परीक्षा अभ्यास

पैसा प्रयोग नगरी आफूसँग भएको वस्तु अरूलाई दिएर बदलामा आफूलाई चाहिने वस्तु लिने कामलाई वस्तु विनिमय भनिन्छ। पैसा चल्नुभन्दा पहिले मानिसले यसरी नै आवश्यकता पूरा गर्थे।

उदाहरण: बेँसीका भीमबहादुर चामल र खुर्सानी बोकेर लेक जान्थे र त्यसको बदलामा आलु लिएर आउँथे। धनकुटाको चानुवा हटियामा अहिले पनि सुर्तीसँग तरकारी साटिन्छ।

• क.साटासाट गर्ने दुवैलाई एकअर्काको वस्तु चाहिने दोहोरो मेल भेट्न गाह्रो थियो।
• ख.कुन वस्तु कतिसँग साट्ने भन्ने उचित मूल्य तोक्न कठिन थियो।
• ग.पशु जस्ता वस्तु टुक्र्याउन मिल्दैनथ्यो र तरकारी, फलफूल छिटै कुहिन्थे।
• घ.धनसम्पत्ति लामो समय सुरक्षित जम्मा गर्न सकिँदैनथ्यो।
• ङ.भविष्यमा तिर्ने गरी कारोबार गर्न कठिन थियो।
• च.भारी वस्तु बोकेर टाढा जानुपर्दा समय र मिहिनेत धेरै लाग्थ्यो।

मुद्रा, अर्थात् पैसाका माध्यमबाट गरिने आर्थिक कारोबारलाई मौद्रिक कारोबार भनिन्छ। नगद नोट र सिक्काका साथै चेक, बैङ्क ड्राफ्ट, एटीएम कार्ड, मोबाइल बैङ्किङ र क्युआर कोडबाट गरिने भुक्तानी पनि मौद्रिक कारोबार हुन्। पसलमा पैसा तिरेर सामान किन्नु र ज्याला पाउनु यसका उदाहरण हुन्।

आजको आर्थिक जीवन मौद्रिक कारोबारबिना चल्न सक्दैन। यसको महत्त्व यसरी पुष्टि हुन्छ:

• क.पैसा सबैले स्वीकार गर्ने भएकाले दोहोरो मेल खोज्नुपर्दैन; जोसुकैबाट जे पनि किन्न सकिन्छ।
• ख.हरेक वस्तु र सेवाको मूल्य पैसामा तोकिन्छ, त्यसैले मोलमोलाइ र हिसाब सजिलो हुन्छ।
• ग.आफ्नो उत्पादन वा श्रम बेचेर कमाएको पैसा बैङ्कमा सुरक्षित बचत गर्न सकिन्छ।
• घ.ऋण लिन, दिन र उधारो कारोबार गर्न सजिलो हुन्छ, जसले उद्योग र व्यवसाय सञ्चालन गर्न सघाउँछ।
• ङ.चेक, कार्ड र मोबाइल भुक्तानीले टाढाटाढासम्म छिटो र सुरक्षित कारोबार हुन्छ।
• च.सरकारले कर उठाएर सडक, विद्यालय र अस्पताल जस्ता विकासका पूर्वाधार बनाउँछ।

त्यसैले उत्पादन, वितरण, बचत, लगानी र विकास सबै मौद्रिक कारोबारमा भर पर्छन्।

आर्थिक कारोबार, अर्थात् मुद्राको कारोबार गर्ने संस्थालाई वित्तीय संस्था भनिन्छ। यस्ता संस्थाले मानिसको बचत जम्मा गर्छन्, चाहिनेलाई ऋण दिन्छन् र पैसा पठाउने तथा भुक्तानी गर्ने काम गर्छन्। वाणिज्य बैङ्क, विकास बैङ्क, वित्त कम्पनी, लघुवित्त संस्था र सहकारी वित्तीय संस्था हुन्। बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई नेपाल राष्ट्र बैङ्कले इजाजत दिन्छ।

• क.रकम बचत गर्ने र त्यसमा ब्याज पाउने
• ख.उद्योग, व्यवसाय, खेती, शिक्षा वा घरका लागि ऋण लिने
• ग.देशभित्र र विदेशबाट पैसा पठाउने र झिक्ने (विप्रेषण)
• घ.विदेशी मुद्रा सटही गर्ने
• ङ.आर्थिक कारोबारमा जमानी लिने
• च.गरगहना र कागजपत्र राख्न लकर लिने
• छ.एटीएम कार्ड, क्रेडिट कार्ड, एसएमएस, मोबाइल र इन्टरनेट बैङ्किङ र क्युआर भुक्तानी प्रयोग गर्ने

• क.वित्तीय संस्थाको ब्याजदर प्रस्ट र सार्वजनिक हुन्छ; नेपाल राष्ट्र बैङ्कले यसको अनुगमन गर्छ।
• ख.ऋण लिँदा सम्झौता र तिरेको रकमको रसिद पाइन्छ, त्यसैले लिखतमा बढी रकम लेखेर ठगिने डर हुँदैन।
• ग.साहुले कतिपय अवस्थामा कानुनले तोकेभन्दा चर्को ब्याज वा ब्याजको ब्याज (मिटर ब्याज) लिन्छन् र धितो राखेको जग्गा हडप्छन्।
• घ.वित्तीय संस्थाबाट किस्ताबन्दीमा थोरै थोरै तिर्ने सुविधा पाइन्छ।
• ङ.कृषि, शिक्षा, युवा र वैदेशिक रोजगारबाट फर्केकाका लागि सहुलियत ब्याजका कर्जा पनि पाइन्छन्।
• च.विवाद परे कानुनी संरक्षण पाइन्छ।

त्यसैले वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिनु सुरक्षित र उपयुक्त हुन्छ।

पर्यटकलाई चाहिने विभिन्न वस्तु तथा सेवा उपलब्ध गराउने व्यवसायलाई पर्यटन उद्योग भनिन्छ। होटल र रेस्टुरेन्ट, होमस्टे, ट्रेकिङ र ट्राभल एजेन्सी, र्‍याफ्टिङ, पथप्रदर्शन, हवाई सेवा र नेपाली हस्तकलाका सामान उत्पादन गर्ने व्यवसाय यसका उदाहरण हुन्।

• क.हिमाल, ताल, वन्यजन्तु, धार्मिक स्थल र मौलिक सांस्कृतिक सम्पदा नेपालको पर्यटनका आधार हुन्।
• ख.सरकारले पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बनाउने नीति लिएको छ।
• ग.सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजारभन्दा बढी विदेशी पर्यटक आए; सबैभन्दा धेरै भारतबाट आए।
• घ.एक पर्यटक औसत १६ दिनभन्दा बढी बसे, तर दैनिक औसत खर्च करिब ३३ अमेरिकी डलर मात्र रह्यो।
• ङ.होटल र रेस्टुरेन्ट क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनमा करिब २ प्रतिशत योगदान गर्छ र करिब ३ लाख ८८ हजारलाई रोजगारी दिन्छ।
• च.पर्यटक केही ठाउँमा मात्र केन्द्रित छन्; पूर्वाधार, प्रचारप्रसार र दक्ष जनशक्तिको कमी छ।

• क.विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• ख.पर्यटकले वस्तु किन्दा व्यापार बढ्छ।
• ग.सडक, विमानस्थल र अरू भौतिक पूर्वाधारको विकास हुन्छ।
• घ.हस्तकला र घरेलु उद्योगको विकास हुन्छ।
• ङ.कला, संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण हुन्छ।
• च.संसारभर नेपालको प्रचारप्रसार हुन्छ।
• छ.गाउँगाउँमा रोजगारी र आम्दानीका अवसर बढ्छन्।

पर्यटन व्यवसायमा धेरै किसिमका काम हुन्छन् र तीमध्ये धेरैजसो गाउँमै गर्न सकिन्छ। यसरी पुष्टि हुन्छ:

• क.होटल, लज, होमस्टे र रेस्टुरेन्टमा भान्से, वेटर, सरसफाइकर्मी र व्यवस्थापकलाई काम मिल्छ।
• ख.पदयात्रा, पर्वतारोहण र र्‍याफ्टिङमा गाइड, भरिया र डुङ्गा चालकलाई काम मिल्छ।
• ग.पर्यटकले किन्ने हस्तकला, ढाका, थाङ्का, काठ र धातुका सामान बनाउने कालिगडलाई काम मिल्छ।
• घ.पर्यटकलाई चाहिने तरकारी, दुध, मासु र फलफूल उत्पादन गर्ने किसानको आम्दानी बढ्छ।
• ङ.यातायात, ट्राभल एजेन्सी र हवाई सेवामा रोजगारी बढ्छ।
• च.पर्यटकीय पूर्वाधार बनाउँदा निर्माण क्षेत्रमा पनि काम पाइन्छ।

होटल र रेस्टुरेन्ट क्षेत्रले मात्र करिब ३ लाख ८८ हजार जनालाई रोजगारी दिएको छ। एउटा पर्यटकले खर्च गरेको पैसा धेरै हात हुँदै गाउँसम्म पुग्छ। त्यसैले पर्यटन व्यवसाय रोजगार प्रवर्धनको प्रमुख आधार हो।

• क.सगरमाथासहित संसारका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमालमध्ये ८ नेपालमा वा यसको सिमानामा छन्; पर्वतारोहण र पदयात्राको ठुलो सम्भावना छ।
• ख.लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, जनकपुर, मुक्तिनाथ र पाथीभरा जस्ता तीर्थस्थलले धार्मिक पर्यटन बढाउन सकिन्छ।
• ग.काठमाडौँ उपत्यका, लुम्बिनी, चितवन र सगरमाथा गरी चार विश्व सम्पदाले पर्यटक तान्छन्।
• घ.नदीमा र्‍याफ्टिङ, पोखरामा प्याराग्लाइडिङ र बन्जी जम्प जस्ता साहसिक खेलको सम्भावना छ।
• ङ.चितवन, बर्दिया र शुक्लाफाँटा जस्ता निकुञ्जमा वन्यजन्तु पर्यटन बढाउन सकिन्छ।
• च.विविध जातजाति, भाषा, चाडपर्व र खानाले गाउँमा होमस्टे र सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावना छ।
• छ.भारत र चीन जस्ता ठुला छिमेकी देशका धेरै पर्यटक नजिकैबाट आउन सक्छन्।

वस्तु तथा सेवा किनबेच गर्ने कामलाई व्यापार भनिन्छ। हामी आफूलाई चाहिने तर आफूले उत्पादन गर्न नसक्ने वस्तु किन्छौँ र बढी भएको वस्तु बेच्छौँ। किनबेच हुने ठाउँका आधारमा व्यापार दुई प्रकारको हुन्छ: देशभित्र हुने आन्तरिक व्यापार र अरू देशसँग हुने वैदेशिक व्यापार।

• क.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• ख.पेट्रोलियम पदार्थ र औषधी जस्ता देशमा उत्पादन नहुने आवश्यक वस्तु आयात गर्न सकिन्छ।
• ग.चिया, अलैँची, गलैँचा र बिजुली जस्ता वस्तु निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• घ.भन्सार महसुलबाट राजस्व बढ्छ।
• ङ.उद्योग विकास हुन्छ र देशका कच्चा पदार्थको सदुपयोग हुन्छ।
• च.स्वदेशी उत्पादनको बजार विश्वसम्म पुग्छ।

• क.उपभोग्य र विलासिताका वस्तुको आयात धेरै
• ख.पेट्रोलियम पदार्थको उच्च आयात
• ग.कृषिको व्यवसायीकरण नहुँदा कृषिजन्य वस्तुको आयात बढ्दो
• घ.उद्योगभन्दा आयात व्यापारमा लगानीको आकर्षण बढी
• ङ.कच्चा र अर्धप्रशोधित वस्तु सस्तोमा बेचेर तयारी वस्तु महँगोमा किन्नुपर्ने अवस्था
• च.व्यापार भारत र चीन जस्ता केही देश र केही वस्तुमा मात्र सीमित
• छ.स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर
• ज.आयात धेरै र निर्यात थोरै हुँदा ठुलो व्यापार घाटा (आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा १७ खर्ब ८१ अर्ब रुपियाँ)

• क.बाँझो जमिन भूमि बैङ्क वा भाडामा दिएर खेती गर्न चाहनेलाई उपलब्ध गराउनुपर्छ।
• ख.सिँचाइ, उन्नत बिउ, मल र आधुनिक औजार समयमै उपलब्ध गराउनुपर्छ।
• ग.किसानलाई सहुलियत ऋण, कृषि बिमा र उत्पादनको न्यूनतम मूल्यको सुनिश्चितता दिनुपर्छ।
• घ.चामल, तरकारी, फलफूल, दुध र मासु जस्ता दैनिक उपभोग्य वस्तुमा आत्मनिर्भर हुने योजना बनाउनुपर्छ।
• ङ.स्थानीय उत्पादनमा आधारित उद्योग खोलेर कच्चा वस्तुलाई तयारी वस्तुमा बदल्नुपर्छ।
• च.युवालाई कृषि र उद्यमको सिप सिकाएर विदेश जानुको सट्टा देशमै काम गर्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ।
• छ.अलैँची, चिया, कफी र जडीबुटी जस्ता नेपालका विशेष उत्पादनको गुणस्तर जाँच, ब्रान्डिङ र विदेशमा प्रचार गर्नुपर्छ।
• ज.उपभोक्ताले पनि गुणस्तरीय स्वदेशी वस्तु किन्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

रोजगारीका लागि एक देशका व्यक्ति अर्को देशमा गएर काम गर्नुलाई वैदेशिक रोजगारी भनिन्छ। नेपालमा पर्याप्त रोजगारी नपाउँदा धेरै नेपाली मलेसिया, खाडी मुलुक, जापान र कोरिया जस्ता देशमा काम गर्न जान्छन्। यसका लागि वैदेशिक रोजगार विभागबाट श्रम स्वीकृति लिनुपर्छ।

• क.विप्रेषणबाट देशमा विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ।
• ख.परिवारको आम्दानी बढ्छ र गरिबी घट्छ।
• ग.बालबालिकाको शिक्षा र परिवारको स्वास्थ्यमा खर्च गर्न सकिन्छ।
• घ.देशमा बेरोजगारी केही कम हुन्छ।
• ङ.नयाँ सिप, प्रविधि र अनुभव सिक्न पाइन्छ।
• च.धेरै देशसँग नेपालको सम्बन्ध बढ्छ।
• छ.फर्केकाले पुँजी र सिप लगाएर देशमै व्यवसाय सुरु गर्न सक्छन्।

वैदेशिक रोजगारीले विप्रेषण ल्याए पनि यसमा धेरै चुनौती छन्:

• क.अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मागअनुसार सिपयुक्त श्रमशक्ति तयार गर्न सकिएको छैन; धेरैजना अदक्ष कामदारका रूपमा कम पारिश्रमिकमा जान्छन्।
• ख.विदेशमा कामदारको सुरक्षा कठिन छ; दुर्घटना, बिरामी, शोषण र मृत्युका घटना हुन्छन्।
• ग.म्यानपावर कम्पनी र दलालबाट ठगिने घटना रोक्न सकिएको छैन।
• घ.विप्रेषण धेरैजसो उपभोग र घरजग्गामा खर्च हुन्छ, उत्पादनशील क्षेत्रमा कम लाग्छ।
• ङ.दैनिक हजारौँ युवा विदेशिँदा देशमै श्रमशक्तिको अभाव हुन्छ र खेतबारी बाँझो रहन्छन्।
• च.विप्रेषणमा धेरै निर्भर हुँदा विदेशमा आर्थिक सङ्कट वा युद्ध हुँदा देशको अर्थतन्त्र पनि हल्लिन्छ।

त्यसैले वैदेशिक रोजगारी नेपालका लागि चुनौतीपूर्ण छ।

• क.राज्यले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिएकाले दक्ष कामदार पठाउन सकिन्छ।
• ख.श्रम र रोजगारसम्बन्धी कानुन बनेका छन्।
• ग.धेरै देशमा भिसा र टिकट खर्च रोजगारदाताले बेहोर्ने नियम लागु भएको छ।
• घ.धेरै देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता भएका छन्।
• ङ.विदेशबाट पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिन्छन्।
• च.विप्रेषणबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• छ.फर्केकालाई सहुलियत ऋण दिने व्यवस्थाले उनीहरू व्यावसायिक कृषि, पशुपालन र उद्यममा लागेका छन्।

मिति: २०८३/०७/१०

श्रीमान् महानिर्देशकज्यू,
वैदेशिक रोजगार विभाग,
काठमाडौँ।

विषय: विदेशमा नेपाली कामदारले भोगेका समस्या समाधान गरिदिनुहुन अनुरोध।

महोदय,
हाम्रो गाउँबाट धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्। उनीहरूले विदेशमा धेरै समस्या भोगिरहेको जानकारी पाएका छौँ। कतिपयलाई सम्झौतामा लेखिएभन्दा कम तलब दिइएको छ। कतिपयको राहदानी रोजगारदाताले राखेका छन्। केहीलाई भनिएभन्दा फरक काम लगाइएको छ। बिरामी पर्दा उपचार र समयमै बिदा पाउन पनि गाह्रो भएको छ। विदेश जानुअघि म्यानपावर कम्पनीले चर्को शुल्क लिएको र रसिद नदिएको गुनासो पनि छ।

त्यसैले यी समस्या समाधानका लागि निम्न व्यवस्था गरिदिनुहुन अनुरोध गर्दछौँ:

• क.सम्झौताअनुसार तलब र सुविधा दिलाउन सम्बन्धित देशको नेपाली दूतावास र रोजगारदातासँग समन्वय गरिदिनुहोस्।
• ख.राहदानी कामदारकै हातमा रहने व्यवस्था मिलाइदिनुहोस्।
• ग.ठगी गर्ने म्यानपावर कम्पनी र दलाललाई कारबाही गरिदिनुहोस्।
• घ.विदेश जानुअघि सिप तालिम र अभिमुखीकरण प्रभावकारी बनाइदिनुहोस्।
• ङ.गुनासो दिने सजिलो फोन र अनलाइन व्यवस्थाको प्रचार गरिदिनुहोस्।

भवदीय,
सरिता थापा
अध्यक्ष, युवा क्लब
(गाउँपालिका र ठेगाना)