परीक्षा अभ्यास

मानिस आफू बसिरहेको वा जन्मेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अर्को ठाउँमा जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। बसाइँ सर्ने व्यक्तिले छोडेको ठाउँ उद्गम स्थल र पुगेको ठाउँ गन्तव्य स्थल हो। बसाइँसराइले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ।

कुनै ठाउँमा एक वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्यालाई सोही वर्षको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याले भाग गरी १,००० ले गुणन गरेर कोरा जन्मदर निकालिन्छ।
कोरा जन्मदर = (एक वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या ÷ मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००
उदाहरण: ३,१०० शिशु जन्मिएको र मध्य वर्षको जनसङ्ख्या २,२०,००० भएको ठाउँको कोरा जन्मदर = (३,१०० ÷ २,२०,०००) × १००० = १४.०९ प्रति हजार।

• क.मृत्यु हुँदा जनसङ्ख्या घट्छ, अर्थात् जनसङ्ख्याको आकार सानो हुन्छ।
• ख.मृत्युदर उच्च भए जन्मदर उच्च भए पनि वृद्धिदर कम हुन्छ।
• ग.मृत्युले जनसङ्ख्याको बनोट बदल्छ। जस्तै: शिशु मृत्युदर घट्दा बालबालिका बढी बाँच्छन्। वृद्ध उमेरमा मृत्युदर घट्दा वृद्धवृद्धाको सङ्ख्या बढ्छ।
• घ.रोगव्याधि, कुपोषण, स्वास्थ्य सुविधाको कमी, महामारी, प्रकोप र दुर्घटनाले मृत्युदर बढाउँछन्। स्वास्थ्य सेवा राम्रो भए मृत्युदर घट्छ र जनसङ्ख्या बढ्छ।

• क.आर्थिक तत्त्व: रोजगारी, आम्दानी र व्यापारका अवसर
• ख.शैक्षिक तत्त्व: राम्रा विद्यालय र उच्च शिक्षाको सुविधा
• ग.सामाजिक तत्त्व: स्वास्थ्य सेवा, आफन्त र नातागोता, विवाह, सामाजिक भेदभाव
• घ.राजनीतिक तत्त्व: शान्ति सुरक्षा वा द्वन्द्व, राज्यको नीति
• ङ.भौगोलिक तत्त्व: विकटता, यातायात, खेतीयोग्य जमिन, बाढी पहिरो जस्ता विपत्तिको जोखिम

कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या यी तीन कुराले मात्र बदलिन्छ। त्यसैले यिनलाई जनसङ्ख्याका निर्धारक तत्त्व भनिन्छ:

• क.जन्मले जनसङ्ख्या बढाउँछ र बालबालिकाको अनुपात बढाएर बनोट बदल्छ।
• ख.मृत्युले जनसङ्ख्या घटाउँछ र वृद्धिदर तथा बनोटमा प्रभाव पार्छ।
• ग.बसाइँसराइले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ।

कुनै ठाउँको नयाँ जनसङ्ख्या = पुरानो जनसङ्ख्या + जन्म − मृत्यु + बसाइँ सरेर आउने − बसाइँ सरेर जाने। यस हिसाबमा यी तीनबाहेक अरू कुनै कुरा पर्दैन। जस्तै: रामेछापमा जन्म मृत्युभन्दा बढी भए पनि धेरै मानिस बसाइँ सरेर गएकाले जनसङ्ख्या घट्यो। त्यसैले जनसङ्ख्या कति हुन्छ भन्ने यिनै तीन तत्त्वले निर्धारण गर्छन्।

कुनै देशको जनसङ्ख्यालाई उमेर, लिङ्ग, जातजाति, धर्म, पेसा, मातृभाषा र साक्षरताअनुसार छुट्याएर हेर्दा देखिने अवस्थालाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसले देशमा कस्ता कस्ता मानिस बस्छन् भन्ने देखाउँछ र नीति तथा योजना बनाउन मदत गर्छ।

जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ मध्ये पुरुष १,४२,५३,५५१ (४८.८७ प्रतिशत) र महिला १,४९,११,०२७ (५१.१३ प्रतिशत) छन्। पुरुषभन्दा महिला करिब साढे छ लाख बढी छन्। लैङ्गिक अनुपात करिब ९६ छ, अर्थात् हरेक १०० महिलामा करिब ९६ पुरुष। धेरै पुरुष कामका लागि विदेशमा भएकाले पुरुषको सङ्ख्या कम देखिएको हो। २०६८ को तुलनामा महिलाको प्रतिशत भने अलिकति घटेको छ (५१.५० बाट ५१.१३)।

जनगणना २०७८ अनुसार पाँच वर्ष र माथिका नेपालीमध्ये ७६.२ प्रतिशत साक्षर छन्।

• क.लिङ्गअनुसार: पुरुषको साक्षरता ८३.६ र महिलाको ६९.४ प्रतिशत छ। करिब १४ प्रतिशत विन्दुको फरक अझै बाँकी छ।
• ख.बसोबासअनुसार: सहरी क्षेत्रको साक्षरता ७८.५ र ग्रामीण क्षेत्रको ७१.९ प्रतिशत छ।
• ग.भौगोलिक क्षेत्रअनुसार: पहाड ८०.९, तराई ७३.१ र हिमाल ७२.८ प्रतिशत।
• घ.सबैभन्दा कम साक्षरता ग्रामीण क्षेत्रका महिलामा (६४.४) र सबैभन्दा बढी पहाडका पुरुषमा (८७.९) छ।

यसबाट थाहा हुन्छ कि महिला, गाउँ र हिमाल तथा तराईमा शिक्षामा अझै धेरै लगानी चाहिन्छ।

सामाजिक प्रभाव:

• क.मानिसले आफ्नो लैङ्गिक, जातीय र भाषिक पहिचान स्थापित गर्छन्।
• ख.भाषा, लिपि र संस्कृतिको संरक्षणमा चासो बढ्छ।
• ग.राज्यले जाति, भाषा र लैङ्गिक सवालका नीति तथा कार्यक्रम बनाउने आधार पाउँछ।
• घ.महिला र पुरुषको सङ्ख्याअनुसार कार्यक्रम बनाउँदा स्रोतको उचित प्रयोग हुन्छ र सबैको विकास हुन्छ।

आर्थिक प्रभाव:

• क.सक्रिय जनसङ्ख्या बढी हुँदा काम गर्ने जनशक्ति पर्याप्त हुन्छ, विकास निर्माण तीव्र हुन्छ र स्वरोजगार बढ्छ।
• ख.आश्रित जनसङ्ख्या बढी हुँदा राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ।
• ग.साक्षरताको बनोटले कम साक्षर क्षेत्रमा शिक्षामा लगानी गर्न र बढी साक्षर क्षेत्रमा रोजगारी बढाउन आधार दिन्छ।
• घ.पेसाको बनोटले कुन पेसामा लगानी, अनुदान र ऋण दिने भन्ने निर्णय गर्न आधार दिन्छ।

कुनै देशको भौगोलिक बनावट र प्रशासनिक क्षेत्रका आधारमा कहाँ कति मानिस बस्छन् भन्ने कुरालाई जनसङ्ख्या वितरण भनिन्छ। जस्तै: २०७८ मा नेपालका ५३.६१ प्रतिशत मानिस तराईमा, ४०.३१ प्रतिशत पहाडमा र ६.०८ प्रतिशत हिमालमा बस्छन्। आर्थिक, सामाजिक र भौगोलिक कुराले जनसङ्ख्या वितरणमा प्रभाव पार्छन्।

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या, ५३.६१ प्रतिशत, तराईमा छ। यसका कारण:

• क.तराईमा समथर र मलिलो खेतीयोग्य जमिन धेरै छ।
• ख.सडक, बिजुली र सञ्चार जस्ता पूर्वाधार बढी छन्।
• ग.उद्योग, कलकारखाना र व्यापारका अवसर धेरै छन्।
• घ.विद्यालय, कलेज र अस्पताल नजिक छन्।
• ङ.आवतजावत सजिलो छ र भारतसँगको सीमानाका नजिक छन्।
• च.यिनै सुविधाका कारण हिमाल र पहाडबाट धेरै मानिस तराईतिर बसाइँ सरेका छन्।

एक वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा औसतमा बसोबास गर्ने मानिसको सङ्ख्यालाई जनघनत्व भनिन्छ। जनघनत्व = कुल जनसङ्ख्या ÷ कुल क्षेत्रफल। नेपालको जनघनत्व २०७८ मा १९८ जना प्रतिवर्ग कि.मि. छ।
मेरो विचारमा जनघनत्व बढ्दा केही फाइदा र धेरै चुनौती आउँछन्:

• क.थोरै ठाउँमा धेरै मानिस हुँदा बजार, विद्यालय, अस्पताल र सार्वजनिक यातायात चलाउन सजिलो हुन्छ।
• ख.तर खानेपानी, आवास, ढल र फोहोर व्यवस्थापनमा चाप पर्छ।
• ग.सडकमा भिड र प्रदूषण बढ्छ।
• घ.खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्दै जान्छन्, खुला ठाउँ र हरियाली घट्छ।
• ङ.महामारी छिटो फैलन सक्छ र अपराध बढ्ने जोखिम हुन्छ।

त्यसैले जनघनत्व बढ्दै गएका ठाउँमा योजनाबद्ध सहर, खुला ठाउँ, ढल र फोहोर व्यवस्थापन तथा सार्वजनिक यातायात चाहिन्छ।

गण्डकीमा मानिसको सङ्ख्या घटेको होइन (२४,०३,७५७ बाट २४,६६,४२७), तर देशभन्दा बिस्तारै बढेकाले यसको प्रतिशत ९.०७ बाट ८.४६ मा झरेको हो। लुम्बिनीको जनसङ्ख्या भने ४४,९९,२७२ बाट ५१,२२,०७८ पुगेर प्रतिशत १६.९८ बाट १७.५६ भयो।
गण्डकीको प्रतिशत घट्नुका कारण:

• क.धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा गएका छन्।
• ख.पहाडी र हिमाली जिल्लाबाट मानिस तराई, काठमाडौँ र अरू सहरतिर बसाइँ सरेका छन्।
• ग.परिवार साना हुँदै गएकाले जन्मदर कम छ।
• घ.यसका धेरै जिल्ला विकट छन् र रोजगारीका अवसर कम छन्।

लुम्बिनीको जनसङ्ख्या बढ्नुका कारण:

• क.रूपन्देही, दाङ, बाँके, कपिलवस्तु र नवलपरासी जस्ता तराईका जिल्लामा खेतीयोग्य जमिन र उद्योग धेरै छन्।
• ख.बुटवल, भैरहवा, नेपालगन्ज र घोराही जस्ता सहर बढ्दै छन्।
• ग.पहाडी जिल्ला र कर्णालीबाट धेरै मानिस यहाँ बसाइँ सरेर आएका छन्।
• घ.सडक, भन्सार नाका, विमानस्थल र व्यापारका अवसर बढेका छन्।

मानिस आफू बसिरहेको वा जन्मेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अन्यत्र जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। देशभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सर्नु आन्तरिक बसाइँसराइ र एक देशबाट अर्को देशमा सर्नु बाह्य बसाइँसराइ हो। जस्तै: स्याङ्जाबाट सुर्खेत सर्नु आन्तरिक र पढ्न अस्ट्रेलिया गएर उतै बस्नु बाह्य बसाइँसराइ हो।

• क.रोजगारी र आम्दानीका राम्रा अवसर खोज्न
• ख.छोराछोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन
• ग.अस्पताल र स्वास्थ्य सेवामा सजिलो पहुँच पाउन
• घ.पहिरो, बाढी जस्ता प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमबाट बच्न
• ङ.आफन्त र नातागोताको बोलावट वा विवाहका कारण
• च.सडक, बिजुली, खानेपानी र सञ्चार जस्ता सुविधा खोज्न
• छ.उद्गम स्थलमा खेतीयोग्य जमिन र रोजगारीको कमी

• क.युवा बाहिर जाँदा काम गर्ने जनशक्तिको कमी हुन्छ।
• ख.खेतबारी बाँझो हुन्छन् र प्राकृतिक स्रोतसाधनको सदुपयोग कम हुन्छ।
• ग.विद्यार्थी घटेर विद्यालय गाभिन्छन्; स्वास्थ्य चौकी जस्ता सेवा कम प्रयोग हुन्छन्।
• घ.राज्यले बनाएका भवन, कुलो र सडक प्रयोग नहुँदा भत्किन्छन्।
• ङ.वृद्धवृद्धा र बालबालिका एक्लिन्छन्।
• च.कतिपय बस्ती खाली हुन्छन् र चाडपर्व तथा परम्परा कमजोर हुन्छन्।
• छ.राम्रो पक्षमा, विप्रेषणले घरपरिवारको आम्दानी बढाउँछ र फर्केर आउनेहरूले नयाँ सिप ल्याउँछन्।

बसाइँ सरेर आउने मानिस बढ्दा गन्तव्य स्थानमा राम्रा र नराम्रा दुवै प्रभाव पर्छन्।
नकारात्मक प्रभाव:

• क.जनसङ्ख्या र जनघनत्व छिटो बढ्छ।
• ख.खानेपानी, बिजुली, बाटो, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत सेवामा चाप पर्छ।
• ग.खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्छन् र अव्यवस्थित बस्ती बढ्छ; फोहोर र प्रदूषण बढ्छ।
• घ.सेवा प्रवाहमा ढिलासुस्ती हुन्छ।
• ङ.सामाजिक अवस्था खल्बलिन सक्छ र चोरी, ठगी, हिंसा जस्ता अपराध बढ्ने जोखिम हुन्छ।

सकारात्मक प्रभाव:

• क.काम गर्ने जनशक्ति र सिप बढ्छ।
• ख.व्यापार, बजार र उद्योग फस्टाउँछन्।
• ग.विभिन्न ठाउँका मानिस मिलेर बस्दा सांस्कृतिक आदानप्रदान हुन्छ।

त्यसैले गन्तव्य स्थानमा योजनाबद्ध सहर, पूर्वाधार र सेवाको विस्तार गर्नुपर्छ।