परीक्षा अभ्यास

बुइपाका बासिन्दाले विवाह, संस्कार र चाडपर्वमा आयातित पेय नचलाउने निर्णय मलाई राम्रो लाग्यो। यसका कारण:

• क.यसले संस्कार र चाडपर्वमा हुने अनावश्यक खर्च घटाउँछ र परिवारको बचत बढाउँछ।
• ख.सबैले एकसाथ मान्दा कसैले पनि “अरूभन्दा कम गरेँ” भनेर लाज मान्नुपर्दैन; देखासिकीको दबाब हट्छ।
• ग.मानिसको स्वास्थ्यमा राम्रो प्रभाव पर्छ।
• घ.परम्परागत संस्कृति जोगिन्छ।
• ङ.यो निर्णय कानुनको डरले होइन, गाउँलेहरूको आफ्नै सहमतिले भएको हो, त्यसैले लामो समय टिक्न सक्छ।

• क.आम्दानी र खर्चको हिसाब राखेर महिनाको बजेट बनाऊ।
• ख.पहिले आवश्यक कुरामा खर्च गर, इच्छा मात्र भएका कुरा पछि सोच।
• ग.अरूको देखासिकी नगर; आफ्नो हैसियतअनुसार मात्र खर्च गर।
• घ.आम्दानीको केही भाग नियमित बचत गर।
• ङ.सापटी वा ऋण लिएर रमाइलो नगर; ऋणले पछि ठुलो दुःख दिन्छ।
• च.बचत गरेको पैसा पढाइ, सिप वा व्यवसायमा लगाऊ।

• क.दाइजो माग्नु र विवाहमा लेनदेन गर्नु मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ अनुसार अपराध हो।
• ख.मागेजति दाइजो दिन नसक्दा बेहुलीमाथि गाली, कुटपिट र मानसिक यातना हुन्छ।
• ग.गरिब परिवार छोरीको विवाहका लागि ऋणमा डुब्छ।
• घ.छोरीलाई बोझ ठान्ने सोच बढ्छ र छोरा र छोरीबिच विभेद हुन्छ।
• ङ.दाइजो कम लाग्ने सोचले बालविवाह बढ्छ।
• च.विवाह योग्यता र सम्मानमा नभई पैसाको सौदामा आधारित हुन्छ।

त्यसैले दाइजो लिनु र दिनु दुवै सामाजिक विकृति हुन्।

चाडपर्व रमाइलो र भेटघाटका लागि हुन्, एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्न होइनन्। तडकभडक नियन्त्रण गर्न:

• क.परिवारले चाडपर्वअघि नै खर्चको बजेट बनाउनुपर्छ र ऋण लिएर चाड मनाउनु हुँदैन।
• ख.टोल वा गाउँ भेला बसेर भोज, बाजा, सजावट र पेय पदार्थमा खर्च सीमा तोक्ने सामूहिक निर्णय गर्न सकिन्छ।
• ग.आमा समूह, युवा क्लब र बाल क्लबले सचेतना कार्यक्रम चलाउन सक्छन्।
• घ.सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा सादा तरिकाले चाड मनाउनेलाई प्रशंसा गर्नुपर्छ।
• ङ.विद्यालयमा पनि चाडपर्वको सांस्कृतिक अर्थ सिकाउनुपर्छ, ताकि खर्चभन्दा अर्थलाई महत्त्व दिइयोस्।

पोस्टरमा ठुलो र छोटो नारा हुनुपर्छ, जस्तै: “छोरीलाई दाइजो होइन, शिक्षा देऊ”, “दाइजो माग्नु अपराध हो”। साथमा सजिलै बुझिने चित्र (किताब बोकेकी छोरी, दाइजोको सामान माथि रातो क्रस चिह्न) र उजुरी गर्न सकिने ठाउँ (नजिकको प्रहरी कार्यालय, प्रहरी १००) राख्न सकिन्छ।

उदाहरण:

• क.“देखासिकी छोडौँ, बचतमा जोड दिऔँ।”
• ख.“चाडपर्व मनाऔँ रमाइलोले, ऋण लिएर होइन।”
• ग.“आम्दानी हेरी खर्च गरौँ, भोलिका लागि बचत गरौँ।”
• घ.“जति चादर, उति खुट्टा तन्काऔँ।”

देशमा उच्च शिक्षा, सिप र दक्षता हासिल गरेका मानिस राम्रो अवसरको खोजीमा विकसित देशमा गएर उतै काम र बसोबास गर्ने प्रवृत्तिलाई बौद्धिक पलायन भनिन्छ। उच्च शिक्षाका लागि विदेश गएर नफर्कनु र देशमा काम गरिरहेका डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक जस्ता विज्ञ विदेश जानु यसका उदाहरण हुन्। यसले राज्यको लगानी खेर जान्छ र देशमा दक्ष जनशक्तिको अभाव हुन्छ।

• क.कसैले लागुपदार्थ सेवन गर्न कर गरे दृढतासाथ “नाइँ” भन्ने
• ख.असल साथीको सङ्गत गर्ने र खेलकुद, कला र पढाइमा समय दिने
• ग.“आनन्द आउँछ” भन्ने गलत विश्वास र आकर्षक विज्ञापनमा नफस्ने
• घ.अभिभावकले बालबालिकालाई माया र समय दिने र उनीहरूको सङ्गतबारे सोधखोज गर्ने
• ङ.परिवारमा लागुपदार्थको हानिबारे खुलेर छलफल गर्ने
• च.शिक्षकले विद्यार्थीको व्यवहार अवलोकन गर्ने
• छ.लतमा परेका साथीलाई माया र स्नेहले सम्झाउने र उपचार गराउन सघाउने
• ज.राज्य र सङ्घसंस्थाले जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउने

आफ्नो पद, अधिकार वा जिम्मेवारीको दुरुपयोग गरी व्यक्तिगत फाइदा लिनुलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ। भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ ले सरकार वा सार्वजनिक संस्थाका लागि सामान वा सेवा किन्दा, भाडामा लिँदा वा दिँदा र ठेक्कापट्टा दिँदा कमिसन, दलाली वा अरू लाभ लिनुलाई पनि भ्रष्टाचार मानेको छ। यो आर्थिक र नैतिक गरी दुई किसिमको हुन्छ। घुस र कमिसन लिनु आर्थिक भ्रष्टाचार हो भने काममा ढिलासुस्ती गर्नु र आचारसंहिता नमान्नु नैतिक भ्रष्टाचार हो।

समाजमा:

• क.विकासका लागि छुट्याइएको पैसा लक्षित वर्गसम्म पुग्दैन।
• ख.सडक, भवन र अरू संरचना कमसल बन्छन् र छिट्टै बिग्रिन्छन्।
• ग.देशको आर्थिक र सामाजिक विकासले गति लिन सक्दैन।
• घ.धनी र गरिबबिचको खाडल बढ्छ।
• ङ.सरकार र कानुनप्रति जनताको विश्वास घट्छ।

व्यक्तिमा:

• क.घुस दिन नसक्ने गरिबले समयमा सेवा पाउँदैनन्।
• ख.योग्य व्यक्तिले अवसर गुमाउँछन्।
• ग.भ्रष्टाचार गर्ने व्यक्ति पक्राउ परेर कैद, जरिमाना र अपमान भोग्छन्, र उनको परिवारले पनि सामाजिक बदनामी सहनुपर्छ।

समाजलाई हानि गर्ने, धेरै मानिसलाई असर पार्ने र समाधान खोज्नुपर्ने अवस्थालाई सामाजिक समस्या भनिन्छ, जस्तै: गरिबी, बेरोजगारी, बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ दुर्व्यसन। सुरुमा राम्रो उद्देश्यले चलेको तर पछि बिग्रिएर समाजलाई हानि गर्ने चलन वा व्यवहारलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ, जस्तै: दाइजो प्रथा, फजुल खर्च, देखासिकी, भ्रष्टाचार। यी दुवैले समाजको शान्ति, सद्भाव र विकासमा बाधा पुर्‍याउँछन्।

• क.परिवार ऋण र गरिबीमा पर्छन्।
• ख.घरझगडा, घरेलु हिंसा र पारिवारिक विखण्डन बढ्छ।
• ग.महिला, बालबालिका र गरिब जस्ता कमजोर वर्ग झन् पीडित हुन्छन्।
• घ.चोरी, लुटपाट र हिंसा जस्ता अपराध बढ्छन्।
• ङ.दक्ष जनशक्ति र युवा शक्ति खेर जान्छ।
• च.विकासका लागि छुट्याइएको स्रोत सही ठाउँमा पुग्दैन।
• छ.समाजमा अविश्वास र असन्तोष बढ्छ र शान्ति सुव्यवस्था बिग्रिन्छ।

• क.र्‍याली, गोष्ठी, नारा र पोस्टरमार्फत जनचेतना फैलाउने
• ख.मितव्ययी बनेर अनावश्यक खर्च, तडकभडक र देखासिकी घटाउने
• ग.अनुशासित, चरित्रवान्, इमानदार र सदाचारी बन्ने
• घ.असल साथीको सङ्गत गर्ने
• ङ.सिप र रोजगारी दिने व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिने
• च.नियम कानुनको पालना गर्ने र कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने
• छ.समुदायले मिलेर विकृति रोक्ने सामूहिक निर्णय गर्ने

व्यावहारिक शिक्षा जीवनसँग जोडिएको, गरिखाने सिप दिने शिक्षा हो। यसले यसरी मदत गर्छ:

• क.सिप भएपछि रोजगारी वा स्वरोजगार पाइन्छ, त्यसैले बेरोजगार भएर गलत काममा लाग्ने सम्भावना घट्छ।
• ख.आफ्नै कमाइ भएपछि चोरी, ठगी र लागुपदार्थ जस्ता कुलततिर जाने कारण कम हुन्छ।
• ग.यसले अनुशासन, परिश्रम र सदाचार सिकाउँछ।
• घ.देशमै काम पाइने हुँदा बौद्धिक पलायन पनि घट्छ।
• ङ.समाजमा सद्भाव, सहयोग र मेलमिलापको वातावरण बन्छ।

साथीको बानी व्यवहार बिस्तारै हामीमा सर्छ। त्यसैले असल साथीको सङ्गत गर्नुपर्छ, किनभने:

• क.असल साथीले पढाइ, खेलकुद र राम्रो काममा प्रेरणा दिन्छन्।
• ख.उनीहरूले लागुपदार्थ, जुवा र अरू कुलतबाट जोगाउँछन्।
• ग.दुःख पर्दा सही सल्लाह र साथ दिन्छन्।
• घ.असल सङ्गतले प्रेम, विश्वास र समझदारी बढाउँछ।
• ङ.खराब सङ्गतमा परे देखासिकीले गलत बाटोमा लगिन्छ र भविष्य बिग्रिन सक्छ।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको स्थापना सन् १९६१ (वि.सं. २०१८) मा बेलायतको लन्डनमा भएको हो। वकिल पिटर बेनेन्सनले विचार राखेकै कारण जेलमा परेका बन्दीबारे अखबारमा लेख लेखेर यसको सुरुआत गरेका थिए।

एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले विशेष गरी मानव अधिकारको क्षेत्रमा काम गरेको छ। यसले संसारभर हुने मानव अधिकार उल्लङ्घन र ज्यादतीको अनुसन्धान गरी खबरदारी गर्छ, ज्यादती रोक्न सम्बन्धित पक्षलाई दबाब दिन्छ र मानव अधिकारबारे जनचेतना फैलाउँछ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको स्थापना सन् १९१९ (वि.सं. १९७६) मा भएको हो। यसको मुख्यालय स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा छ। नेपाल सन् १९६६ मा यसको सदस्य बनेको हो।

नेपाल सन् १९६६ मा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको सदस्य बनेको हो। त्यसयता यसले नेपालमा श्रमिकको हितका लागि यी काम गर्दै आएको छ:

• क.सुरक्षित कार्यस्थल: सरकार, रोजगारदाता र श्रमिकसँग मिलेर कार्यस्थल सुरक्षित बनाउन सहकार्य गर्छ।
• ख.बालश्रम अन्त्य: बालबालिकालाई काममा लगाउने चलन निरुत्साहित गर्न पहल गर्छ।
• ग.सचेतना: मानव अधिकार र श्रम अधिकारबारे श्रमिक र रोजगारदातालाई सचेत बनाउँछ।
• घ.विभेद र शोषण अन्त्य: कार्यस्थलमा लिङ्ग, जात वा अरू आधारमा हुने विभेद र शोषण हटाउन पहल गर्छ।
• ङ.वैदेशिक रोजगारी: विदेश जाने कामदारको उचित भर्ना र सुरक्षाका लागि सहयोग गर्छ।

सेभ द चिल्ड्रेन बालबालिकाको हितमा काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था हो। यो यी क्षेत्रमा क्रियाशील छ:

• क.बालबालिकाको शिक्षा
• ख.स्वास्थ्य हेरचाह र पोषण
• ग.परिवारको आर्थिक अवसर बढाएर बालबालिकाको जीवनस्तर सुधार
• घ.बाल अधिकार र बाल संरक्षण
• ङ.विपत्, महामारी र द्वन्द्वप्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक सहयोग

दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्ति वा समूहबिच स्वार्थ, विचार वा व्यवहार नमिलेर लामो समयसम्म रहने तनाव र विरोधको अवस्थालाई द्वन्द्व भनिन्छ। विवादलाई समयमै नमिलाउँदा द्वन्द्व हुन्छ।

द्वन्द्वका कारण:

• क.फरक विचार, सोच र विचारधारा
• ख.मनमुटाव र व्यक्तिगत स्वार्थ
• ग.कुण्ठा, निराशा, डर, त्रास र असुरक्षाको अनुभूति
• घ.आफूलाई हेपिएको वा विभेद भएको महसुस
• ङ.अरूप्रति नकारात्मक सोच, अविश्वास र शङ्का
• च.निर्णयमा एकाधिकार र स्वतन्त्रताको कमी
• छ.सामाजिक विभेद
• ज.स्रोतसाधन, अवसर र विकासको लाभको असमान बाँडफाँट
• झ.राजनीतिक स्वार्थ र हस्तक्षेप

द्वन्द्वमा परेका पक्ष आफैँ मिल्न नसक्दा मध्यस्थकर्ताले दुवैलाई मिलाउँछ। उसको भूमिका यस्तो हुनुपर्छ:

• क.कसैको पक्ष नलिई निष्पक्ष रहने
• ख.पूर्वाग्रह नराखी दुवै पक्षको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने
• ग.विवादका कुरा प्रस्ट रूपमा बुझेर विवेकपूर्ण निर्णय लिन सघाउने
• घ.धैर्य र संयम राख्ने; रिस वा हतार नगर्ने
• ङ.दुवै पक्षबिच प्रभावकारी सञ्चार गराउने
• च.दुवैलाई मान्य हुने मध्यमार्गी बाटो खोज्न सघाउने
• छ.सहमति भएपछि त्यसको पालना भए नभएको हेर्ने

एकले भनेको कुरा अर्कोले ठिक त्यही अर्थमा बुझ्नु प्रभावकारी सञ्चार हो। यो यसकारण आवश्यक छ:

• क.यसले गलत बुझाइ रोक्छ, जसले गर्दा विवाद र द्वन्द्व हुन पाउँदैन।
• ख.विचार आदानप्रदान सजिलो हुन्छ र मानिसबिच विश्वास बढ्छ।
• ग.द्वन्द्व भइहाले पनि दुवै पक्षको कुरा बुझेर समाधान खोज्न सकिन्छ।
• घ.परिवार, विद्यालय र कार्यालयमा काम छिटो र राम्रोसँग हुन्छ।

रमा र राधाको चिठीमा रमाले आफ्नो कुरा पूरा राख्न नपाउँदा दुई साथीबिच द्वन्द्व भयो। चिठीबाट कुरा प्रस्ट भएपछि मात्र सम्बन्ध सुध्रियो।

दुवै पक्षले बोल्ने र सुन्ने मौका पाउने सञ्चार दोहोरो सञ्चार हो। यसले द्वन्द्व व्यवस्थापनमा यसरी मदत गर्छ:

• क.दुवै पक्षले आफ्नो कुरा राख्न पाउँछन्, त्यसैले कसैलाई हेपिएको महसुस हुँदैन।
• ख.नबुझेका कुरा तुरुन्तै सोधेर प्रस्ट पार्न सकिन्छ र गलत बुझाइ हट्छ।
• ग.एकअर्काको स्वार्थ र चिन्ता बुझेपछि दुवैलाई मान्य मध्यमार्ग खोज्न सजिलो हुन्छ।
• घ.मध्यस्थकर्ताले दुवैको कुरा सुनेर निष्पक्ष समन्वय गर्न सक्छ।
• ङ.आपसी विश्वास फर्कन्छ र फेरि द्वन्द्व हुने सम्भावना घट्छ।