परीक्षा अभ्यास

दुई अर्थ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्: ‘लामो समयसम्म टिकाउ हुने विकास’ दिगो विकास को अर्थ हो, र ‘पर्यावरणीय विविधता’ जैविक विविधता सँग नजिक छ।

पारिस्थितिक प्रणाली: पोखरीको लेउ, माछा र बकुल्लाबिचको आपसी सम्बन्ध एउटा सानो पारिस्थितिक प्रणाली हो।

अम्लीय वर्षा: कारखानाको धुवाँ बादलको पानीसँग मिलेर अम्लीय वर्षा हुँदा ढुङ्गाका पुराना मूर्ति खिइन्छन्।

हरितगृह प्रभाव: हरितगृह प्रभावले गर्दा जमिनबाट निस्केको ताप वायुमण्डलमै थामिन्छ र पृथ्वी न्यानो रहन्छ।

ग्लोबल वार्मिङ: ग्लोबल वार्मिङका कारण हिमालका हिमनदी पग्लँदै छन् र नयाँ हिमताल बन्दै छन्।

अर्थ खुल्ने वाक्य भनेको शब्दको अर्थ थाहा नभएकाले पनि वाक्यबाटै अनुमान गर्न सक्ने वाक्य हो। ‘अम्लीय वर्षा खराब हो’ जस्तो वाक्यले अर्थ खोल्दैन।

वायुमण्डल, पारिस्थितिक प्रणाली, ओजोन तह, पराबैजनी किरण, अम्लीय वर्षा, हरितगृह प्रभाव, क्षयीकरण, उत्सर्जन, दिगो विकास, जैविक विविधता, खाद्यशृङ्खला: यीमध्ये कुनै पाँच। सुनाउँदा हरेक शब्दको अर्थ एक वाक्यमा भन्नुहोस्, जस्तै: ‘उत्सर्जन भनेको कुनै ग्यास वा पदार्थ बाहिर फाल्नु हो।’

इन्टरनेट, भिडियो, नर्सरी, रेफ्रिजिरेटर, प्लास्टिक (अरू: सल्फ्युरिक एसिड, कार्बनडाइअक्साइड, सल्फरडाइअक्साइड, ग्यास, मोटर)। यी शब्द अङ्ग्रेजीबाट जस्ताका तस्तै आएका भएकाले आगन्तुक शब्द हुन्।

• क.संवादमा शिक्षक र पाँच जना विद्यार्थी छन्: दीक्षा, सुवर्ण, निशान्त, श्रेया र निहारिका।
• ख.दीक्षाले सबैभन्दा धेरै पटक प्रश्न गरेकी छन्: पर्यावरण र पारिस्थितिक प्रणाली उस्तै हुन् कि, तत्त्वहरूको सम्बन्धले नै जीवन सम्भव हुँदो रहेछ कि, अरू कुनै ग्रह जीवनमैत्री छ कि, र विकास नै रोक्नुपर्ने हो कि गरी चारओटा प्रश्न। सुवर्ण र निहारिकाले दुई दुईओटा, निशान्तले एउटा प्रश्न सोधेका छन्।
• ग.‘त्यसो भए पारिस्थितिक प्रणाली भनेको के हो नि गुरु?’ र ‘मैले कतै गलत त बुझिनँ नि गुरु?’ (यस्ता अरू पनि छन्।)
• घ.सबैभन्दा लामो अनुच्छेद नवीकरणीय र अनवीकरणीय स्रोतबारे शिक्षकको भनाइ (‘पर्यावरणमा भएका विभिन्न स्रोतसाधनको प्रयोग गरेर…’ बाट सुरु हुने) हो। यसमा आठओटा वाक्य छन्। पूर्णविराम (।) गनेर वाक्य गन्न सकिन्छ।

• क.नर्सरीमा साना र कलिला बिरुवालाई चाहिने ताप मिलाउन सिसा प्रयोग गरेर हरितगृह बनाइन्छ।
• ख.घामको प्रकाश सिसाबाट छिरेर भित्रको माटो र हावा तताउँछ, तर त्यो ताप सिसाबाट सजिलै बाहिर निस्कन सक्दैन। त्यसैले हरितगृहभित्र बाहिरको भन्दा केही बढी न्यानो हुन्छ।
• ग.वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइड बढ्दा त्यसले सिसाले जस्तै ताप थाम्छ, र पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जान्छ। यसैलाई हरितगृह प्रभाव भनिएको छ।
• घ.हरितगृह प्रभावका कारण दिनप्रतिदिन पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै जानुलाई ग्लोबल वार्मिङ (विश्व तापमान वृद्धि) भनिन्छ।

• क.दीक्षा
• ख.सुवर्ण
• ग.श्रेया
• घ.शिक्षक

क. १. राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष र विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालले प्राविधिक र आर्थिक सहयोग गरेका हुन्; कामको नेतृत्व राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले गरेको थियो।
२. जिपिएस कलरले १८ महिनासम्मको तथ्याङ्क दिन्छ।
३. राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, विश्व वन्यजन्तु कोष नेपाल र शे फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्जले।
४. हिउँ चितुवा हिमाली क्षेत्रको खाद्यशृङ्खलाको टुप्पोमा हुन्छ: यसले नाउर र झारल जस्ता घाँस खाने जनावरको सङ्ख्या मिलाइराख्छ, नत्र तिनले चरन सखाप पार्छन्। यो संसारभरि नै सङ्कटमा परेको र नेपालमा थोरै मात्र पाइने जनावर हो; यसको संरक्षणले हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली जोगिन्छ र पर्यटनमा पनि टेवा पुग्छ। त्यसैले यसको आनीबानी र विचरण थाहा पाएर संरक्षणको योजना बनाउन आवश्यक छ।

ख. १. मौलिक शब्द: हिउँ, चितुवा, घाँटी, गाउँ (तद्भव), राष्ट्रिय, निकुञ्ज, संरक्षण (तत्सम); आगन्तुक शब्द: स्याटेलाइट, जिपिएस, कलर, लोकेसन। तत्सम र तद्भव दुवै मौलिक शब्द हुन्; यीमध्ये कुनै दुई दुईओटा लेखे पुग्छ।
२. वन्यजन्तु (वनमा पाइने जन्तु) वा वासस्थान (बस्ने स्थान)।
३. आनीबानी (परिवर्तित द्वित्व)।
४. निकुञ्ज (‘ञ्’) र तथ्याङ्क (‘ङ्’); अन्दाजी (‘न्’) पनि हुन्छ।

क. ग्लोबल वार्मिङ

पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै जाने प्रक्रियालाई ग्लोबल वार्मिङ भनिन्छ। पेट्रोलियम, कोइला र ग्यास बाल्दा तथा जङ्गल फँडानी गर्दा हावामा कार्बन डाइअक्साइड जस्ता हरितगृह ग्यास बढ्छन्। यी ग्यासले जमिनबाट निस्केको ताप थाम्छन्, र पृथ्वी झन् तात्छ। ग्लोबल वार्मिङका कारण हिमालका हिमनदी पग्लँदै छन्, हिमताल फुट्ने खतरा बढेको छ, पानी पर्ने समय बिग्रिएको छ, र कहीँ खडेरी त कहीँ अतिवृष्टि हुन थालेको छ। सवारी साधन र कारखानाको धुवाँ घटाउने, जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जा जस्ता स्वच्छ ऊर्जा प्रयोग गर्ने र रुख रोप्ने काम गरे यसलाई कम गर्न सकिन्छ।

ख. ऊर्जाका स्रोत

काम गर्ने शक्ति दिने वस्तुलाई ऊर्जाको स्रोत भनिन्छ। ऊर्जाका स्रोत नवीकरणीय र अनवीकरणीय गरी दुई किसिमका हुन्छन्। सूर्यको प्रकाश, हावा, बग्ने पानी र गोबर ग्यास प्रयोग गरेपछि पनि प्रकृतिले फेरि भरिदिने नवीकरणीय स्रोत हुन्। पेट्रोल, डिजेल, कोइला र प्राकृतिक ग्यास भने एक पटक बालेपछि सकिने अनवीकरणीय स्रोत हुन्, र तिनले प्रदूषण पनि बढाउँछन्। नेपालमा नदीनाला र घामको प्रशस्त सम्भावना भएकाले जलविद्युत् र सौर्य ऊर्जाको प्रयोग बढाए आयातमा जाने पैसा पनि जोगिन्छ, वातावरण पनि सफा रहन्छ।

क. ‘पर्यावरण सन्तुलन’ संवादमा पर्यावरण संरक्षण सबैको साझा कर्तव्य हो भन्ने विचार व्यक्त छ। संवादअनुसार हावा, पानी, माटो, प्रकाश, जीवजन्तु र वनस्पतिबिचको सन्तुलनले नै पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको छ। यो सन्तुलन बिगार्ने मुख्य कारक मानिसका क्रियाकलाप हुन्: कारखाना र गाडीको धुवाँ, अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि, सहरीकरण, स्रोतसाधनको अत्यधिक प्रयोग, प्लास्टिक, रासायनिक मल र विषादी। यसैले अम्लीय वर्षा, ओजोन तहको क्षयीकरण, हरितगृह प्रभाव र प्राकृतिक प्रकोप बढेका छन्। संवादले विकास रोक्नुपर्छ भन्दैन; बरु वातावरणीय प्रभावको अध्ययन गरेर दिगो विकास गर्नुपर्ने, फोहोर छुट्याएर मल बनाउनुपर्ने, वैकल्पिक ऊर्जा प्रयोग गर्नुपर्ने र नवीकरणीय तथा अनवीकरणीय दुवै स्रोतको यथोचित प्रयोग गर्नुपर्ने बताउँछ। अन्त्यमा हरेक प्राणी र वनस्पतिलाई लोप हुनबाट बचाउनु हाम्रो कर्तव्य हो भनिएको छ। यसरी संवादले पर्यावरण संरक्षण सरकार वा विज्ञको मात्र होइन, हरेक घर र विद्यार्थीको जिम्मेवारी हो भन्ने सन्देश दिन्छ।

ख. वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न हरेकले सानो सानो काम गरेर ठुलो सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। घरको फोहोर कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याएर कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट मल बनाउन सकिन्छ। पसल जाँदा कपडाको झोला लगेर प्लास्टिक घटाउन सकिन्छ। नजिकै जाँदा हिँडेर वा साइकलमा जाने, सार्वजनिक सवारी प्रयोग गर्ने र बिजुलीको चुलो प्रयोग गर्ने बानीले धुवाँ घटाउँछ। पानी र बिजुली खेर नफाल्ने, खाली ठाउँमा रुख रोप्ने र खोलानालामा फोहोर नफाल्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। विद्यालयमा इको क्लब बनाएर सरसफाइ अभियान र सचेतना कार्यक्रम चलाउन सकिन्छ। यस्ता काम सुरुमा सानो लागे पनि सबैले मिलेर गरे पर्यावरण सन्तुलित रहन्छ।

पहिलो चित्रमा पहाडको बाटोमा कालो धुवाँ फाल्दै गुडिरहेका गाडी र अग्लो चिम्नीबाट धुवाँ फालिरहेको कारखाना छन्; पछाडिका हरिया खेत र गाउँ पनि त्यही धुवाँले ढाकिँदै छन्। दोस्रो चित्रमा सहरका घरबाट आएका ढलका पाइप सिधै खोलामा खसेका छन्, एक जनाले भाँडोबाट फोहोर खोलामा फ्याँकिरहेका छन्, र तल त्यही पानीमा एक जना लुगा धोइरहेकी छन् भने अर्की तरकारी पखालिरहेकी छन्।

मेरो विचारमा यी दुवै दृश्य हाम्रा सहरमा दिनहुँ देखिन्छन्। प्रदूषण घटाउन पुराना र धेरै धुवाँ फाल्ने गाडी नियमित जाँच गरी हटाउनुपर्छ, र विद्युतीय गाडी र सार्वजनिक यातायात बढाउनुपर्छ। कारखानाको चिम्नीमा धुवाँ छान्ने यन्त्र राख्नुपर्छ। खोलामा फोहोर फाल्न रोक्नुपर्छ, ढल प्रशोधन गरेर मात्र पानी खोलामा मिसाउनुपर्छ, र फोहोर व्यवस्थापनमा हरेक टोल सहभागी हुनुपर्छ। फोहोर पानीमा धोएको तरकारी खाँदा रोग लाग्छ भन्ने सचेतना पनि जरुरी छ। सरकारले नियम बनाउनु मात्र पुग्दैन; हामी हरेकले बानी नबदले प्रदूषण घट्दैन।

खेलकुदको महत्त्व

(विद्यालयको खेलमैदानको छेउमा बिहानको प्रार्थनाअघि सोनाम र रोजिना कुरा गर्दै छन्।)

सोनाम: रोजिना, आज बेलुका भलिबल प्रतियोगिताको छनोट छ। तिमी पनि आउँछौ नि?
रोजिना: जाँच आउन लागेको छ सोनाम, खेलेर समय खेर फाल्नु हुँदैन जस्तो लाग्छ।
सोनाम: खेल्नु समय खेर फाल्नु होइन। दिनभर बसेर पढ्दा टाउको भारी हुन्छ, होइन?
रोजिना: त्यो त हो। साँझ पढ्न बस्दा निद्रा लाग्छ।
सोनाम: एक घण्टा खेल्दा शरीर फुर्तिलो हुन्छ, र त्यसपछि पढेको कुरा छिटो दिमागमा बस्छ।
रोजिना: डाक्टरहरूले पनि हरेक दिन कम्तीमा एक घण्टा शारीरिक क्रियाकलाप गर्नुपर्छ भन्छन्, सुनेकी थिएँ।
सोनाम: अनि खेलले अनुशासन पनि सिकाउँछ। समयमा मैदान पुग्नुपर्छ, नियम मान्नुपर्छ, टोलसँग मिलेर खेल्नुपर्छ।
रोजिना: हार्दा पनि त सिकिन्छ होला, हैन?
सोनाम: हो! हार्दा धैर्य राख्न र जित्दा घमण्ड नगर्न खेलले नै सिकाउँछ।
रोजिना: खेलकुदमा राम्रो गरेर कति खेलाडीले देशको नाम पनि राखेका छन्।
सोनाम: त्यसैले त। पढाइ र खेल दुवैको तालिका मिलाऔँ: बिहान पढ्ने, बेलुका एक घण्टा खेल्ने।
रोजिना: ठिक छ, आज म पनि छनोटमा आउँछु। तर खेलेर फर्केपछि गणित सँगै गर्नुपर्छ है!
सोनाम: पक्का! स्वस्थ शरीरमै स्वस्थ मन बस्छ।

१. समूहमा एक जनालाई छलफल चलाउने र एक जनालाई बुँदा टिप्ने जिम्मा दिनुहोस्।
२. हरेक सदस्यले पालैपालो आफ्नो मत र त्यसको कारण भन्नुहोस्; अरूले बिचमा नरोकी सुन्नुहोस्।
३. फरक मत आए दुवै पक्षका राम्रा कुरा टिप्नुहोस्, आदित्यका साथीहरूले झैँ दुवैलाई मिलाउने बाटो खोज्नुहोस्।
४. अन्त्यमा तीन चार वाक्यको निष्कर्ष बनाउनुहोस् र एक जनाले कक्षामा सुनाउनुहोस्।

नमुना निष्कर्ष (शीर्षक: मोबाइल फोन विद्यार्थीका लागि फाइदा कि बेफाइदा): हाम्रो समूहमा दुई जनाले मोबाइलले पढाइमा सघाउने र दुई जनाले समय खेर फाल्ने तर्क गरे। छलफलपछि हामी यो निष्कर्षमा पुग्यौँ: मोबाइल आफैँमा खराब होइन, प्रयोग गर्ने तरिका खराब हुन सक्छ। त्यसैले पढ्ने बेला मोबाइल टाढा राख्ने, दिनको निश्चित समय मात्र प्रयोग गर्ने र सिक्नका लागि भरपर्दा एप र वेबसाइट मात्र हेर्ने गर्नुपर्छ।

यी प्रश्नका उत्तर रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्। सुन्दा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्:
क: ‘घचेटिरहेको छ’ भनेको धकेलिरहेको छ। भोलिवादले मान्छेलाई कस्तो अवस्थातिर पुर्‍याउँछ भनिएको छ: प्रगतितिर कि पछाडितिर, सफलतातिर कि असफलता र अल्छीपनतिर? त्यो शब्द टिप्नुहोस्।
ख: अग्राख भनेको काठभित्रको कडा चुरो हो, जुन आफैँ कहिल्यै पलाउँदैन। ‘एक रात बित्न दिए त्यस्तो अग्राख पनि पलाउँछ’ भन्ने उखानले ‘समय पाए असम्भव जस्तो लाग्ने कुरा पनि सम्भव होला, आजको काम भोलिलाई सारौँ’ भन्ने आशा बुझाउँछ। पाठमा यो उखान कसको मुखबाट, कुन बहानाका रूपमा आएको छ, सुन्नुहोस्।
ग: अपवाद भनेको नियममा नपर्ने कुरा हो। मान्छेले कुनचाहिँ कामलाई भने कहिल्यै भोलिका लागि सार्दैन भनिएको छ, ध्यान दिनुहोस्। (शिक्षक निर्देशिकाको प्रश्नमा ‘बफे डिनर’ को प्रसङ्ग सोधिएको छ।)
घ: प्रश्नकै शब्दबाट सङ्केत मिल्छ: आजको काम भोलिलाई पन्छाउने, अल्छी र टारटुरे मनोवृत्तिप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ। सुन्दा यसका उदाहरण टिप्नुहोस्।

भोलिवादी सोचबाट मुक्त हुन पहिले ‘भोलि’ भन्ने बहाना चिन्नुपर्छ। म हरेक बेलुका भोलिका कामको छोटो सूची बनाउँछु र सबैभन्दा गाह्रो काम बिहान सबैभन्दा पहिले गर्छु। ठुलो कामलाई साना टुक्रामा बाँड्दा सुरु गर्न सजिलो हुन्छ: ‘पूरै पाठ पढ्ने’ भन्दा ‘आज दुई पृष्ठ पढ्ने’। पाँच मिनेटभित्र सकिने काम तुरुन्तै गर्छु। पढ्ने बेला मोबाइल अर्को कोठामा राख्छु। काम सकेपछि आफैँलाई सानो पुरस्कार दिन्छु, जस्तै मन पर्ने गीत सुन्ने। ‘भोलि गरौँला’ भनेको काम भोलि झन् ठुलो भएर आउँछ; त्यसैले ‘आजको काम आजै’ मेरो नियम हो।

आजभोलि र साँझबिहान द्वन्द्व, सानिमा र ठुल्दाइ जस्ता नाता बुझाउने शब्द कर्मधारय, दोबाटो र चौबाटो द्विगु, र घरबाहिर, विद्यालय, थोकव्यापारी तत्पुरुष समास हुन्।

कुनै पाँच लेखे पुग्छ।

यी सबै एउटै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएर बनेका द्वित्व शब्द हुन्। अनुच्छेदको सुखदुःख भने सुख र दुःख जोडिएको द्वन्द्व समास हो।

शनिबार हाम्रो इको क्लबले टोल टोलमा सरसफाइ अभियान चलायो। ससाना केटाकेटीदेखि हजुरबुबासम्म सबै आआफ्नो घरबाट कुटो र डोको लिएर निस्के। हामीले घर घर गएर कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याउन अनुरोध गर्‍यौँ। दिउँसो थाकेपछि सबैलाई चियासिया खुवाइयो। बेलुका आफ्नो टोल सफा सफा देखेर सबैको अनुहार खुसीले चम्कियो।

(ससाना, आआफ्नो: आंशिक; टोल टोल, घर घर, सफा सफा: पूर्ण; चियासिया: परिवर्तित। सफासुग्घर भने द्वित्व होइन: ‘सुग्घर’ को आफ्नै अर्थ (सफा) छ, त्यसैले यो द्वन्द्व समास हो।)

हरेक शब्दमा नाके वर्णपछि त्यही वर्गको अक्षर आएको छ। (पूजामा बजाइने सानो घन्टीलाई शब्दकोशले ‘घण्ट’ होइन, ‘घन्ट’ लेख्न भन्छ; त्यसैले शब्दकोशअनुसार ‘शङ्खघन्ट’ लेख्नु शुद्ध हुन्छ। यसको ‘न्’ पनि ‘ट’ अगाडि आएको हो।)

पञ्चनाथ सन्त थिए। समाजसेवा गर्ने उनको सङ्कल्प थियो। उनी कण्ठमा माला लगाउँथे। समाजमा उनको सबैसँग राम्रो सम्बन्ध थियो।

सच्याइएका शब्द: पञ्चनाथ (च अगाडि ञ्), सन्त (त अगाडि न्), सङ्कल्प (क अगाडि ङ्), कण्ठ (ठ अगाडि ण्), सम्बन्ध (ब अगाडि म्)। यी सबैमा वर्गका अक्षरअगाडि शिरबिन्दु गलत थियो।

मानव जीवनका लागि पानी

(विद्यालयबाट फर्कंदै गर्दा टोलको धारामा लामो लाइन देखेर मिङ्मा र जमुना कुरा गर्दै छन्।)

मिङ्मा: जमुना, हेर त, धारामा कति लामो लाइन! हिजोदेखि पानी आएको छैन रे।
जमुना: हो, हाम्रो घरमा पनि आज बिहान खाना पकाउन मात्र पानी थियो।
मिङ्मा: पानी नहुँदा त जीवन नै रोकिँदो रहेछ। खान, पकाउन, नुहाउन, सबैमा चाहिन्छ।
जमुना: विज्ञान कक्षामा सर भन्नुहुन्थ्यो, हाम्रो शरीरको आधाभन्दा बढी भाग पानी हो रे।
मिङ्मा: त्यसैले त मानिस खाना नखाई केही हप्ता बाँच्न सक्छ, तर पानी नपिई केही दिन पनि सक्दैन।
जमुना: खेतीपाती, कलकारखाना र बिजुली निकाल्न पनि पानी नै चाहिन्छ, होइन र?
मिङ्मा: हो। तर हामी पानी कति खेर फाल्छौँ। धारो खुलै छोड्छौँ, खोलामा फोहोर फाल्छौँ।
जमुना: अनि फोहोर पानी पिउँदा झाडापखाला र हैजा जस्ता रोग लाग्छन्।
मिङ्मा: त्यसो भए हामीले के गर्न सक्छौँ त?
जमुना: पानी उमालेर वा छानेर पिउने, धारो काम सकिनेबित्तिकै बन्द गर्ने, र छानाको वर्षाको पानी जम्मा गर्ने।
मिङ्मा: मुहान वरिपरि रुख रोप्नुपर्छ भन्छन्; रुखले पानीको मुहान जोगाउँछ।
जमुना: ठिक भन्यौ। हाम्रो इको क्लबमा यही विषयमा सचेतना कार्यक्रम गरौँ न।
मिङ्मा: पक्का! ‘जल नै जीवन हो’ भन्ने नारासहित टोल टोलमा जाऔँ।