात पक्षका क्रियापद: भन्नुभएछ, भनेछ, गरेछ, पाएछ, समातेछ।

‘गरेँ’ र ‘भन्नुभयो’ सामान्य भूत, ‘छ’, ‘हुन्न’, ‘हुन्छ’ र ‘भन्छ’ सामान्य वर्तमान हुन्; ‘भइसकेपछि’ र ‘आएको’ कृदन्त हुन्।

राति असिनापानी परेछ। पल्लो डाँडामा पहिरो गएछ। खेत पनि पानीले डुबाएछ। चराको गुँड पनि भत्काएछ। पानी त गजबसँगै नै परेछ त। अबेर राति बुबाले पनि थाहा पाउनुभएछ। बहिनीले पनि थाहा पाइछन्। भाइले पनि राति नै थाहा पाएछन्। तैँले मात्र कसरी थाहा पाएनछस्?

‘पाइन्’ (स्त्रीलिङ्ग) बाट ‘पाइछन्’, ‘पाए’ (पुलिङ्ग, आदरार्थी) बाट ‘पाएछन्’ र नकारात्मक ‘पाइनस्’ बाट ‘पाएनछस्’ बन्छ। अज्ञात पक्षको नकारात्मक रूपमा -एन- आउँछ: खाएनछ, गएनछ, देखेनछन् (कथामै: ‘हिम्मत गरेनछन्’, ‘मानेनछ’)।

यसरी राक्षसलाई मारेपछि कालजित गाउँलेलाई बोलाउँथ्यो र सबै मिलेर राक्षसको सद्गत गर्थे। कालजितलाई गाउँलेले प्रशंसा गरेर आफ्नो गाउँको प्रमुख चुन्थे। त्यसपछि कालजित मावलीमा गएर आमालाई लिएर आउँथ्यो। ऊ आफ्नो घर, खेतीबाली समाली बस्न थाल्थ्यो। काललाई पनि जितेर गाउँमा सुखशान्ति दिएको हुनाले गाउँले कालजितलाई सम्मानपूर्वक राख्न थाल्थे। सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले पनि सधैँका लागि गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल हुन्थ्यो।

अज्ञात पक्षको -एछ अभ्यस्तमा -थ्यो भयो: बोलाएछ → बोलाउँथ्यो, गरेछन् → गर्थे, आएछ → आउँथ्यो, भएछ → हुन्थ्यो। अभ्यस्तमा ‘ले’ ऐच्छिक भएकाले कतै हटाइएको छ। यो रूप सिक्ने अभ्यास मात्र हो: राक्षस एक पटक मात्र मारियो, त्यसैले कथाको अर्थमा अभ्यस्त पक्ष मिल्दैन; बानी बुझाउने अर्थ आउँदा मात्र अभ्यस्त प्रयोग गरिन्छ।

हजुरबुबाको बाल्यकाल

हजुरबुबा आफ्नो बाल्यकालका कुरा गर्दा सधैँ हाँस्नुहुन्छ। उहाँ सानो छँदा गाउँमा बिजुली थिएन। उहाँ बिहान कुखुरा बास्नेबित्तिकै उठ्नुहुन्थ्यो र गाईलाई घाँस हालेपछि मात्र पढ्न बस्नुहुन्थ्यो। उहाँ टुकीको उज्यालोमा ठुलो स्वरले पढ्नुहुन्थ्यो। बिदाको दिन साथीहरूसँग खोलाको किनार र डाँडाकाँडा डुल्नुहुन्थ्यो। उहाँकी आमा सधैँ “पढेर ठुलो मान्छे बन्नू” भन्नुहुन्थ्यो। ती दिन सम्झँदै हजुरबुबा भन्नुहुन्छ, “त्यति बेला हामी साथी साथी मिलेर गृहकार्य गर्थ्यौँ, र कसैले कसैलाई हेप्दैनथ्यो।”

(अभ्यस्त पक्षका रूप: उठ्नुहुन्थ्यो, बस्नुहुन्थ्यो, पढ्नुहुन्थ्यो, डुल्नुहुन्थ्यो, भन्नुहुन्थ्यो, गर्थ्यौँ, हेप्दैनथ्यो। आदरार्थी ‘उहाँ’ भएकाले -नुहुन्थ्यो लागेको छ; ‘म’ भए उठ्थेँ, पढ्थेँ, डुल्थेँ, ‘आमा’ (सामान्य आदर) भए भन्थिन् हुन्थ्यो।)

क. यस अनुच्छेदमा ‘व’ मात्र छ: विजय, वेदविद्याश्रम, वेद, विवेक, वृषभनाथ, वर्षमान, विज्ञानराम, विकल्पप्रसाद, विद्यालय, वैदिक, कविता, सविता, विक्रम, संवत्, विद्यार्थी, कर्तव्य, व्यवहार, परिवर्तन। यी सबै तत्सम शब्द (र तिनबाट बनेका नाम) हुन्, त्यसैले संस्कृतकै ‘व’ रहेको छ।

ख. यस अनुच्छेदमा ‘ब’ को प्रयोग छ: बुद्धप्रसाद, बुद्धिनाथ, बलबहादुर, अम्बिकादेवी, बाँके, बर्दिया, बझाङ, बैतडी, बर्दिबास। बुद्ध, बुद्धि, बल र अम्बिका संस्कृतमै ‘ब’ भएका तत्सम शब्द हुन्; बाँके, बर्दिया, बझाङ, बैतडी, बर्दिबास ठाउँका नाम हुन्, र तिनका आधिकारिक नाम ‘ब’ बाटै लेखिन्छन्। ‘अम्बिकादेवी’ को ‘देवी’ मा भने ‘व’ छ।

ग. यस अनुच्छेदमा पनि ‘ब’ छ: बरबाद, बनेकाले, अब, आमाबुबा, बहिनी, बस्नेत, बारा, बिरौँला। यी तद्भव वा आगन्तुक शब्द र नाम हुन्।

घ. यस अनुच्छेदमा ‘व’ छ: वकालत, वाहवाह, वकिल, भवन, वरपर, वाल्ल, वडा। वकालत, वकिल र वाहवाह अरबी फारसीबाट, वडा अङ्ग्रेजीको ward बाट आएका आगन्तुक शब्द हुन्; यिनको मूल उच्चारणमा ‘w’ भएकाले ‘व’ लेखिन्छ। ‘भवन’ तत्सम हो।

निष्कर्ष: तत्सम शब्दमा संस्कृतकै अक्षर, तद्भवमा प्रायः ‘ब’, र आगन्तुकमा बोलाइअनुसार ‘ब’ वा ‘व’ लेखिन्छ।

सुरुको ‘व’ र ‘र्’ पछिको ‘व’ (पूर्व) प्रायः ‘ब’ सुनिन्छ; ‘स्वी’ जस्तो संयुक्त अक्षरमा र मावली, भतुवा, भगवान् जस्ता शब्दको बिचमा ‘व’ नै सुनिन्छ। जीविका, भावी, मानव र गाईवस्तु जस्ता शब्दमा भने बोल्ने व्यक्ति र ठाउँअनुसार ‘ब’ वा ‘व’ दुवै सुनिन्छ।

भ्यागुताको धार्नी

एकादेशमा एक जना मन्त्री रहेछन्। उनलाई राज्यका काम भन्दा अनौठा रहरमा बढी चासो रहेछ। उनी भ्यागुताका ठुला सौखिन रहेछन्। बर्खा लाग्नेबित्तिकै उनी नोकरहरूलाई खेत र पोखरीबाट जिउँदा भ्यागुता जम्मा पारेर ल्याउन लगाउँथे। आँगनमा भ्यागुता एकै ठाउँमा राखेर उफार्दा ती टर्र टर्र गर्दै चारैतिर उफ्रन्थे, र मन्त्री मज्जाले हाँस्थे।

एक दिन मन्त्रीलाई नयाँ रहर पलाएछ। उनले देशभरि घोषणा गराएछन्: “भ्यागुतालाई नबाँधी, नथुनीकन जसले तराजुमा ठ्याक्कै एक धार्नी बनाएर देखाउँछ, उसलाई एक धार्नी असर्फी पुरस्कार दिइने छ।”

असर्फीको लोभमा भोलिपल्टदेखि मन्त्रालयको आँगनमा भ्यागुता जोख्नेको भिड लागेछ। कोही डोकोभरि, कोही ठेकीभरि भ्यागुता बोकेर आएछन्। किसान लोचनले तराजुको पल्लामा भ्यागुता थुपार्न थालेछ। एउटा राख्यो, अर्को उफ्रियो; अर्को राख्यो, पहिलेको भाग्यो। “ल अब त पुग्यो!” भन्न नपाउँदै तीन चारओटा भ्यागुता फेरि टर्र गर्दै बाहिर उफ्रिएछन्।

सबैको हालत उस्तै भएछ। भ्यागुता उफ्रेका उफ्रै गर्दा कसैको पनि धार्नी पुगेनछ। दिनभर पसिना काढेपछि थाकेका मान्छेहरू हाँस्दै भन्न थालेछन्, “भ्यागुताको धार्नी कहिल्यै पुग्दैन रहेछ!” अनि सबै आआफ्ना घरतिर बिदा भएछन्। मन्त्रीको असर्फी उनकै ढुकुटीमा सुरक्षित रह्यो।

शिक्षा: आफ्नै मनले मात्र चल्ने, एक ठाउँमा नअटाउने मान्छेलाई एकै ठाउँमा राखेर काम लगाउन भ्यागुताको धार्नी पुर्‍याउनु जत्तिकै गाह्रो हुन्छ।

१. विषय छान्नुहोस्: घरमा सुनेको लोककथा, पढेको कुनै घटना, वा आफ्नै अनुभव।
२. ढाँचा बनाउनुहोस्: सुरु (पात्र र परिवेश), बिच (समस्या र त्यसको सामना), अन्त्य (समाधान र शिक्षा)।
३. एउटै मुख्य घटना मा केन्द्रित हुनुहोस्; छोटो कथामा धेरै घटना अटाउँदैनन्।
४. संवाद राख्नुहोस्: दुई तीन छोटा संवादले पात्रलाई जीवन्त बनाउँछन्।
५. शीर्षक दिनुहोस्, र १५० देखि २०० शब्दमा सक्नुहोस्।