वैज्ञानिक सिकाइ

वैज्ञानिकहरू आफैँ काम गरेर संसारबारे सिक्छन्। विज्ञान सिकाइका लागि अवलोकन, परीक्षण, सर्वेक्षण, परियोजना कार्य तथा मोडेल निर्माण जस्ता क्रियाकलाप गरिन्छन्। यीमध्ये केही काम प्रयोगशालाभित्र गरिन्छन् भने धेरैजसो काम बाहिर खेत, जङ्गल, खोला वा गाउँमा गरिन्छन्। विज्ञानका तथ्य, सिद्धान्त र नियम यस्तै कामबाट पत्ता लगाइएका हुन्।

यी सबै क्रियाकलाप सुरक्षित तरिकाले तथा ध्यान दिएर गर्नुपर्छ। सुरक्षित तरिकाले काम गर्दा दुर्घटनाबाट बचिन्छ भने ध्यान दिएर काम गर्दा नतिजा पनि सही आउँछ। हतार गरेर, फोहोर परीक्षण नली प्रयोग गरेर वा लेबल साटिएर परीक्षण गर्दा सिधै गलत नतिजा आउँछ।

विज्ञान प्रयोगशाला वैज्ञानिक अध्ययन तथा प्रयोगात्मक क्रियाकलाप गर्ने एउटा विशेष कोठा हो। आवश्यक उपकरण तथा रसायन भएको यस कोठामा विज्ञानका तथ्य, वस्तु र पदार्थको अध्ययन, अवलोकन, परीक्षण तथा प्रयोग गरिन्छ। प्रयोगशालामा आगो, तातो सिसा, धारिला औजार र हानिकारक रसायनजस्ता चोट पुर्‍याउन सक्ने कुरा पनि हुने भएकाले हरेक प्रयोगशालाका आफ्नै सुरक्षाका नियम हुन्छन्। धेरैजसो प्रयोगशालामा चित्र 1.1 मा जस्ता सुरक्षा चिह्न भएको सूचना पनि टाँसिएको हुन्छ।

यी सावधानी नअपनाई जथाभाबी काम गर्दा दुर्घटना हुन सक्छ र अवलोकन, परीक्षण तथा प्रयोगको नतिजामा पनि असर पर्न सक्छ।

सुरक्षाका नियमहरू

हरेक नियमका पछाडि एउटा कारण हुन्छ। कारण थाहा भएमा नियम सम्झन सजिलो हुन्छ।

नियम	किन
क.सामग्री जथाभाबी चलाउनुहुँदैन।	सिसा फुट्न तथा रसायन पोखिन सक्छ। बोतल साटिएमा गलत नतिजा आउन वा खतरनाक प्रतिक्रिया हुन सक्छ।
ख.हानिकारक रसायन प्रयोग गर्दा मास्क, पन्जा तथा सुरक्षा चस्मा लगाउनुपर्छ।	अम्ल वा क्षारको एउटै छिटा आँखामा पर्दा आँखा नै जान सक्छ। छाला र फोक्सोलाई पनि जोगाउनुपर्छ।
ग.एप्रोन वा ल्याबकोट लगाउनुपर्छ।	छिटा छाला तथा विद्यालयको पोसाकमा नपरी यसैमा पर्छ। यसलाई छिट्टै फुकाल्न पनि सकिन्छ।
घ.आकस्मिक ढोका कहाँ छ, थाहा हुनुपर्छ।	आगलागी भएका बेला ढोका खोज्ने समय हुँदैन।
ङ.काम सकेपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ।	हातमा लागेका रसायन तथा कीटाणु हातबाट मुख र आँखामा पुग्न सक्छन्।
च.प्रयोगशालामा खानेपिउने काम गर्नुहुँदैन।	टेबुल वा हातबाट खानामा रसायन टाँसिन सक्छ।
छ.रसायन कहिल्यै चाख्नुहुँदैन र बोतलबाट सिधै सुँघ्नुहुँदैन।	प्रयोगशालाका धेरै रसायन विषालु हुन्छन् भने कतिपयले नाक तथा घाँटी पोल्छन्।
ज.खेल्ने र जिस्काउने काम गर्नुहुँदैन।	विद्यालयका प्रयोगशालामा हुने धेरैजसो दुर्घटना आगो वा अम्लको बोतलनजिक कसैलाई धकेल्दा हुन्छन्।
झ.शिक्षकले दिएको निर्धारित विधि अपनाउनुपर्छ।	यो विधि सुरक्षित हुने र सही नतिजा दिने गरी तयार पारिएको हुन्छ।
ञ.बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा विशेष ख्याल राख्नुपर्छ।	तातो सिसा र चिसो सिसा हेर्दा ठ्याक्कै उस्तै देखिन्छन्।
ट.तताएका उपकरण सिधै टेबुलमा राख्नुहुँदैन।	यसो गर्दा टेबुल डढ्न, सिसा चर्किन वा पछि छुने मानिसको हात पोल्न सक्छ। तातो उपकरणलाई ताप सहने म्याट वा वायर गजमा राख्नुपर्छ।

रसायन पोखिनु, हात काटिनु वा पोल्नुजस्ता कुनै गडबड भएमा त्यो जतिसुकै सानो भए पनि तुरुन्तै शिक्षकलाई भन्नुपर्छ। सानो पोलेको ठाउँलाई धारामा बगिरहेको चिसो पानीमुनि करिब 20 मिनेट राखेर सेलाउनुपर्छ।

कुनै सिद्धान्त वा नियम जाँचेर निष्कर्ष निकाल्न योजना बनाएर गरिने कामलाई प्रयोग भनिन्छ। यसमा अवलोकन, खोजी, परीक्षण तथा मोडेल बनाउनेजस्ता वैज्ञानिक प्रक्रियागत सिप प्रयोग गरिन्छन्। प्रयोगबाट चाहेको नतिजा नआए पनि हामी हार मान्दैनौँ, बरु के बिग्रियो भनेर पत्ता लगाई अर्को तरिकाले फेरि प्रयास गर्छौँ। सबै प्रयोग प्रयोगशालामै गर्नुपर्छ भन्ने छैन, प्रयोगशालाबाहिर पनि कतिपय प्रयोग गर्न सकिन्छ। सुरक्षाका नियम भने जहाँ पनि पालना गर्नुपर्छ।

अवलोकन

कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रियको प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई अवलोकन भनिन्छ। आँखाले हेरेर, कानले सुनेर, नाकले सुँघेर, छालाले छामेर र जिब्रोले स्वाद लिएर अवलोकन गरिन्छ (तर प्रयोगशालामा कुनै पनि कुरा चाख्नुहुँदैन)। ज्ञानेन्द्रियले मात्र नपुग्ने अवस्थामा उपकरणको प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: साना वस्तु हेर्न हाते लेन्स वा माइक्रोस्कोप, टाढाका वस्तु हेर्न टेलिस्कोप तथा कुनै वस्तु ठ्याक्कै कति तातो छ भनेर नाप्न थर्मोमिटर।

अवलोकन प्रयोगशालामा मात्र हुँदैन, घर तथा विद्यालय वरिपरि पनि गर्न सकिन्छ। चिडियाखाना, वनस्पति उद्यान, औषधी कारखाना वा सञ्चार कम्पनीमा गएर पनि विज्ञानको अवलोकन गर्न सकिन्छ। राम्रो अवलोकनको योजना पहिले नै बनाइन्छ:

1. कुन वस्तु, प्रक्रिया वा घटना, अर्थात् केको अवलोकन गर्ने हो भन्नेमा स्पष्ट हुनुपर्छ।
2. अवलोकन किन गर्ने हो, अर्थात् त्यसको उद्देश्य तय गर्नुपर्छ।
3. देखेको कुरा टिपोट, चित्र, तालिका वा फोटोमध्ये कसरी टिपेर प्रस्तुत गर्ने हो भन्ने पनि तय गर्नुपर्छ।
4. अवलोकनपछि प्रतिवेदन लेख्नुपर्छ।

प्रतिवेदन लेखन

अवलोकनपछि एउटा प्रतिवेदन लेखिन्छ। यसबाट ठ्याक्कै के गरिएको थियो भन्ने कुरा अरूले पनि थाहा पाएर त्यसलाई जाँच्न सक्छन्। प्रतिवेदन लेख्ने विभिन्न ढाँचा हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि क्रियाकलाप 1.1 को प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ:

वैज्ञानिक परीक्षण

अवलोकनबाट मात्र सबै कुरा थाहा हुँदैन। जस्तै, कुनै तरल पदार्थलाई हेरेर मात्र त्यो अम्ल हो कि होइन भन्न सकिँदैन। यस्तो अवस्थामा अवलोकनका आधारमा हामी एउटा अनुमान गर्छौँ: “कागतीको रस अमिलो हुने भएकाले यो सायद अम्ल हो।” जाँच्न सकिने यस्तो अनुमानलाई विज्ञानमा परिकल्पना भनिन्छ।

परिकल्पना ठिक हो कि होइन भनेर एउटा निश्चित वैज्ञानिक प्रक्रिया अपनाएर प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर जाँच गरिन्छ। यसरी गरिने वैज्ञानिक जाँचलाई परीक्षण भनिन्छ। परीक्षण पनि एक किसिमको प्रयोग हो। यसलाई सुरु गर्नुअघि यी कुरामा स्पष्ट हुनुपर्छ:

1. केको परीक्षण गर्ने हो तथा त्यससँग सम्बन्धित परिकल्पना के हो;
2. परीक्षणको उद्देश्य, विधि तथा चाहिने सामग्री के के हुन्;
3. नतिजा कसरी प्रस्तुत गर्ने।

अवलोकनपछि जस्तै परीक्षणपछि पनि प्रतिवेदन लेख्नुपर्छ।

क्रियाकलाप 1.3 को प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ।

जुनसुकै अनुसन्धान कुनै प्रश्न वा जिज्ञासाबाट सुरु हुन्छ। अहिलेसम्म राम्ररी उत्तर नपाइएको प्रश्नको उत्तर खोज्न गरिने गहन अध्ययन नै अनुसन्धान हो। विज्ञानका सबै आविष्कार तथा खोज यस्तै अनुसन्धानका उपलब्धि हुन्।

अनुसन्धानमा धैर्य चाहिन्छ। अनुसन्धान गर्दा एउटा निश्चित प्रक्रिया होसियारीसाथ पूरा गर्नुपर्छ र यस क्रममा पटक पटक असफल पनि भइन्छ। असफल हुँदा विधिको कमजोरी खोजेर त्यसमा सुधार गर्दै फेरि प्रयास गरिन्छ।

अनुसन्धानका चरण

अनुसन्धान कार्य गर्दा सामान्यतया यी चरण अपनाइन्छन्:

1. उद्देश्य निर्धारण: ठ्याक्कै के पत्ता लगाउने हो, तय गर्ने।
2. परिकल्पना निर्माण: प्रश्नको सम्भावित उत्तरका रूपमा जाँच्न सकिने अनुमान गर्ने।
3. तथ्याङ्क सङ्कलन विधिको छनोट।
4. आवश्यक सामग्रीको तयारी।
5. तथ्याङ्क सङ्कलन।
6. तथ्याङ्कको विश्लेषण: तथ्याङ्कलाई तालिका र ग्राफमा राखेर त्यसबाट के थाहा हुन्छ भनेर हेर्ने।
7. निष्कर्ष: प्रश्नको उत्तर दिने तथा परिकल्पना सही थियो कि थिएन भनेर निर्णय गर्ने।

अनुसन्धानको प्रश्न कसरी जन्मन्छ

संपृतले वैज्ञानिकले गर्नुपर्ने कुरा नै गरे: अरूले भन्दैमा उनले कुनै कुरा पत्याएनन्। रुसाले भनेको कुरा चित्र 1.7 मा देखाइएको छ।

यस अनुसन्धानको प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ।

केही प्रश्नको उत्तर प्रयोगशालामा पाउनै सकिँदैन। हाम्रो वडाका परिवारहरूले आफ्नो फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन्? हाम्रो विद्यालयका कति विद्यार्थी हिँडेर विद्यालय आउँछन्? यस्ता प्रश्नको उत्तर मानिससँग हुने भएकाले उनीहरूकहाँ गएरै सोध्नुपर्छ।

कुनै विषयवस्तु वा समस्यासँग सम्बन्धित मानिस वा ठाउँमा प्रत्यक्ष गएर तथ्याङ्क सङ्कलन गरी निष्कर्षमा पुग्ने कार्यलाई सर्वेक्षण भनिन्छ। तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने माध्यमलाई सर्वेक्षणका साधन भनिन्छ:

• प्रश्नावली: मानिसहरूले उत्तर दिने छापिएका प्रश्नको सूची;
• अन्तर्वार्ता: आमनेसामने बसेर प्रश्न सोध्ने र उत्तर टिप्ने;
• छलफल: टोलको आमा समूहजस्ता कुनै समूहसँग कुराकानी गर्ने;
• अवलोकन: आफैँ हेर्ने, जस्तै कुनै सडकमा कतिओटा फोहोर फाल्ने भाँडा छन् भनेर गन्ने।

सङ्कलित तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्नुका साथै प्रायः समस्याको समाधान पनि सुझाइन्छ। सामान्यतया यी चरण अपनाएर सर्वेक्षण गरिन्छ:

1. उद्देश्य छनोट।
2. तथ्याङ्क सङ्कलनको विधि (साधन) छनोट।
3. तथ्याङ्क सङ्कलन।
4. तथ्याङ्कको विश्लेषण।
5. निष्कर्ष निकाल्ने।

सर्वेक्षण पूरा गरिसकेपछि अध्ययनको शीर्षक, उद्देश्य, प्रयोग गरिएका साधन, तथ्याङ्कको विश्लेषण तथा अन्त्यमा निष्कर्ष र सुझावसमेत समावेश गरी प्रतिवेदन तयार गरिन्छ।

सर्वेक्षण प्रतिवेदनको एउटा नमुना

अनुसूची 1: सर्वेक्षण प्रश्नावली

1. तपाईँको घरबाट निस्कने ठोस फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
   • क.फोहोर सङ्कलन गर्ने निकायलाई दिने।
   • ख.केही फोहोर घरमै व्यवस्थापन गर्ने र बाँकी फोहोर सङ्कलन गर्ने निकायलाई दिने।
   • ग.सबै फोहोर घरमै व्यवस्थापन गर्ने।

2. कुहिने फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
   • क.कम्पोस्ट मल बनाउने।
   • ख.बाटो वा खोलामा फाल्ने।
   • ग.फोहोर उठाउनेलाई दिने।

3. नकुहिने फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
   • क.अरू सामग्री बनाउन प्रयोग गर्ने।
   • ख.जम्मा गरेर सङ्कलन केन्द्रलाई दिने।
   • ग.जलाउने वा खाल्डोमा पुर्ने।

पत्ता लगाउने चार तरिका

1. सही उत्तर छनोट गर्नुहोस्

2. फरक छुट्याउनुहोस्

3. कारण लेख्नुहोस्

4. यी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्