परीक्षा अभ्यास

प्राचीनकालमा नेपाल भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका र त्यसको वरिपरिको क्षेत्रलाई मात्र चिनिन्थ्यो। मध्यकालसम्म पनि यही अर्थ चल्यो। आज भने नेपाल भन्नाले सिङ्गो देशलाई बुझिन्छ।

मलाई किरात भाषाको आधार उपयुक्त लाग्यो। यसका कारण:

• क.किरात भाषामा “ने” को अर्थ मध्य वा बिच र “पा” को अर्थ देश हुन्छ। नेपाल चीन र भारतजस्ता ठुला देशका बिचमा र हिमाल तथा पहाडका बिचमा छ।
• ख.किरातहरू नेपालका प्राचीन शासक र बासिन्दा हुन्, त्यसैले उनीहरूको भाषाबाट नाम रहनु स्वाभाविक लाग्छ।
• ग.नेपाल भाषामा पनि “नेपा” को अर्थ बिचको देश नै हुन्छ। दुई भाषाको अर्थ मिल्नुले यो आधार बलियो देखिन्छ।

(अर्को आधार छानेर पनि उत्तर लेख्न सकिन्छ, तर त्यस भाषाको शब्द, अर्थ र नेपालसँग त्यो अर्थ कसरी मिल्छ भन्ने कारण दिनुपर्छ।)

• क.नेपाल माहात्म्यअनुसार “ने” मुनिले यहाँ तपस्या गरी जनताको पालन गरेका थिए।
• ख.लेप्चा भाषामा “ने” को अर्थ पवित्र र “पाल” को अर्थ गुफा हो। ऋषिहरू यहाँका गुफा र ओडारमा ध्यान गर्थे।
• ग.गोपालहरूले पशुपतिनाथ, मातातीर्थ र अरू धार्मिक स्थल स्थापना गरेको विश्वास गरिन्छ।
• घ.स्वयम्भू पुराणअनुसार नागदहमा फुलेको कमलमा स्वयम्भूको ज्योति देखिएको थियो।
• ङ.गौतम बुद्ध नेपालकै लुम्बिनीमा जन्मेका थिए।
• च.पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, चाँगुनारायण र लुम्बिनी जस्ता हजारौँ वर्ष पुराना धार्मिक स्थल नेपालमा छन्।

यी आधारले नेपालको भूमि प्राचीनकालदेखि नै पवित्र मानिएको देखाउँछन्।

गोपाल: “गो” को अर्थ गाई र “पाल” को अर्थ पालन गर्ने हो। त्यसैले गोपाल भनेको गाई पाल्ने हो।

महिषपाल: “महिष” को अर्थ भैँसी र “पाल” को अर्थ पालन गर्ने हो। त्यसैले महिषपाल भनेको भैँसी पाल्ने हो।

यी नाम वंशावलीमा आधारित छन्।

• क.गोपालहरूले पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग पत्ता लगाएको र पूजा सुरु गरेको मानिन्छ।
• ख.मातातीर्थ, मत्स्यनारायण र गोपालेश्वर जस्ता हिन्दु धार्मिक स्थलको स्थापना गोपालहरूले गरेको भनिन्छ।
• ग.दुवै कालमा गाईलाई पवित्र मानेर पूजा गरिन्थ्यो।
• घ.देवीदेवता र पितृको पूजा गर्ने चलन थियो।
• ङ.प्रकृतिको पूजा पनि हिन्दु परम्पराको अङ्ग हो।

यी उदाहरणले त्यस बेलाको समाजमा हिन्दु धर्मको प्रभाव थियो भन्ने देखाउँछन्।

समानता:

• क.चाडपर्व, मेला, जात्रा र नाचगान अहिले पनि मनोरञ्जन र भेटघाटका माध्यम हुन्।
• ख.किरात समुदायमा अहिले पनि प्रकृतिको पूजा हुन्छ; उँभौली र उँधौली यसका उदाहरण हुन्।
• ग.गाउँघरमा अहिले पनि धेरै परिवार संयुक्त रूपमा बस्छन्।
• घ.खेती र पशुपालन अहिले पनि धेरै मानिसको पेसा हो।

भिन्नता:

प्राचीन तथा मध्यकालमा हालको काठमाडौँ उपत्यकालाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। यहाँका तीन मुख्य सहरलाई कान्तिपुर, ललितपुर (पाटन) र भक्तपुर (भादगाउँ) भनिन्थ्यो।

स्वयम्भू पुराणअनुसार प्राचीनकालमा काठमाडौँ उपत्यकामा नागदह नामको ठुलो दह थियो। नागार्जुन डाँडामा आएका विपश्वी बुद्धले पूर्णिमाका दिन दहमा कमलको बिउ छरे। दहमा कमल फुल्यो र त्यही फूलमा स्वयम्भू ज्योतिका रूपमा देखा परे। पछि मञ्जुश्रीले दहको पानी बगाएपछि त्यो ठाउँ डाँडा बन्यो र त्यहीँ स्वयम्भूनाथको पूजा हुन थाल्यो।

• क.लिच्छविहरूले राजतन्त्रात्मक शासन चलाउँथे; राजा सर्वोच्च हुन्थे।
• ख.राजधानीनजिकका ठाउँमा राजदरबारबाटै प्रत्यक्ष शासन गरिन्थ्यो।
• ग.टाढाका ठाउँ चलाउन राजाका प्रतिनिधि, सामन्त नियुक्त गरिन्थ्यो।
• घ.शासन राम्रोसँग चलाउन विभिन्न पद र अधिकारी थिए।
• ङ.गाउँका धेरै काम गाउँकै मुखिया, प्रमुख परिवार र गोष्ठीले मिलेर गर्थे।

प्राचीनकालमा, विशेष गरी किरात र लिच्छविकालमा, नारीको स्थान राम्रो थियो। किरातकालमा महिलाको सल्लाहलाई महत्त्व दिइन्थ्यो भनिन्छ। लिच्छविकालमा महिलाले आफैँ वर छान्न पाउँथे, विधवा विवाह र पुनर्विवाह मान्य थियो, उच्च वर्गका महिलाले शिक्षा पाउँथे र धार्मिक काममा सक्रिय थिए।

अहिले कानुनले महिलालाई धेरै अधिकार दिएको छ, तर दाइजो, घरेलु हिंसा र विभेद जस्ता समस्या अझै बाँकी छन्।

• क.समाज वर्णाश्रम व्यवस्थामा आधारित थियो; १८ जातिका मानिस मिलेर बस्थे, जसलाई अष्टादश प्रकृति भनिन्थ्यो।
• ख.संयुक्त परिवारको चलन थियो र एउटै भान्सामा खाना पाकिन्थ्यो।
• ग.सामाजिक काम गोष्ठीले मिलेर गर्थे; यही गोष्ठीबाट आजको गुठी बन्यो।
• घ.महिलाले वर छान्न पाउँथे, विधवा विवाह मान्य थियो र उच्च वर्गका महिला पढ्थे।
• ङ.धेरैजसो मानिस हिन्दु धर्म मान्थे, बौद्ध धर्म पनि थियो; प्रकृति र पितृको पूजा हुन्थ्यो।
• च.खेती र पशुपालन मुख्य पेसा थिए; मनोरञ्जनका लागि खेल र नाचगान हुन्थे।

• क.राणा शासन एउटै परिवारको निरङ्कुश शासन थियो; जनतालाई बोल्ने र लेख्ने स्वतन्त्रता थिएन।
• ख.प्रधानमन्त्रीको पद एउटै परिवारमा वंशअनुसार सर्थ्यो; जनताले शासक छान्न पाउँदैनथे।
• ग.राणाका हुकुम नै कानुन थिए, अन्याय र अत्याचारको उजुरी गर्ने ठाउँ थिएन।
• घ.शिक्षा, स्वास्थ्य र विकास आम जनतासम्म पुगेको थिएन; राणा परिवार मात्र सम्पन्न थियो।
• ङ.स्वतन्त्र पत्रपत्रिका र राजनीतिक दल खोल्न पाइँदैनथ्यो।

यसैले जनताले प्रजातन्त्र ल्याउन राणा शासनको विरोध गरे।

• क.उनले जङ्गबहादुर राणाको निरङ्कुश शासनविरुद्ध पहिलो पटक खुला विद्रोह गरे।
• ख.गोरखाको बुङ्कोटमा किल्ला बनाएर राणाविरोधी समूह सङ्गठित गरे।
• ग.उनको विद्रोहले जनतालाई राणाका कर्तुत थाहा दियो र चेतना जगायो।
• घ.मृत्युदण्डसम्म भोगेर पनि अन्यायविरुद्ध उभिन सकिन्छ भन्ने उदाहरण दिए।
• ङ.उनको बलिदानले पछिका पुस्तालाई प्रजातन्त्रका लागि लड्न प्रेरणा दियो। त्यसैले उनलाई प्रथम सहिद मानिन्छ।

देश र जनताको हितका लागि आफ्नो ज्यानको बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। नेपालमा निरङ्कुश शासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र जनताका अधिकार स्थापना गर्न ज्यान गुमाउने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। लखन थापा, शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्द यसका उदाहरण हुन्।

• क.आफ्नो स्वार्थभन्दा देश र जनताको हित ठुलो हो।
• ख.अन्याय र अत्याचारविरुद्ध साहसका साथ उभिनुपर्छ।
• ग.प्रलोभन र डरमा नपरी आफ्नो सिद्धान्तमा अडिग रहनुपर्छ।
• घ.शिक्षा र चेतनाले समाज बदल्न सकिन्छ (शुक्रराज शास्त्रीका प्रवचन जस्तै)।
• ङ.उनीहरूले ल्याएको लोकतन्त्र र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।

• क.धर्मभक्त माथेमा नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापकमध्ये एक थिए र यसका हरेक काममा सक्रिय थिए।
• ख.बनारसमा रहँदा दशरथ चन्द र टङ्कप्रसाद आचार्यसँग मिलेर राणाविरोधी सङ्गठन बनाउने काम गरे।
• ग.व्यायाम शिक्षकका रूपमा दरबार जाँदा राजा त्रिभुवनलाई राणाका खराब कामबारे जानकारी दिए। यसले राजा र प्रजातन्त्रवादीबिच सम्बन्ध जोड्न सघायो।
• घ.भारतको अङ्ग्रेजविरोधी आन्दोलनमा भाग लिएर पाएको अनुभव नेपालमा प्रयोग गरे।
• ङ.पक्राउ परे पनि झुकेनन् र वि.सं. १९९७ माघ १३ गते सिफलमा फाँसीमा चढे। उनको बलिदानले १० वर्षपछि वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्र ल्याउन प्रेरणा दियो।

वि.सं. २०६२/६३ को १९ दिने जनआन्दोलनपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते राजाको प्रत्यक्ष शासन अन्त्य भयो र भङ्ग भएको प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना भयो। यसरी देशमा फेरि लोकतन्त्र स्थापित भयो। त्यस दिनको सम्झना गर्न, आन्दोलनमा ज्यान गुमाउनेलाई सम्मान गर्न र लोकतन्त्रको रक्षा गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउन हरेक वर्ष वैशाख ११ गते लोकतन्त्र दिवस मनाइन्छ।

• क.जनताले आवधिक निर्वाचनमा मत दिएर आफ्ना प्रतिनिधि चुन्छन्।
• ख.चुनिएका प्रतिनिधिले संसद्मा कानुन र नीति बनाउँछन्।
• ग.बहुमत पाउने दल वा दलहरूले सरकार बनाउँछन् र सरकार संसद्प्रति उत्तरदायी हुन्छ।
• घ.स्वतन्त्र न्यायपालिकाले कानुनअनुसार न्याय दिन्छ।
• ङ.नागरिकलाई बोल्ने, लेख्ने, सङ्गठन खोल्ने स्वतन्त्रता हुन्छ; प्रेस स्वतन्त्र हुन्छ।
• च.सबै नागरिक कानुनका दृष्टिमा समान हुन्छन्।

• क.राष्ट्रप्रमुख जन्मका आधारमा होइन, निर्वाचनबाट निश्चित अवधिका लागि छानिन्छन्।
• ख.देशको शासन जनताले चुनेका प्रतिनिधिले चलाउँछन्।
• ग.आवधिक निर्वाचन हुन्छ।
• घ.जनताका मौलिक हक र स्वतन्त्रता सुरक्षित हुन्छन्।
• ङ.कानुनको शासन हुन्छ; कोही पनि कानुनभन्दा माथि हुँदैन।
• च.नीति नियम समानता र समतामा आधारित हुन्छन्; सबै जाति, भाषा, धर्म र वर्गको पहिचान र सहभागिता हुन्छ।
• छ.योग्यता र क्षमताका आधारमा जिम्मेवारी दिइन्छ।

मलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र मन पर्छ, किनभने:

• क.यसमा देशको सर्वोच्च पद कुनै एक परिवारको होइन। मजस्तै सामान्य नागरिकका छोराछोरी पनि योग्यता र जनताको विश्वासले राष्ट्रप्रमुख बन्न सक्छन्।
• ख.मैले १८ वर्ष पुगेपछि मत दिएर सरकार छान्न र बदल्न पाउँछु।
• ग.मलाई बोल्ने, लेख्ने र आफ्नो विचार राख्ने स्वतन्त्रता छ।
• घ.मेरो भाषा, धर्म र संस्कृतिको पहिचान र सम्मान हुन्छ।
• ङ.शासक पनि कानुनप्रति उत्तरदायी हुन्छन्; गल्ती गरे हटाउन सकिन्छ।

तर यो व्यवस्था बलियो बनाउन मैले पनि कानुन मान्ने, फरक विचारको सम्मान गर्ने र भ्रष्टाचारविरुद्ध बोल्ने जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।

मानिसले विगतदेखि वर्तमानसम्म सिर्जना गरेका सबै कुराको समग्र रूपलाई सभ्यता भनिन्छ। भाषा, लिपि, गीतसङ्गीत, भवन, सडक, कला, ज्ञान, कानुन र शासन व्यवस्था सभ्यताका पक्ष हुन्। सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता, मेसोपोटामियाको सभ्यता, नाइल नदीको मिश्रको सभ्यता, ह्वाङहो सभ्यता, ग्रिसको सभ्यता र रोमको सभ्यता प्राचीन सभ्यताका उदाहरण हुन्। नेपालमा काठमाडौँ उपत्यकाको सभ्यता र मिथिला सभ्यता यसका उदाहरण हुन्।

प्राचीन ग्रिसका नगर राज्यहरूबिच प्रायः मित्रता थिएन। आपसी मेलमिलाप बढाउन उनीहरूले ई.पू. ७७६ देखि ओलम्पियामा ओलम्पिक खेल सुरु गरे। सबै नगर राज्यका खेलाडी हरेक चार वर्षमा भेला हुन्थे। खेल हुँदा युद्ध रोकिन्थ्यो। एउटै धर्म, एउटै भाषा र साझा उत्सवले पनि उनीहरूलाई जोड्थ्यो।

• क.रोमको साम्राज्य युरोप, एसिया र अफ्रिका तीन महादेशसम्म फैलिएको थियो; सेना, अधिकारी र व्यापारी टाढाटाढासम्म पुग्थे।
• ख.रोमनहरूले साम्राज्यभरि पक्की सडक बनाएका थिए, जसले यात्रा र समाचार ओसारपसार सजिलो बनायो।
• ग.रोम भूमध्य सागरको किनारमा थियो; पानीजहाजबाट समुद्रपारसम्म व्यापार हुन्थ्यो।
• घ.उनीहरूले ग्रिसको ज्ञान र यात्राको परम्परा अपनाएका थिए; ग्रिस तीनतिर समुद्रले घेरिएकाले ग्रिकहरू पनि जलमार्गबाट टाढाटाढा पुग्थे।

• क.प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, नागरिकता, संविधान र कानुनको शासन जस्ता धारणाको विकासमा यिनको योगदान छ।
• ख.निर्वाचनबाट शासक छान्ने अभ्यास एथेन्स र रोममा भएको थियो।
• ग.साहित्य, नाटक र इतिहास लेखनको परम्परा: होमर, हेरोडोटस आदि।
• घ.दर्शन र विज्ञान: सुकरात, प्लेटो र अरस्तुका विचार आज पनि पढाइन्छन्।
• ङ.खम्बा र गुम्बज भएका भवन र मूर्तिकलामा यिनको प्रभाव।
• च.ओलम्पिक खेल।
• छ.रोमको कानुन, सडक निर्माण, ल्याटिन भाषाबाट बनेका धेरै शब्द र आजको अङ्ग्रेजी पात्रो।

साहित्य: होमर ग्रिसका महाकवि हुन्; उनका इलियड र ओडिसी महाकाव्य रामायण र महाभारत जस्तै प्रसिद्ध छन्। हेसियड अर्का प्रसिद्ध कवि हुन्। एस्किलस, सोफोक्लिस र युरिपिडिजले नाटक लेखे; ग्रिसलाई नाटकको जन्मभूमि मानिन्छ। हेरोडोटसले ग्रिक र पर्सियाबिचका युद्धको इतिहास लेखे र उनलाई इतिहासका पिता भनिन्छ। प्लेटोको रिपब्लिक दर्शनको प्रसिद्ध किताब हो।

कला: ग्रिसमा मूर्तिकला र वास्तुकलाको राम्रो विकास भयो। फिडियसले बनाएको एथेना देवीको मूर्ति र ओलम्पियाको जियसको मूर्ति प्रसिद्ध थिए। एथेन्सको पार्थेनन मन्दिर ग्रिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो। ग्रिसका खम्बा भएका भवनको शैली आज पनि संसारभर प्रयोग हुन्छ।

म यो भनाइसँग सहमत छु, किनभने:

• क.सुकरात, प्लेटो र अरस्तु जस्ता विश्वप्रसिद्ध दार्शनिक ग्रिसमै जन्मे।
• ख.सुकरातले कुनै पनि कुरालाई प्रश्न सोधेर, तर्क र प्रमाणले जाँच्ने तरिका सिकाए।
• ग.प्लेटोले न्याय र आदर्श राज्यबारे रिपब्लिक लेखे; उनको विद्यालय एकेडेमीले युरोपमा उच्च शिक्षाको परम्परा सुरु गर्‍यो।
• घ.अरस्तुले तर्कशास्त्र, राजनीति, नीति र विज्ञानका धेरै विषयमा लेखे।
• ङ.“फिलोसफी” शब्द नै ग्रिक भाषाको हो, जसको अर्थ ज्ञानप्रतिको प्रेम हो।
• च.उनीहरूका विचार २४०० वर्षपछि आज पनि संसारका विश्वविद्यालयमा पढाइन्छन्।

(पूर्वमा पनि उपनिषद्, बुद्ध र अरू धेरै दर्शनको लामो परम्परा छ। ग्रिसलाई पश्चिमी दर्शनको जननी भन्नु बढी ठिक हुन्छ।)

सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता सिन्धु नदी र यसका सहायक नदीका किनारमा, आजको पाकिस्तान र भारतको उत्तरपश्चिम भागमा विकास भएको थियो। यसका ठुला सहर ई.पू. २६०० देखि ई.पू. १९०० तिरसम्म, अर्थात् आजभन्दा करिब ४५०० देखि ३९०० वर्षअघि फस्टाएका थिए। मोहेन्जोदडो सिन्धु नदीको र हडप्पा रावी नदीको किनारमा छन्। लोथल, धोलावीरा, राखीगढी र कालीबङ्गा भारतमा पर्छन्।

• क.सहर योजना बनाएर बसालिएका थिए; सडक र गल्ली सिधा थिए र एकअर्कालाई काटेर जान्थे।
• ख.घर पकाएको इँटाले बनेका थिए; धेरै घर दुई तलासम्मका थिए।
• ग.धेरैजसो घरमा इनार र स्नानकोठा थियो।
• घ.फोहोर पानी जान इँटाले छोपिएको ढल र नालीको व्यवस्था थियो।
• ङ.महास्नानागार, सभागृह र अन्न भण्डार जस्ता ठुला सार्वजनिक भवन थिए।

दुवैमा खेती, गहनाको चलन, सुती कपडा र प्रकृतिपूजा जस्ता समानता पाइन्छन्।

सिन्धु सभ्यताको लिपि पढ्न नसकिएकाले उनीहरूको धर्मबारे उत्खननमा भेटिएका वस्तुबाट अनुमान मात्र गरिन्छ:

• क.माटाका धेरै महिला मूर्ति भेटिएका छन्; उनीहरू मातृदेवीको पूजा र मूर्तिपूजा गर्थे भन्ने अनुमान छ।
• ख.मोहरमा पिपलको पात र रुखका चित्र छन्; उनीहरू प्रकृति र रुखको पूजा गर्थे।
• ग.साँढे, गोरु, बाख्रा जस्ता जनावरका चित्रले जनावरको पूजा गर्थे भन्ने देखाउँछ।
• घ.महास्नानागारलाई धार्मिक स्नानको ठाउँ मानिन्छ; पानीलाई पवित्र मान्थे होलान्।
• ङ.लासलाई भाँडा र गहनासहित चिहानमा गाड्थे; यसले मृत्युपछिको जीवनमा विश्वास गर्थे होलान् भन्ने देखाउँछ।

पुनर्जागरण शब्द “पुनः” र “जागरण” मिलेर बनेको हो। पुनःको अर्थ फेरि र जागरणको अर्थ ब्युँझनु हो। युरोपमा मध्ययुगमा अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरताले दबिएको ज्ञान, कला र साहित्य चौधौँ शताब्दीदेखि फेरि ब्युँझियो। प्राचीन ग्रिस र रोमको ज्ञान फेरि पढियो, नयाँ खोज र आविष्कार भए। चौधौँदेखि सत्रौँ शताब्दीसम्मको यस ज्ञानको पुनर्जन्मलाई पुनर्जागरण भनिन्छ।

• क.रोमन साम्राज्यको पश्चिमी भाग ढलेपछि करिब एक हजार वर्ष युरोपमा चर्चको प्रभाव निकै बलियो थियो।
• ख.धार्मिक अन्धविश्वास र कट्टरता बढेको थियो; चर्चले भनेको कुरामा प्रश्न उठाउन पाइँदैनथ्यो।
• ग.नागरिकका अधिकार हनन भएका थिए; सामन्त र पादरीको हैकम थियो।
• घ.प्राचीन ग्रिस र रोमको ज्ञान र कला धेरैजसो बिर्सिएको थियो।
• ङ.किताब हातले लेखिने भएकाले महँगा र थोरै थिए; शिक्षा थोरै मानिसमा सीमित थियो।
• च.साहित्य धेरैजसो पोप र पादरीको प्रशंसामा लेखिन्थ्यो।

पुनर्जागरण चौधौँ शताब्दीमा इटलीबाट, विशेष गरी फ्लोरेन्सबाट सुरु भयो। यसका मुख्य कारण:

• क.इटलीका सहर व्यापारका केन्द्र थिए; यातायात, व्यापार र भ्रमणले नयाँ ज्ञान र अनुभव ल्याए।
• ख.सहर तीव्र रूपमा बढे र धनी व्यापारीले कलाकार र विद्वानलाई सघाए।
• ग.अरबी विद्वानले जोगाएका ग्रिसका पुस्तक र गणित, औषधी तथा खगोलशास्त्रको ज्ञान युरोप आयो।
• घ.सन् १४५३ मा कन्स्टान्टिनोपलको पतनपछि ग्रिक विद्वान पुराना किताब लिएर इटली आए।
• ङ.सन् १४५० तिर गुटेनबर्गको छापाखानाले किताब सस्तो बनायो र ज्ञान छिटो फैलियो।
• च.धार्मिक आडम्बर र अन्धविश्वासविरुद्ध मानिस बोल्न थाले।

पुनर्जागरण नभएको भए:

• क.अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरता लामो समयसम्म रहन्थ्यो; प्रश्न सोध्ने र प्रमाण खोज्ने बानी ढिलो विकसित हुन्थ्यो।
• ख.सूर्यको वरिपरि पृथ्वी घुम्छ भन्ने ज्ञान र आधुनिक विज्ञान ढिलो आउँथ्यो; आजका धेरै आविष्कार पनि ढिलो हुन्थे।
• ग.छापाखाना फैलिन ढिलो हुँदा किताब र शिक्षा थोरै मानिसमा सीमित रहन्थे।
• घ.मोनालिसा, स्वर्गको द्वार र फ्लोरेन्सको गुम्बज जस्ता कलाकृति बन्दैनथे।
• ङ.मानिसका अधिकार, स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रका विचार पनि ढिलो फैलिन्थे।

तर पूर्वका देश, अरबी संसार र चीनमा पनि विज्ञान र कलाको विकास भइरहेको थियो, त्यसैले संसारको ज्ञान रोकिँदैनथ्यो होला, युरोप भने पछि पर्थ्यो।

विज्ञान:

• क.कोपर्निकसले पृथ्वी र अरू ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन् भन्ने सिद्धान्त दिए।
• ख.केप्लरले ग्रहका अण्डाकार कक्षका नियम पत्ता लगाएर यसलाई गणितले पुष्टि गरे।
• ग.ग्यालिलियोले दूरबिन सुधारेर बृहस्पतिका चन्द्रमा देखे।
• घ.विलियम गिल्बर्टले पृथ्वी ठुलो चुम्बक हो भन्ने देखाए।
• ङ.नेपियरले लगारिदम पत्ता लगाए।
• च.यिनैको कामलाई आधार बनाएर पछि न्युटनले गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त दिए।
• छ.गुटेनबर्गको छापाखानाले ज्ञान फैलाउन ठुलो मदत गर्‍यो।

अन्वेषण:

• क.कोलम्बस सन् १४९२ मा एट्लान्टिक पार गरेर अमेरिका महादेश पुगे।
• ख.भास्को द गामा सन् १४९८ मा समुद्री बाटो हुँदै भारत पुगे।
• ग.यसअघि १३ औँ शताब्दीमा मार्को पोलोको चीन यात्राको विवरणले युरोपेलीलाई नयाँ ठाउँ खोज्न उत्सुक बनाएको थियो।

• क.डिभाइन कमेडी: इटालीका कवि दान्तेको महाकाव्य हो। यो आम मानिसले बोल्ने इटालियन भाषामा लेखिएको थियो र यसमा पोप, पादरी र सामन्तका खराब कामको पनि चर्चा छ।
• ख.मूर्खताको प्रशंसा (द प्रेज अफ फली): इरास्मसको व्यङ्ग्य रचना हो। यसले समाजको अन्धविश्वास, कुरीति र धार्मिक आडम्बरको खिल्ली उडाएर जनचेतना फैलायो।
• ग.स्पेन्सरका कविता: अङ्ग्रेज कवि स्पेन्सरले काव्यमा नयाँपन ल्याए र कवितामार्फत चेतना फैलाए।

यी कृतिले साहित्यलाई धर्मको प्रशंसाबाट मुक्त गरी मानिस र समाजका कुरा स्वतन्त्र रूपमा लेख्ने बाटो खोले।