परीक्षा अभ्यास

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। पृथ्वीमा उभिएका हामी पनि पृथ्वीसँगै पूर्वतिर घुम्छौँ। त्यसैले बिहान हामी पूर्वतिर घुम्दै सूर्यतिर फर्कन्छौँ र सूर्य पूर्वमा उदाएको देखिन्छ। साँझ हामी सूर्यबाट टाढिँदै जान्छौँ र सूर्य पश्चिममा अस्ताएको देखिन्छ। गुडिरहेको गाडीबाट बाटोछेउका रुख पछाडि गएझैँ देखिन्छन्, त्यस्तै सूर्य घुमेझैँ देखिन्छ।

• क.दिन र रात हुन्छन्।
• ख.पृथ्वीका विभिन्न ठाउँको समय फरक हुन्छ: पूर्वमा समय अगाडि र पश्चिममा पछाडि हुन्छ।
• ग.पृथ्वीका ध्रुव थेप्चिएका र भूमध्य भाग फुकेको छ।
• घ.सूर्य पूर्वमा उदाउने भएकाले दिशा थाहा पाउन सकिन्छ।
• ङ.सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएका देखिन्छन्।
• च.भूमध्यरेखामा जमिन सबैभन्दा छिटो र ध्रुवमा सबैभन्दा ढिलो सर्छ।

राति हामी सूर्यको उल्टो दिशाको आकाश हेर्छौँ। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्दै जाँदा यो दिशा पनि बिस्तारै फेरिन्छ। पुसमा राति देखिने ताराहरू साउनसम्म आइपुग्दा सूर्यकै दिशामा पर्छन्। त्यति बेला ती दिउँसो आकाशमा हुन्छन्, तर घामको तेज उज्यालोले देखिँदैनन्। पृथ्वी कक्षको अर्को छेउमा पुगेकाले साउनमा राति अर्कै तारा देखिन्छन्। अर्को पुसमा पहिलेका तारा फेरि रातको आकाशमा देखिन्छन्। उदाहरणका लागि, मृग (ओरायन) तारामण्डल पुसतिर साँझ पूर्वमा देखिन्छ। साउनमा भने यो साँझको आकाशमा हुँदैन, बिहान उज्यालो हुनुअघि मात्र पूर्वमा उदाउँछ।

पृथ्वी आफ्नो कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्ने गतिलाई वार्षिक गति वा परिक्रमण भनिन्छ। यसमा पृथ्वीलाई ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। पृथ्वीको अक्ष ठाडोबाट करिब २३.५ डिग्री ढल्केको छ र वर्षभरि एउटै दिशातिर फर्केको रहन्छ।

यसका असर:

• क.दिन र रातको लम्बाइ वर्षभरि फरक फरक हुन्छ।
• ख.ऋतु परिवर्तन हुन्छ।
• ग.वर्ष र महिनाको हिसाब गरिन्छ; चार वर्षमा प्रायः एक अधिक वर्ष हुन्छ।
• घ.रातको आकाशमा देखिने तारा फेरिन्छन्।
• ङ.सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै रेखामा पर्दा सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण लाग्छन्।

कुनै ठाउँमा कुनै छोटो समयको वायुमण्डलको अवस्थालाई मौसम भनिन्छ। यसमा तापक्रम, हावाको चाप, हावाको बहाब, आर्द्रता, बादल र वर्षाको अवस्था पर्छन्। मौसम स्थायी हुँदैन; घण्टा र दिनअनुसार फेरिइरहन्छ।

• क.अक्षांश
• ख.समुद्र सतहबाटको उचाइ
• ग.समुद्रबाटको दुरी
• घ.सामुद्रिक धार
• ङ.पहाड र पर्वतको उपस्थिति
• च.जङ्गल
• छ.जमिनको ढाल
• ज.माटो

• क.बिहान, दिउँसो र साँझ सूर्यको किरण फरक कोणमा पर्छ। दिउँसो किरण सिधा पर्दा जमिन र हावा धेरै तात्छन्।
• ख.जमिन तात्दै र सेलाउँदै जाँदा हावाको चाप र बहाब फेरिन्छ।
• ग.दिउँसो पानी बाफ बनेर माथि जान्छ र चिसिएर बादल बन्छ। त्यसैले धेरै ठाउँमा दिउँसोपछि बादल लाग्छ र पानी पर्छ।
• घ.टाढाबाट आउने हावाले बादल ल्याउन वा लैजान सक्छ।

त्यसैले एउटै ठाउँको मौसम पनि दिनभरि एकनासको रहँदैन।

समुद्र सतहबाट माथि गएजति हावा पातलो हुँदै जान्छ। सूर्यले पहिले जमिन तताउँछ र जमिनको तापले हावा तात्छ। तलको बाक्लो हावामा जलवाष्प र धुलाका कण धेरै हुने भएकाले यसले ताप धेरै समात्छ। माथिको पातलो हावाले ताप थोरै समात्छ। माथि उठ्ने हावा कम चापमा फैलिँदा चिसो पनि हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक १,००० मिटर उचाइमा तापक्रम करिब ६.५ डिग्री घट्छ।

चित्रमा एउटा अग्लो डाँडा कोरेर फेदमा “विराटनगर, करिब ७५ मि, न्यानो”, बिचमा “काठमाडौँ, करिब १,३५० मि, रमाइलो” र टुप्पोमा “हिमाल, हिउँ, अति चिसो” लेख्नुहोस्। डाँडाको छेउमा माथितिर घट्दै गएको तापक्रम देखाउने तीर बनाउनुहोस्। कक्षा ६ को बिरगन्जदेखि हिमालसम्म भन्ने अन्तरक्रियात्मक चित्रले पनि यही देखाउँछ।

तराई समुद्र सतहबाट करिब ६० देखि ३०० मिटर अग्लो छ भने पहाडका धेरै ठाउँ १,००० देखि ३,००० मिटरसम्म अग्ला छन्। उचाइ बढेजति हावा पातलो हुन्छ र तापक्रम घट्छ। त्यसैले तराई तातो र पहाड चिसो हुन्छ। पहाडमा जमिनको ढाल पनि फरक पर्छ: घाम लाग्ने ढाल न्यानो र सेपिलो ढाल चिसो हुन्छ। तराई समथर र खुला भएकाले गर्मीमा तातो हावा चल्छ।

• क.अक्षांश: नेपाल करिब २६° देखि ३०° उत्तरमा, कर्कटरेखाभन्दा अलि उत्तरमा छ, त्यसैले गर्मी र जाडो दुवै हुन्छ।
• ख.उचाइ: करिब ६० मिटरको तराईदेखि ८,८४९ मिटरको सगरमाथासम्म; उचाइअनुसार तातोदेखि अति चिसोसम्मको हावापानी।
• ग.समुद्रबाटको दुरी: समुद्रबाट टाढा भएकाले गर्मी र जाडोको ठुलो फरक।
• घ.मनसुनी हावा: बङ्गालको खाडीबाट आउने मनसुनी हावाले गर्मीमा धेरै पानी पार्छ; हिउँदमा पश्चिमबाट आउने हावाले थोरै पानी पार्छ।
• ङ.हिमालय पर्वत: उत्तरको चिसो हावा रोक्छ र मनसुनी हावालाई पानी पार्न लगाउँछ; हिमालपारि वृष्टिछाया।
• च.जमिनको ढाल: घाम लाग्ने र सेपिलो ढालको तापक्रम फरक।
• छ.जङ्गल र माटो: जङ्गलले ठाउँलाई ओसिलो र शीतल राख्छ।

कुनै ठाउँ वा पूरै पृथ्वीको धेरै वर्षको औसत तापक्रम, वर्षा र हावाको ढाँचामा लामो समयसम्म आउने फेरबदललाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। यो मौसमको जस्तो छिनछिनमा फेरिने कुरा होइन। यो दशकौँमा देखिन्छ र यसको असर लामो समयसम्म रहन्छ। अहिले पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै गएकाले हुने जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण मानिसका क्रियाकलाप हुन्।

• क.कोइला, पेट्रोल, डिजेल र ग्यास बाल्दा कार्बन डाइअक्साइड बढ्नु।
• ख.जङ्गल फँडानीले कार्बन डाइअक्साइड सोस्ने रुख घट्नु।
• ग.धानखेत, गाईवस्तु र कुहिने फोहोरबाट मिथेन निस्कनु।
• घ.रासायनिक मलबाट नाइट्रस अक्साइड निस्कनु।
• ङ.कलकारखाना र सवारी साधनको सङ्ख्या बढ्नु।

यी सबैले हरितगृह ग्यास बढाउँछन् र पृथ्वीको तापक्रम बढ्छ।

• क.हिमालको हिउँ र हिमनदी पग्लनु; हिमताल फुटेर बाढी आउने डर।
• ख.तापक्रम बढ्नु; हिउँदमा पनि कम जाडो हुनु।
• ग.लालीगुराँसजस्ता फूल बेमौसममा फुल्नु।
• घ.मनसुन ढिलो वा चाँडो सुरु हुनु; एकै पटक धेरै पानी पर्नु वा लामो खडेरी पर्नु।
• ङ.बाढी र पहिरो बढ्नु; खेत र बस्ती डुब्नु।
• च.पानीका मूल र कुवा सुक्नु।
• छ.औलो, डेङ्गु र झाडापखालाजस्ता रोग फैलिनु।
• ज.समुद्रको सतह बढेर किनारका बस्ती र माल्दिभ्सजस्ता टापु देश डुब्ने खतरा।

• क.पेट्रोलियम इन्धनको सट्टा जलविद्युत्, सौर्य ऊर्जा र बिजुलीका सवारी प्रयोग गर्ने।
• ख.वृक्षरोपण गर्ने र जङ्गलको संरक्षण गर्ने।
• ग.पानीका मुहान, ताल र सिमसार जोगाउने।
• घ.फोहोर व्यवस्थापन गर्ने र प्लास्टिक कम प्रयोग गर्ने।
• ङ.हिमताल र नदीमा पूर्वसूचना प्रणाली राख्ने; जोखिमका ठाउँबाट बस्ती सार्ने।
• च.मौसमअनुसार नयाँ बाली र खेती प्रविधि अपनाउने।
• छ.सबै देश मिलेर हरितगृह ग्यास घटाउने सम्झौता पालना गर्ने।

• क.धार्मिक: रामायणअनुसार सीता र रामको विवाह; बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा र बुद्धत्व बोधगयामा; सम्राट् अशोकको लुम्बिनी भ्रमण। आज पनि दुवै देशका मानिस पशुपतिनाथ, जनकपुर, लुम्बिनी, काशी र बोधगयाजस्ता तीर्थ जान्छन्।
• ख.सांस्कृतिक: भाषा, चाडपर्व, लवाइखवाइ र वैवाहिक सम्बन्ध मिल्दाजुल्दा छन्।
• ग.व्यापारिक: नेपालका खुकुरी, तामाका भाँडा, राडीपाखी र कस्तुरी भारत जान्थे; भारतबाट कपडा र शृङ्गारका सामान आउँथे।
• घ.राजनीतिक: भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपाली सहभागी भए; नेपालका लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा भारतको समर्थन रह्यो।

राजनीतिमा: अङ्ग्रेजविरुद्धको भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपाली पनि सहभागी भए। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले सन् १९४२ को “भारत छोडो” आन्दोलनमा भाग लिएर जेल बसेका थिए। सार्क र बिमस्टेकजस्ता मञ्चमा नेपाल र भारत मिलेर काम गर्छन्।

सुरक्षामा: करिब ३२ हजार नेपाली भारतीय सेनाको गोरखा रेजिमेन्टमा छन्। उनीहरूले धेरै युद्ध र शान्ति स्थापनाका काममा भारतको सुरक्षामा योगदान दिएका छन्। नेपालले आफ्नो भूमि छिमेकी देशविरुद्ध प्रयोग गर्न नदिने नीति लिएको छ।

दुवै देशले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने भएकाले यो सम्बन्ध द्विपक्षीय हो:

भारतबाट नेपाललाई: २०७२ को भूकम्पमा उद्धार र राहत, कोभिड–१९ मा खोप अनुदान, त्रिभुवन राजपथ, सिद्धार्थ राजमार्ग, बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र पेट्रोलियम पाइपलाइन।

नेपालबाट भारतलाई: भारतीय सेनामा गोरखा सैनिक, भारतका कलकारखाना र सेवा क्षेत्रमा नेपाली कामदार, भारतलाई जलविद्युत् निर्यात र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा नेपालीको सहभागिता।

दुवैतिर: खुला सिमाना, एकअर्काको देशमा बस्ने र काम गर्ने सुविधा, उच्चस्तरीय भ्रमण र व्यापार।

• क.कला र वास्तुकला: अरनिकोले कुब्लाई खानको दरबारमा काम गरी बेइजिङमा सेतो स्तूप बनाए र नेपाली मूर्तिकला र वास्तुकला फैलाए।
• ख.धर्म र संस्कृति: परम्पराअनुसार भृकुटीले तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन सघाइन्।
• ग.मुद्रा: मल्लकालदेखि नेपालले तिब्बतका लागि चाँदीका सिक्का बनाइदिन्थ्यो।
• घ.व्यापार: नेपालका व्यापारी र कालिगड ल्हासासम्म पुग्थे र तिब्बतसँगको व्यापारमा नेपाल बाटो बन्थ्यो।

वैवाहिक सम्बन्धले दुई राज्यका शासक र जनताबिच नाता जोड्छ। नातेदार भएपछि भरोसा बढ्छ, आवतजावत र व्यापार सजिलो हुन्छ। परम्पराअनुसार नेपालकी राजकुमारी भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रोङचन गम्पोसँग भयो। उनीसँगै बौद्ध धर्म, मूर्ति, कलाकार र नेपाली संस्कृति तिब्बत पुगे। यसले नेपाल र तिब्बतबिच धार्मिक र व्यापारिक सम्बन्ध बलियो बनायो।

कलाकारले आफ्नो सिपसँगै आफ्नो देशको पहिचान पनि लैजान्छन्। अरनिको तिब्बत हुँदै कुब्लाई खानको दरबारमा पुगे। उनले बेइजिङमा सेतो स्तूप बनाए र चीनमा नेपाली कलाको सम्मान बढाए। आज पनि चीनमा अरनिकोलाई सम्झिन्छन् र काठमाडौँ–कोदारी सडकको नाम अरनिको राजमार्ग राखिएको छ। यसरी यस्ता आदानप्रदानले दुई देशबिच आपसी चिनजान, सम्मान र मित्रता बढाउँछन्।

सार्कको प्रतीक चिह्नमा तलबाट दुई हत्केलाले थामेको गोलाकार आकृतिहरूको झुप्पा छ र त्यसमुनि अङ्ग्रेजी अक्षरमा “SAARC” लेखिएको छ। सार्कको झन्डा सेतो रङको हुन्छ र बिचमा यही प्रतीक चिह्न हुन्छ।

थामेका हातले सदस्य देशहरूले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने र साथ दिने भावना जनाउँछन्। एकै ठाउँमा जम्मा भएका आकृतिले सदस्य देशहरूको एकता र मित्रता देखाउँछन्। कापीमा चित्र बनाउँदा पाठ्यपुस्तक वा सार्कको आधिकारिक वेबसाइटमा भएको चिह्न हेरेर बनाउनुहोस्।

एउटै भौगोलिक क्षेत्रमा रहेका नजिकका देशहरूले मिलेर बनाएको सङ्गठनलाई क्षेत्रीय सङ्गठन भनिन्छ। सार्कका आठओटै सदस्य दक्षिण एसिया क्षेत्रका देश हुन्। यी देशको भूगोल, इतिहास, संस्कृति र समस्या मिल्दाजुल्दा छन्। सार्कले यही क्षेत्रका जनताको कल्याण र विकासका लागि काम गर्छ। संसारभरिका देश सदस्य हुने संयुक्त राष्ट्रसङ्घजस्तो यो विश्वव्यापी सङ्गठन होइन। त्यसैले सार्कलाई क्षेत्रीय सङ्गठन भनिएको हो।

• क.दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण गर्ने र जीवनस्तर सुधार गर्ने।
• ख.आर्थिक वृद्धि, सामाजिक प्रगति र सांस्कृतिक विकासलाई तीव्र बनाउने।
• ग.सदस्य देशहरूलाई सामूहिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने।
• घ.एकअर्काका समस्याप्रति विश्वास, समझदारी र सम्मान बढाउने।
• ङ.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक र वैज्ञानिक क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने।
• च.अरू विकासशील देश र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनसँग सहयोग गर्ने।

मानिसका समुदायमा अचानक ठुलो क्षति पुर्‍याउने र समुदाय आफैँले तुरुन्त सम्हाल्न नसक्ने घटनालाई विपत् भनिन्छ। भूकम्प, बाढी, पहिरो, चट्याङ, डढेलो र महामारी यसका उदाहरण हुन्। प्रकृतिबाट हुने विपत् प्राकृतिक विपत् र मानिसका कारण हुने विपत् मानवसिर्जित विपत् हुन्।

उत्तर ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। जस्तै:

तराईमा: बाढी, डुबान, शीतलहर, लू, आगलागी, सर्पदंश, सडक दुर्घटना।

पहाडमा: पहिरो, भूकम्प, डढेलो, चट्याङ, असिना, खडेरी।

हिमालमा: हिमपहिरो, हिमताल फुटेर आउने बाढी, अति हिमपात।

सबैतिर: भूकम्प, महामारी, आगलागी।

• क.मानिसको ज्यान जान्छ; धेरै घाइते र अपाङ्ग हुन्छन्।
• ख.घर, खेत, पशु र सम्पत्ति नष्ट हुन्छन्; मानिस घरबारविहीन हुन्छन्।
• ग.सडक, पुल, विद्यालय, अस्पताल र बिजुलीजस्ता पूर्वाधार भत्किन्छन्।
• घ.विद्यार्थीको पढाइ रोकिन्छ र मानिसको रोजगारी गुम्छ।
• ङ.सफा पानी र सरसफाइ नहुँदा झाडापखालाजस्ता रोग फैलिन्छन्।
• च.त्रास, शोक र मानसिक तनाव बढ्छ।
• छ.देशको विकासको काम पछाडि पर्छ र पुनर्निर्माणमा धेरै खर्च लाग्छ।

१. विपत्पूर्वको चरण (पूर्वतयारी): विपत् आउनुअघि जोखिमका ठाउँ पहिचान गर्ने, बलियो घर र विद्यालय बनाउने, सचेतना र पूर्वाभ्यास गर्ने, आपत्कालीन झोला तयार राख्ने र पूर्वचेतावनी प्रणाली राख्ने काम हुन्छ।

२. विपत्को चरण (प्रतिकार्य): विपत्का बेला नआत्तिई सुरक्षित ठाउँमा जाने, हराएकाको खोजी, उद्धार, घाइतेको उपचार र जोखिममा परेकालाई सुरक्षित ठाउँमा सार्ने काम हुन्छ।

३. विपत्पछिको चरण (पुनर्लाभ): क्षतिको विवरण सङ्कलन, राहत वितरण, मनोसामाजिक परामर्श, अपराध नियन्त्रण, पुनर्वास र पहिलेभन्दा बलियो पुनर्निर्माण गरिन्छ। यसपछि फेरि अर्को विपत्का लागि तयारी सुरु हुन्छ।

• क.नआत्तिने र हल्लामा नपर्ने; रेडियो, टेलिभिजन र अधिकारीको सूचना मान्ने।
• ख.भूकम्पमा “घुँडा टेक्ने, टाउको छोप्ने र समात्ने”; झ्याल, ऐना र भारी सामानबाट टाढा रहने; हल्लिन रोकिएपछि मात्र खुला ठाउँमा जाने।
• ग.बाढी आउँदा पुल वा नदी तर्न नखोज्ने; तुरुन्त अग्लो ठाउँतिर जाने।
• घ.आगलागीमा भुइँतिर निहुरिएर धुवाँबाट बच्दै बाहिर निस्कने।
• ङ.भाग्दा अरूलाई नधकेल्ने; बालबालिका, वृद्ध र अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई सघाउने।
• च.आपत्कालीन झोला साथमा लिने; उमालेको वा सफा पानी मात्र पिउने।
• छ.चर्किएका घर र पहिरो गएका ठाउँमा नफर्किने।

पृथ्वीको कुनै ठाउँ वा क्षेत्रलाई निश्चित नापका आधारमा सानो बनाएर कागज, कपडा वा अन्य समतल सतहमा देखाइएको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्साबाट ठाउँको अवस्थिति, दिशा, दुरी र त्यहाँ भएका प्राकृतिक र मानवनिर्मित कुराको जानकारी पाइन्छ।

सामान्यतया नक्सा दुई प्रकारका हुन्छन्:

• क.भौतिक नक्सा: पहाड, हिमाल, नदी, ताल, मैदानजस्ता प्राकृतिक कुरा देखाउने नक्सा।
• ख.राजनीतिक नक्सा: देश, प्रदेश, जिल्ला, सहर र सिमानाजस्ता मानवनिर्मित कुरा देखाउने नक्सा।

यसबाहेक वर्षा, जनसङ्ख्या, बाली वा पर्यटकीय स्थलजस्ता एउटै विषय देखाउने नक्सा पनि हुन्छन्।

सामग्री: कागज, सिसाकलम, रुलर, इरेजर, रङ र आधार नक्सा वा एटलस। ट्रेसिङ विधिका लागि पातलो पारदर्शी कागज र कार्बन विधिका लागि कार्बन कागज।

नक्सामा हुनुपर्ने कुरा: शीर्षक, उत्तर दिशाको तीर, स्केल, सङ्केत र सङ्केत तालिका। ठाउँ र सिमाना ठिक ठाउँमा देखाउन नापको ज्ञान र अभ्यास पनि चाहिन्छ।

नक्सामा नदी, ताल, सडक, पुल, मन्दिर, भन्ज्याङ र हिमालजस्ता कुरा देखाउन प्रयोग गरिने साना चित्र, रेखा र रङलाई परम्परागत चिह्न भनिन्छ। यिनलाई भौगोलिक सङ्केत पनि भनिन्छ। यी चिह्न धेरै समयदेखि संसारभरि प्रायः एउटै रूपमा प्रयोग हुँदै आएकाले जुनसुकै भाषा बोल्ने मानिसले पनि नक्सा बुझ्न सक्छन्।

१. गण्डकी (नारायणी) नदी, २. घोडाघोडी ताल (कैलाली), ३. ढोरपाटन सिकार आरक्षण (बागलुङ, रुकुम र म्याग्दी), ४. जानकी मन्दिर (जनकपुर), ५. कफी उत्पादन हुने क्षेत्र (गुल्मी, पाल्पा, स्याङ्जा), ६. विराटनगर, ७. जुगल हिमाल (सिन्धुपाल्चोक), ८. लुम्बिनी, ९. महेन्द्र राजमार्ग (मेचीदेखि महाकालीसम्म), १०. रोल्पा, ११. कन्काई नदी (झापा), १२. माइपोखरी (इलाम), १३. खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज, १४. चन्दननाथ मन्दिर (जुम्ला), १५. कपास उत्पादन हुने क्षेत्र (बाँके, बर्दिया), १६. नेपालगन्ज, १७. धौलागिरि हिमाल, १८. गढीमाई (बारा), १९. कर्णाली राजमार्ग (सुर्खेतदेखि जुम्लासम्म), २०. जिरी (दोलखा), २१. कोसी (सप्तकोसी) नदी।

सङ्केत: नदी र ताल निलो, हिमाल त्रिकोण, मन्दिर रातो मन्दिरको चिह्न, सहर कालो थोप्लो, संरक्षित क्षेत्र हरियो वर्ग, उत्पादन क्षेत्र पहेँलो गोलो।