परीक्षा अभ्यास

‘वेग, चाल’ र ‘उचाइ’ कुनै शब्दसँग मिल्दैनन्; यी जोडा मिलाउने प्रश्नलाई अलि गाह्रो बनाउन थपिएका अर्थ हुन्।

‘वासना’ यहाँ ‘बास्ना’ को अर्थमा आएको तत्सम शब्द हो, त्यसैले कविताको ‘सुवास’ (मिठो बास्ना) यसको पर्यायवाची हो।

• स्वाभिमान: विदेशमा काम गर्ने मजदुर पनि आफूलाई नेपाली भन्न पाउँदा स्वाभिमान महसुस गर्छन्।
• भावना: अरूको धर्म र संस्कृतिको खिसी गर्दा उनीहरूको भावनामा चोट पुग्छ।
• ज्ञानभूमि: बुद्ध जन्मिएको र ऋषिमुनिले शास्त्र रचेको नेपाललाई ज्ञानभूमि भनिन्छ।
• गाथा: हजुरबुबाले आफ्नो गाउँमा पहिलो पटक विद्यालय खोल्नेहरूको सङ्घर्षको गाथा सुनाउनुभयो।
• परिवेश: रुख र फूलले भरिएको विद्यालयको हरियो परिवेशमा पढ्न रमाइलो लाग्छ।

पाठको ‘व्यथा’ जस्ता शब्दमा पनि लेख्दा र बोल्दा फरक पर्छ: सुरुको ‘व्य’ लाई बोल्दा ‘ब्य’ भनिन्छ (ब्य-था)।

• क.कविता जम्मा छब्बीस पङ्क्तिमा रचना भएको छ: दुई पङ्क्तिका पाँच श्लोकमा १० र चार पङ्क्तिका चार श्लोकमा १६ पङ्क्ति।
• ख.यस पङ्क्तिमा चौध अक्षर छन्: जन्-मे-य-हीँ / बुद्-ध-अ-नि / भृ-कु-टी-र / सी-ता।
• ग.बक्खु भाङ्ग्राको प्रसङ्ग तेस्रो श्लोकमा आएको छ।
• घ.यो पङ्क्ति पाँच पटक आएको छ: दुई पङ्क्तिका पाँचै श्लोकमा एक एक पटक।
• ङ.यी मध्ये कुनै तीन जोडी: भेष–देश, काखा–पाखा, सीता–गीता, गाथा–सगरमाथा, माथि–पाथी, ठेस–देश, विशेष–देश, परिवेश–देश।

• क.तराई देशको न्यानो र समथर भूभाग हो, जहाँ धेरै अन्न फल्छ। हिमालका मानिसलाई दुःख पर्दा, खानलाउन नपुग्दा तराईका मानिसले सहयोग गर्छन्, आमाले बच्चालाई काखमा राखेर न्यानो दिए जस्तै। त्यसैले तराईको काखाले हिमाललाई न्यानो दिन्छ भनिएको हो। यसले देशका भूभाग र मान्छे एकअर्काका सहारा हुन् भन्ने देखाउँछ।
• ख.‘पिरतीको दियो’ नेपालीबिचको माया, सद्भाव र एकताको अर्थमा आएको छ। दियोले अँध्यारो हटाएर उज्यालो दिए जस्तै आपसी मायाले भेदभाव र वैमनस्य हटाएर देशलाई उज्यालो बनाउँछ। स्वाभिमानको मियोमाथि बालिएको यो दियोले सबै नेपालीलाई जोडेको छ।
• ग.मधेसका लागि पङ्खाको काम भिरपाखा, अर्थात् पहाडका भिर र डाँडाकाँडाले गरेका छन्। पहाडबाट आउने शीतल हावा र पानीले गर्मीले तातेको मधेसलाई शीतल बनाउँछन् भन्ने भाव यहाँ छ।

• क.कसैको पनि भावनामा चोट नलागोस् भन्ने कामना गर्दै यो नेपाली देश सारङ्गीको धुनमा गाउँदै आएको छ।
• ख.प्रकृतिले हामीलाई हाम्रो कहिल्यै नमेटिने गौरवको कथा सम्झाइरहन्छ। संसारको शिरमा लगाइने पगरी जस्तो सबैभन्दा अग्लो शिखर हाम्रो सगरमाथा हो।

गद्यमा रूपान्तर गर्दा पङ्क्तिका शब्दलाई कर्ता, कर्म र क्रियाको क्रममा मिलाइन्छ, ‘नि’ जस्ता कविताका छोटा रूपलाई पूरा (‘पनि’) बनाइन्छ, र अर्थ खुल्ने गरी आवश्यक शब्द थपिन्छन्।

• क.नेपालमा धेरै जाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिका मानिस बस्छन्। सबैको भावनालाई सम्मान गर्न सबैभन्दा पहिले कसैको भाषा, पहिरन, खानपान वा धर्मको खिसी गर्नु हुँदैन। अरूका चाडपर्वमा सहभागी भएर शुभकामना दिनुपर्छ। जात, लिङ्ग, ठाउँ वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा कसैलाई हेप्नु हुँदैन; सबैलाई बराबर अवसर र अधिकार दिनुपर्छ। आफ्नो कुरा भन्दा अरूको मन नदुख्ने गरी शिष्ट भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ। कविताले भने जस्तै स्वाभिमानको मियोमाथि पिरतीको दियो बालेर, अर्थात् आफ्नो र अरूको इज्जत गर्दै मायाले मिलेर बस्दा मात्र सबैको भावनाको सम्मान हुन्छ।
• ख.देश मिहिनेतबाट बन्छ, र मिहिनेती मान्छेको पसिनामा देश रमाउँछ भन्ने यसको आशय हो। सामान्यतः पसिनाको गन्ध मिठो मानिँदैन, तर खेतमा, कारखानामा, बाटो बनाउँदा वा पढ्दा बगेको इमानदार पसिना देशका लागि सुगन्ध जस्तै प्यारो हुन्छ। किसान, मजदुर, शिक्षक, विद्यार्थी सबैको मिहिनेतले देश अघि बढ्छ, र त्यही मिहिनेत देखेर देश खुसीले नाचे जस्तो हुन्छ। कविले श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने भाव यहाँ व्यक्त गरेका छन्।
• ग.कवितामा नेपालका यी सांस्कृतिक विशेषता उल्लेख गरिएका छन्: सारङ्गी जस्तो लोकबाजा र गन्धर्वको गीत गाउने परम्परा; हिमालको बक्खु, पहाडको भाङ्ग्रा र तराईको धोती जस्ता फरक फरक पहिरन, जसलाई सबैले आफ्नै माने; बुद्ध, भृकुटी र सीता जस्ता धार्मिक र ऐतिहासिक व्यक्तित्वको जन्मभूमि; गीताको कर्मयोगको शिक्षा; ज्ञानभूमि र तपोभूमिको परम्परा; दाइँ गर्ने मियो र मानो, पाथी जस्ता खेतीपातीका संस्कृति। यी सबैले विविधतामा एकता भएको नेपाली संस्कृति देखाउँछन्।

क.

• अ.नेपाली विश्वभर सगरमाथाको देशका नागरिक का नामले चिनिन्छन्।
• आ.दोलखाको जिरी र सोलुखुम्बुको सल्लेरीबाट लामो पदयात्रा गरेर, वा काठमाडौँबाट लुक्लासम्म हवाईजहाजमा उडेर त्यहाँबाट छोटो पदयात्रा गरेर आधार शिविर पुग्न सकिन्छ।
• इ.शेर्पा संस्कृति, हिमझरनाको दृश्य, ऐतिहासिक बौद्ध गुम्बाको दर्शन र हिमनदीको मनोरम दृश्यले आधार शिविरको यात्रालाई थप रोचक बनाउँछन्।
• ई.स्वर्ग अत्यन्त सुन्दर र आनन्द दिने ठाउँ मानिन्छ। सगरमाथा र त्यसको सेरोफेरोको हिउँले टल्केका चुचुरा, हिमनदी र झरनाको सुन्दरताले हेर्नेलाई मोहित बनाउँछ, र त्यहाँ पुग्नेहरू आनन्दमा डुब्छन्। यति सुन्दर र मन लोभ्याउने ठाउँ भएकाले, र स्वर्ग जस्तै त्यहाँ पुग्न निकै कठिन भएकाले पनि सगरमाथालाई धर्तीको स्वर्ग भनिएको होला।

ख.

• अ.स्वर्ग: नरक; सपना: बिपना।
• आ.हजारौँ पदयात्री हरेक वर्ष त्यहाँ पुगुन्।
• इ.धेरैले सर्वोच्च शिखर सगरमाथा चढ्ने सपना देखेका होलान्।
• ई.हलन्त क्रियापद: पुग्छन्, राख्छन् (अरू: डुब्छन्, बनाउँछन्, होलान्)। अजन्त क्रियापद: छ, सकिन्छ (अरू: गर्छ, लाग्दैन, छैन)।

सन्दर्भ: प्रस्तुत पङ्क्ति कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षिद्वारा रचित ‘सारङ्गीमा देश’ कविताको छैटौँ श्लोकबाट लिइएका हुन्। बुद्ध, भृकुटी र सीताको जन्मभूमि र गीताको कर्मयोग सिकाउने माटोको कुरा गरेपछि कविले नेपाल कस्तो भूमि हो भनेर यहाँ बताएका छन्।

अर्थ: नेपाल ज्ञान दिने ज्ञानभूमि, ऋषिमुनिले तपस्या गरेको तपोभूमि र सपना देख्ने र पूरा गर्ने स्वप्नभूमि हो। त्यसैले यहाँका जनता गर्वका साथ ‘जय धर्ती माता!’ भनेर आफ्नो देशको जयगान गर्छन्।

व्याख्या: नेपालको इतिहास र संस्कृतिमा ज्ञान र साधनाको लामो परम्परा छ। शान्ति र करुणाको सन्देश दिने बुद्ध यहीँ जन्मिए; हिमाल, जङ्गल र तीर्थस्थलमा ऋषिमुनिहरूले तपस्या गरेका कथा प्रसिद्ध छन्। त्यसैले नेपाललाई ज्ञानभूमि र तपोभूमि भनिएको हो। तर कवि अतीतमा मात्र रोकिँदैनन्; ‘स्वप्नभूमि’ भनेर उनी वर्तमान र भविष्यतिर पनि हेर्छन्। यहाँका युवा, किसान र विद्यार्थीले समृद्ध नेपालको सपना देखेका छन्, र त्यो सपना पूरा गर्ने ठाउँ पनि यही धर्ती हो। धर्तीलाई ‘माता’ भनेर कविले देशलाई जन्म दिने र पालनपोषण गर्ने आमाको सम्मान दिएका छन्। ‘ज्ञानभूमि, तपोभूमि, स्वप्नभूमि’ मा एउटै ‘भूमि’ को दोहोरो प्रयोगले लय पनि मिलाएको छ, र भावलाई बलियो पनि बनाएको छ।

निष्कर्ष: यी पङ्क्तिमा नेपालको गौरवमय अतीत, साधनाको परम्परा र उज्ज्वल भविष्यको सपना सँगै गुन्जिएका छन्, र सबै नेपालीलाई आफ्नो धर्तीप्रति गर्व गर्न प्रेरित गरिएको छ।

‘सारङ्गीमा देश’ कवितामा नेपाली लोकबाजा सारङ्गीको धुनमा सिङ्गो देश गुन्जिएको छ। यस सारङ्गीमा मेचीदेखि महाकालीसम्मका सारा नेपालीका जीवनका कथा, व्यथा, सङ्घर्ष, आँसु र हाँसो अभिव्यक्त भएका छन्। कविले हिमाल, पहाड र तराईलाई कुनै भेदभाव नगरी समान भावले हेरेका छन्: तराईले हिमाललाई न्यानो दिन्छ, पहाडले मधेसलाई शीतल हावा दिन्छ, र बक्खु, भाङ्ग्रा र धोती सबैले यो देश मेरै हो भन्छन्। राष्ट्र र राष्ट्रियता सबैभन्दा प्यारो हुन्छ भन्ने धारणा कवितामा प्रस्ट छ; त्यसैले स्वाभिमानको मियोमाथि पिरतीको दियो बालेर करोडौँ नेपाली मुस्कुराएका छन्। बुद्ध, भृकुटी र सीता जन्मेको, गीताको कर्मयोग सिकाउने, सगरमाथाले शिर ठाडो पारेको यो पावन भूमि प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण छ, र कविले यसको महिमा गाएका छन्। कसैको भावनामा चोट नपुर्‍याई, भाषा, धर्म र संस्कृतिको विविधताबिच एकता कायम राख्दै मिहिनेतले मानो रोपेर पाथी फलाउँदै समृद्धितर्फ अघि बढ्नुपर्छ भन्ने विचार नै यस कविताको मूलभाव हो।

• भूगोल: मेची काली, हिमाल पहाड तराई; भूभागहरू एकअर्काका सहारा कसरी छन्? आफ्नो जिल्ला कुन भूभागमा पर्छ, र अर्को भूभागसँग यसको के सम्बन्ध छ?
• संस्कृति र पहिरन: बक्खु, भाङ्ग्रा, धोती; तपाईँको समुदायको परम्परागत पहिरन के हो, र कुन अवसरमा लगाइन्छ?
• इतिहास र गौरव: बुद्ध, भृकुटी, सीता, सगरमाथा; अरू कुन कुन नेपाली व्यक्ति वा ठाउँ हाम्रो गौरव हुन्?
• श्रम र समृद्धि: ‘पौरखीको पसिना’ र ‘मानो रोपी पाथी फलाउनु’ ले मिहिनेतबारे के भन्छन्?
• सद्भाव: ‘नलागोस् है कसैको नि भावनामा ठेस’ विद्यालय र गाउँमा कसरी पालना गर्न सकिन्छ?

छलफलमा हरेक समूहले एउटा विषय लिएर पाँच मिनेट कुरा गर्ने, अनि एक जनाले कक्षालाई निष्कर्ष सुनाउने गर्न सकिन्छ।

(साथीतिर फर्केर, मुस्कुराउँदै हात मिलाउँदै) यास्मिन, बधाई छ! जिल्लास्तरीय हाजिरीजवाफ प्रतियोगितामा हाम्रो विद्यालयलाई पहिलो बनाउन तिमीले ठुलो भूमिका खेल्यौ। अन्तिम प्रश्नको उत्तर तिमीले जुन आत्मविश्वासका साथ दियौ, त्यो सुनेर हामी सबै गर्वले उफ्रियौँ।

साथीहरू, यास्मिनले महिनौँदेखि बिहान सबेरै उठेर पत्रिका पढेको, विज्ञान र इतिहासका प्रश्न टिपेको हामीले देखेका छौँ। यो पुरस्कार उनको त्यही मिहिनेतको फल हो। (ताली बजाउँदै) यास्मिनका लागि ठुलो ताली!

यास्मिन, तिमीले हामी सबैलाई पनि पढ्न र प्रयास गर्न प्रेरणा दिएकी छौ। आगामी प्रतियोगितामा पनि यसरी नै अघि बढ्नू है। हामी सधैँ तिम्रो साथमा छौँ।

स्नेह र प्रशंसा गर्दा साथीको सफलता नाम लिएर भन्ने, त्यो सफलताको पछाडिको मिहिनेत उल्लेख गर्ने, आफ्नो खुसी व्यक्त गर्ने र अझ राम्रो गर्न शुभकामना दिने गरिन्छ। बोली मायालु र अनुहार हँसिलो हुनुपर्छ।

यी शब्द रेकर्डिङ सुनेरै पत्ता लगाउनुहोस्।
१. सुन्नुअघि पाँचै वाक्य पढ्नुहोस्, र खाली ठाउँको अघि र पछिका शब्द (भरमा, आफ्नै … ले खन्छ, देशको … भिजाउँछ, लाउनका लागि, जातिपाती … मान्दैन) सम्झनुहोस्।
२. पहिलो पटक सुन्दा ती शब्द आउने ठाउँमा कान थाप्नुहोस्, र सुनेको शब्द तुरुन्तै टिप्नुहोस्।
३. दोस्रो पटक सुन्दा टिपेका शब्द मिले कि मिलेनन् जाँच्नुहोस्; वाक्य पूरा पढ्दा अर्थ खुल्छ कि खुल्दैन, हेर्नुहोस्। अनुमान होइन, सुनेकै शब्द लेख्नुहोस्।

१. पहिले सुनाइमा ठिटोका कुन कुन गुण भनिएका छन्, टिप्नुहोस्: मिहिनेती, आत्मनिर्भर, अन्यायमा नझुक्ने, जातिपाती नमान्ने…
२. अनि आफ्नै गाउँ, विद्यालय वा समाचारमा देखेका युवासँग दाँज्नुहोस्: कुन कुन गुण धेरैमा भेटिन्छन्, कुनमा अझै कमी छ?
३. उत्तर दुवैतिरबाट दिनुहोस्: धेरै युवा कृषि, उद्यम, खेलकुद र समाजसेवामा मिहिनेत गरेर देश बनाउँदै छन्; तर कतिपयमा रोजगारीको अभाव, लागुपदार्थ, देखावटी खर्च वा भेदभाव जस्ता समस्या पनि छन्।
४. अन्त्यमा आफ्नो धारणा भन्नुहोस्: सबै युवा त्यस्तै नभए पनि सबै त्यस्तै बन्न सक्छन्, र त्यसका लागि आफूले के गर्न सकिन्छ।

अनुच्छेदमा रेखाङ्कन नगरिएका पढ र खाऊ आज्ञार्थ हुन्: आमाले छोरीलाई आदेश दिनुभएको छ।

• क.अञ्जना भात खाली। (मध्यम आदर दिँदा: अञ्जना भात खालिन्।)
• ख.तिमीहरू रसुवा जाओ।
• ग.ऊ मुस्ताङ भ्रमणबाट फर्कोस्।
• घ.रमेश राम्ररी पढे सफल हुन्छ।
• ङ.दाइ, एक किलो चिउरा दिनुहोस्। (‘दाइ’ लाई आदर दिएर; तिमी भन्ने दाइलाई: देऊ।)
• च.हामी सबै फुटबल खेलौँ।
• छ.उनीहरू कक्षाभित्र आउलान्।

अरू: भन्छ → भनोस्, दिन्छ → देओस्, गर्छ → गरोस्, देख्छ → देखोस्। कवितामा ‘नलागोस्’ भने पहिलेदेखि नै इच्छार्थमा छ।

सुमन, अबदेखि हरेक दिन बिहान एक घण्टा पढ। कक्षामा शिक्षकको कुरा ध्यान दिएर सुन र नबुझेको कुरा तुरुन्तै सोध। गृहकार्य त्यही दिन सक। मोबाइल पढ्ने बेला टाढा राख। हरेक हप्ताको अन्त्यमा पढेका पाठ एक पटक दोहोर्‍याऊ, र राति समयमै सुत। म पनि तिमीसँगै पढ्छु, सँगै मिहिनेत गरौँ।

(पढ, सुन, सोध, सक, राख, दोहोर्‍याऊ, सुत ‘तिमी’ लाई दिइएका आज्ञार्थ हुन्; अन्तिमको गरौँ इच्छार्थ हो।)

• समूह ‘ख’ का वाक्य व्याकरणिक पदक्रममा छन्: कर्ता सुरुमा, कर्म बिचमा, क्रिया अन्त्यमा। जस्तै: ऊ (कर्ता) काम (कर्म) गर्छ (क्रिया)।
• समूह ‘क’ का वाक्य आलङ्कारिक पदक्रममा छन्: क्रिया बिचमा आएको छ र कर्ता वा कर्म अन्त्यमा सरेका छन्। जस्तै: काम गर्छ ऊ मा कर्म + क्रिया + कर्ता।
• दुवै समूहको अर्थ एउटै छ, किनभने ‘ले’, ‘लाई’ ले कर्ता र कर्म चिनाउँछन्; तर समूह ‘क’ को क्रमले अन्त्यमा आएको शब्दमा जोड दिन्छ र कविता वा भावुक बोलीमा लय मिलाउँछ।
• उमाकान्त खेलाडी हुन् मा ‘खेलाडी’ कर्म होइन, पूरक हो; पूरक पनि कर्म जस्तै कर्ता र क्रियाको बिचमा आउँछ।
• गद्य, निबन्ध, निवेदन र परीक्षाका उत्तरमा समूह ‘ख’ को क्रम प्रयोग गर्नुपर्छ।

• क.उसले सानैदेखिको साथीलाई भेट्यो।
• ख.ज्ञानको कारण मान्छे अद्यावधिक हुँदै गए।
• ग.आज बिहान चिसो बढेर निस्किन पनि सकिएन।
• घ.हामी सबै सधैँभरि कर्मशील बन्नुपर्छ।
• ङ.नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्यका दृष्टिले धनी छ।

ख मा ‘मान्छे ज्ञानको कारण अद्यावधिक हुँदै गए’ पनि शुद्ध हो: कारण बुझाउने पदावली कर्ताको अघि वा पछि आउन सक्छ, तर क्रिया अन्त्यमै रहन्छ।

• क.तराईको काखा हिमाललाई न्यानो दिन्छ। भिरपाखा मधेसको पङ्खा बनी बस्छन्।
• ख.कसैको पनि भावनामा ठेस नलागोस् है। यो नेपाली देश सारङ्गीमा गाउँदै आयो।

कवितामा क्रिया (दिन्छ, बस्छन्, नलागोस्, आयो) बिचमा वा सुरुमा आएका थिए; गद्यमा कर्ता (तराईको काखा, भिरपाखा, ठेस, देश) सुरुतिर र क्रिया अन्त्यमा सारिएका छन्। ‘नि’ लाई ‘पनि’ लेखिएको छ।

• क: गर्, विद्वान्: अन्त्यमा जिब्रो रोकिन्छ, ‘अ’ सुनिँदैन, र लेख्दा पनि हलन्त चिह्न छ।
• ख: देश, चमचम: बोल्दा देश्, चमचम्; अन्त्यमा ‘अ’ सुनिँदैन, तर लेख्दा हलन्त चिह्न लाग्दैन।
• ग: तर, भय: बोल्दा तर, भय मा अन्तिम ‘अ’ सुनिन्छ; लेख्दा पनि अजन्त।

शब्दपछि ‘मा’ वा ‘को’ जोडेर बोल्दा फरक छुट्याउन सजिलो हुन्छ: देशमा भन्दा बिचमा पनि देश्-मा सुनिन्छ।

घर, कलम, सहर, बजार, पहाड, खेत, किसान, जङ्गल, असार, मादल

यी सबै अकारान्त नाम हुन्: लेख्दा अजन्त, बोल्दा अन्तिम ‘अ’ नसुनिने (घर्, कलम्, सहर्…)। सुन्दर, चतुर जस्ता विशेषण र थरथर जस्ता अनुकरणात्मक शब्द पनि यही समूहमा पर्छन्। सत्य, भय, स्नेह जस्ता शब्द भने यस सूचीमा पर्दैनन्, किनभने तिनको अन्तिम ‘अ’ बोल्दा पनि सुनिन्छ।

मेरो घर

आँगनमा तुलसी छ, पिँढीमा छ घाम
आमाले बोलाउँदा मिठो लाग्छ नाम।
साँझ पर्दा झ्यालमा टिमटिम बत्ती बल्छ
ढोका खोली घर मेरो बाटो हेरी बस्छ।

बाबाको पसिनाले उभिएका छन् भित्ता
हजुरआमाको कथाले न्यानो हुन्छ चित्त।
जता गए पनि मन यहीँ फर्की आउँछ
मेरो सानो घरले नै देश सम्झाउँछ।

(यो नमुना हामीले लेखेको हो। घरलाई बाटो हेरेर पर्खने मान्छे जस्तो बनाएर मानवीकरण गरिएको छ, र जोडी पङ्क्तिका अन्त्यमा घाम–नाम, बल्छ–बस्छ, भित्ता–चित्त, आउँछ–सम्झाउँछ को अनुप्रास मिलाइएको छ। अन्तिम पङ्क्तिले घरबाट देशसम्म पुर्‍याएर ‘सारङ्गीमा देश’ सँग जोडेको छ।)

१. पत्रिकाको शनिबारीय वा साहित्य पृष्ठ, विद्यालयको भित्तेपत्रिका वा पुस्तकालयका साहित्यिक पत्रिका हेर्नुहोस्।
२. कविता छान्दा यसले के भन्छ, कुन भावमा छ, र किन मन पर्‍यो भनेर तीन वाक्यमा टिप्नुहोस्।
३. कविको नाम, पत्रिकाको नाम र मिति लेख्नुहोस्।
४. सुनाउनुअघि दुई पटक लयमा अभ्यास गर्नुहोस्; सुनाएपछि आफूले टिपेका तीन वाक्य कक्षालाई भन्नुहोस्।