परीक्षा अभ्यास

अवलोकन	परीक्षण
कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रिय (र उपकरण) को प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रिया।	परिकल्पना सही हो कि होइन भनेर जाँच्ने निश्चित प्रक्रिया।
यसबाट कुनै कुरा कस्तो छ वा के हुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ।	यसबाट त्यसबारे गरिएको अनुमान सही हो कि होइन भन्ने थाहा हुन्छ।
यो प्रायः पहिले गरिन्छ र यसबाट परिकल्पना जन्मन्छ।	यो परिकल्पना बनाइसकेपछि मात्र गरिन्छ।
जस्तै: पाउरोटीको ढुसीलाई माइक्रोस्कोपमा हेर्नु	जस्तै: कागतीको रस अम्ल हो कि होइन भनेर त्यसमा लिटमस पेपर डुबाउनु

अनुसन्धान	सर्वेक्षण
कुनै प्रश्न वा जिज्ञासाको उत्तर खोज्न गरिने गहन अध्ययन।	कुनै विषयमा मानिस वा ठाउँबाट प्रत्यक्ष तथ्याङ्क सङ्कलन गरी निष्कर्ष निकाल्ने कार्य।
परिकल्पनाबाट सुरु भएर त्यसको जाँच गरिन्छ।	प्रायः परिकल्पना चाहिँदैन; कुरा कस्तो छ भनेर पत्ता लगाइन्छ।
तथ्याङ्क प्रायः प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर गरिने प्रयोगबाट आउँछ।	तथ्याङ्क प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता, छलफल तथा अवलोकनबाट आउँछ।
जस्तै: लेउमा मलको प्रभाव पत्ता लगाउनु	जस्तै: 50 घरधुरीले फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भनेर पत्ता लगाउनु

प्रयोगशालामा आगो, तातो र फुट्ने सिसा, धारिला औजार तथा हानिकारक रसायन हुन्छन्। सावधानी नअपनाए शरीर पोल्ने, काटिने, विष लाग्ने वा आँखामा चोट लाग्नेजस्ता दुर्घटना हुन सक्छन्। सफा उपकरण प्रयोग गरी सही विधि अपनाएर होसियारीसाथ काम गर्दा गल्ती पनि हुँदैन र नतिजा सही आउँछ।

प्रतिवेदनमा के गरियो, कसरी गरियो, के पाइयो र त्यसको अर्थ के हो भन्ने लेखिन्छ। यसबाट अरूले त्यो कामबाट सिक्न, त्यसलाई जाँच्न तथा उही नतिजा आउँछ कि आउँदैन भनेर दोहोर्‍याएर हेर्न सक्छन्। प्रतिवेदन भविष्यका लागि अभिलेख पनि बन्छ। नलेखिएका नतिजा छिट्टै बिर्सिन्छन् र तिनलाई कसैले जाँच्न पनि सक्दैन।

हरेक वैज्ञानिक अध्ययन कुनै घटना, परिवर्तन वा ढाँचा देख्ने वा थाहा पाउनेबाट सुरु हुन्छ। देखेको कुराबाट प्रश्न उठ्छ (“यस्तो किन भयो?”)। त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा परिकल्पना बनाइन्छ, परीक्षण गरिन्छ र निष्कर्ष निकालिन्छ। अवलोकनबिना व्याख्या गर्ने र जाँच्ने कुरै हुँदैन।

कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रिय (आँखा, कान, नाक, छाला तथा प्रयोगशालाबाहिर जिब्रो) को प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई अवलोकन भनिन्छ। आवश्यक परेमा यसमा हाते लेन्स, माइक्रोस्कोप वा थर्मोमिटरजस्ता उपकरणको पनि मदत लिइन्छ।

• यो वैज्ञानिक अध्ययनको पहिलो चरण हो: वैज्ञानिकले उत्तर खोज्ने प्रश्न यसैबाट उठ्छन्।
• परिकल्पना, परीक्षण तथा निष्कर्ष बनाउन चाहिने तथ्य (तथ्याङ्क) यसैबाट पाइन्छ।
• हरेक प्रयोगको नतिजा अवलोकनबाटै देखिन्छ र टिपिन्छ।
• ममताले फूल र झुसिलकिराबाट सिकेजस्तै यसबाट प्रकृतिबारे सिधै सिक्न तथा पढेको कुरा जाँच्न सकिन्छ।

अवलोकनका आधारमा पहिले एउटा अनुमान अर्थात् परिकल्पना बनाइन्छ। त्यसपछि त्यो सही हो कि होइन भनेर परीक्षण (प्रयोग) गरिन्छ। जस्तै: स्वाद अमिलो भएकाले कागतीको रस अम्ल होला भन्ने लागे पनि पक्का हुन लिटमस परीक्षण गर्नुपर्छ। ठुला प्रश्नका लागि अनुसन्धान वा सर्वेक्षण गरिन्छ।

• एक पटकमा एउटा मात्र कुरा फेर्नुपर्छ र अरू सबै कुरा उस्तै राख्नुपर्छ, ताकि नतिजा त्यही कुराले आएको हो भनी थाहा होस्।
• देखिएका कुरा र नापहरू तुरुन्तै ठिकसँग टिप्नुपर्छ र सम्भव भए परीक्षण दोहोर्‍याउनुपर्छ।
• शिक्षक भएको बेला मात्र शिक्षकले दिएको विधि अपनाएर प्रयोग गर्नुपर्छ।
• ल्याबकोट लगाउनुपर्छ; हानिकारक रसायन चलाउँदा सुरक्षा चस्मा, पन्जा तथा मास्क लगाउनुपर्छ।
• रसायन कहिल्यै चाख्नुहुँदैन र सिधै सुँघ्नुहुँदैन; गन्ध लिनुपरे हावालाई हातले नाकतिर हम्कनुपर्छ।
• बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा होसियार हुनुपर्छ; तातो उपकरणलाई टेबुलमा होइन, ताप सहने म्याटमा राख्नुपर्छ।
• धुवाँ निस्कने प्रयोग फ्युम हुडमा गर्नुपर्छ।
• आकस्मिक ढोका कहाँ छ भन्ने थाहा हुनुपर्छ। कुनै पनि दुर्घटना भएमा तुरुन्तै शिक्षकलाई भन्नुपर्छ।
• काम सकेपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ।

गर्न हुने	गर्न नहुने
ल्याबकोट लगाउने तथा हानिकारक रसायन चलाउँदा सुरक्षा चस्मा र पन्जा लगाउने	प्रयोगशालामा खानेपिउने
दिइएको विधि अपनाउने	रसायन चाख्ने वा सिधै सुँघ्ने
आकस्मिक ढोका कहाँ छ भनेर थाहा पाउने	खेल्ने, दौडने वा जिस्काउने
बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा होसियार हुने	तातो उपकरण सिधै टेबुलमा राख्ने
कुनै पनि दुर्घटनाबारे शिक्षकलाई भन्ने	सामग्री जथाभाबी चलाउने
काम सकेपछि हात धुने	कसैले नहेरी बर्नर बलिरहन दिने

• स्पष्ट प्रश्न र उद्देश्यबाट सुरु गरी जाँच्न सकिने परिकल्पना बनाउने।
• तथ्याङ्क सङ्कलनको उपयुक्त विधि छानेर सामग्री तयार पार्ने।
• एउटा परीक्षणमा एउटा मात्र कुरा बदल्ने र बाँकी सबै उस्तै राख्ने; तुलना गर्न एउटा नियन्त्रण पनि राख्ने।
• तथ्याङ्क होसियारीसाथ तथा इमानदारीपूर्वक सङ्कलन गर्ने र नाप दोहोर्‍याउने।
• निष्कर्ष निकाल्नुअघि तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्ने तथा नतिजा आफ्नो अनुमानसँग नमिले पनि स्वीकार गर्ने।
• धैर्य राख्ने: असफल भए कमजोरी पत्ता लगाई सुधार गरेर फेरि प्रयास गर्ने।
• सुरक्षाका नियम पालना गर्ने तथा अन्त्यमा प्रतिवेदन लेख्ने।

चाहिने जानकारी मानिससँग भएको वा धेरै ठाउँमा छरिएको तथा प्रयोगशालामा पाउन नसकिने अवस्थामा सर्वेक्षण गरिन्छ। जस्तै: घरधुरीले फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन्, किसानले कुन बाली लगाउँछन् वा परिवारले खाना कसरी जोगाउँछन्। समुदायको कुनै समस्या बुझेर त्यसको समाधान खोज्न पनि सर्वेक्षण गरिन्छ।

सर्वेक्षणमा तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न प्रयोग गरिने माध्यमलाई सर्वेक्षणका साधन भनिन्छ। उदाहरण:

• प्रश्नावली: लिखित प्रश्नको सूची, जस्तै 50 घरको फोहोर सर्वेक्षणमा प्रयोग गरिएको।
• अन्तर्वार्ता: मानिसलाई आमनेसामने प्रश्न सोधेर उत्तर टिप्ने।
• छलफल: किसान वा आमा समूहजस्ता समूहसँग कुराकानी गर्ने।
• अवलोकन: आफैँ हेरेर र गनेर तथ्याङ्क लिने, जस्तै कतिओटा घरमा कम्पोस्ट खाडल छन्।

प्रकाश पाउने बिरुवाले आफ्ना पातमा खाना (स्टार्च) बनाउँछ। आयोडिनले स्टार्चलाई निलो-कालो बनाउँछ।

परिकल्पना: हरिया बिरुवालाई खाना बनाउन सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ।
विधि:

1. पातमा पहिलेदेखि भएको स्टार्च सक्न गमलामा रोपेको एउटा बिरुवालाई दुई दिनसम्म अँध्यारो कोठामा राख्नुपर्छ।
2. एउटा पातको केही भागलाई दुवैतिरबाट कालो कागजको टुक्राले छोपेर क्लिपले अड्याउनुपर्छ।
3. बिरुवालाई 5–6 घण्टा चर्को घाममा राख्नुपर्छ।
4. पात टिपेर कागज हटाएपछि शिक्षकको उपस्थितिमा पातलाई एक मिनेट उम्लिरहेको पानीमा डुबाउनुपर्छ। त्यसपछि पातलाई अल्कोहलमा राखेर वाटरबाथमा (कहिल्यै सिधै आगोमाथि होइन) फिक्का नहुन्जेल तताई पानीमा पखाल्नुपर्छ।
5. पातलाई एउटा प्लेटमा फिँजाएर त्यसमा केही थोपा आयोडिनको घोल हाल्नुपर्छ।

नतिजा: घाम पाएको भाग निलो-कालो हुन्छ (त्यहाँ स्टार्च बनेको थियो) भने छोपिएको भाग खैरो नै रहन्छ (त्यहाँ स्टार्च बनेन)।

निष्कर्ष: हरिया बिरुवालाई आफ्नो खाना बनाउन सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ।

उही पातको छोपिएको भाग नियन्त्रण हो: प्रकाशबाहेक यसका सबै कुरा (बिरुवा, पानी, हावा) उस्तै छन्। अझ सजिलो तरिका पनि छ: उस्तै माटो र पानी दिएर उस्तै दुईओटा बिरुवामध्ये एउटालाई घाममा र अर्कोलाई अँध्यारो दराजमा हुर्काउने, अनि एक हप्तापछि दुवैलाई दाँज्ने।

कार्यपत्र: वनस्पति कोष र जनावर कोषको अवलोकन

उद्देश्य: माइक्रोस्कोपमा वनस्पति कोष (प्याजको झिल्ली) र जनावर कोष (गालाका कोष) अवलोकन गरी तिनलाई दाँज्नु।

सामग्री: एउटा प्याज, फोरसेप, सफा दाँत कोट्याउने सिन्को (टुथपिक), ग्लास स्लाइड, कभर स्लिप, ड्रपर, पानी, आयोडिनको घोल (वा सफ्रानिन), मिथिलिन ब्लु, ब्लटिङ पेपर, माइक्रोस्कोप।

विधि (वनस्पति कोष):

1. फोरसेपले प्याजको पत्रको भित्रपट्टिबाट पातलो, पारदर्शी झिल्ली निकाल्नुहोस्।
2. यसलाई स्लाइडमा एक थोपा पानीमा सम्म पारेर फिँजाई एक थोपा आयोडिनको घोल हाल्नुहोस्।
3. हावाका फोका नपरून् भनेर कभर स्लिपलाई छड्के पारेर बिस्तारै राख्नुहोस्; बढी भएको तरल ब्लटिङ पेपरले सोस्नुहोस्।
4. माइक्रोस्कोपमा पहिले कम पावरमा, अनि बढी पावरमा हेर्नुहोस्।

विधि (जनावर कोष):

1. सफा टुथपिकको चेप्टो टुप्पोले आफ्नै गालाको भित्रपट्टि बिस्तारै कोट्याउनुहोस्।
2. कोट्याएको कुरालाई स्लाइडमा एक थोपा पानीमा फिँजाई एक थोपा मिथिलिन ब्लु हालेर कभर स्लिपले छोप्नुहोस्।
3. माइक्रोस्कोपमा हेर्नुहोस्।

अवलोकन: हरेकका दुईओटा कोषको चित्र बनाएर देखिएजति कोषभित्ता, कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियस तथा भ्याकुलको नाम लेख्नुहोस्।

भाग	प्याजको कोष	गालाको कोष
कोषभित्ता
आकार
ठुलो भ्याकुल
न्युक्लियस

प्रश्नहरू: कुन कोषमा कोषभित्ता हुन्छ? कुन कोषको आकार नियमित हुन्छ? कोषलाई किन रङ्गाइन्छ?

सावधानी: आफ्नै टुथपिक मात्र प्रयोग गरी प्रयोगपछि फाल्नुहोस्; स्लाइड र कभर स्लिप होसियारीसाथ चलाउनुहोस् (यी फुट्छन्); रङ्गाउने रसायन नचाख्नुहोस् र नछिटाउनुहोस्; अन्त्यमा हात धुनुहोस्।