परीक्षा अभ्यास

असल मानिसमा हुनुपर्ने र समाजले राम्रो मान्ने गुण र व्यवहारलाई मानव मूल्य भनिन्छ। अरूको भलो चिताउनु, दया राख्नु, इमानदार बन्नु, परोपकारी हुनु र आफ्नो कर्तव्यमा निष्ठापूर्वक लाग्नु मानव मूल्य हुन्। आपसी सद्भाव, इमानदारी, भाइचारा, निष्पक्षता, सहिष्णुता, जिम्मेवारी, सेवा र एकता यसका मुख्य पक्ष हुन्। निःस्वार्थ सेवा मानव मूल्यको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

• क.समाजमा शान्ति र एकता कायम हुन्छ।
• ख.मानिसबिच माया, प्रेम र विश्वास बढ्छ।
• ग.मिलेर काम गर्ने अर्थात् सहकार्यको वातावरण बन्छ।
• घ.धनी र गरिब, आफ्नो र पराइ भन्ने भेदभाव घट्छ।
• ङ.झगडा र विवाद कम हुन्छन्।
• च.खुसी र सुखी समाज बन्छ।

• क.आपसी सद्भाव: सबैप्रति सकारात्मक भावना राख्ने र कसैलाई भेदभाव नगर्ने।
• ख.भाइचारा: सबैलाई आफ्नै परिवारका सदस्य जस्तै ठानेर व्यवहार गर्ने।
• ग.निष्पक्षता: जात, धर्म, लिङ्ग, नाता वा क्षेत्रका आधारमा पक्षपात नगर्ने।
• घ.सहिष्णुता: फरक भाषा, धर्म र विचार भएकाको सम्मान गर्ने।
• ङ.सहयोग र सेवा: दुःख पर्दा एकअर्कालाई सघाउने।
• च.साझा जिम्मेवारी: समाजका काम सबैको साझा दायित्व ठानेर मिलेर गर्ने।

यी व्यवहारले मानिसमा “हामी” भन्ने भावना बढाउँछन्। यसैबाट समाजमा एकता कायम हुन्छ।

व्यक्तिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी आफूलाई तोकिएको कर्तव्य इमानदारीसाथ पूरा गर्नु र त्यसो गर्दा अरू मानिस, जीवजन्तु र प्रकृतिलाई हानि नपुर्‍याउनु हो।

उदाहरणका लागि, विद्यार्थीको मुख्य जिम्मेवारी नियमित विद्यालय जानु, मन लगाएर पढ्नु र गृहकार्य समयमै गर्नु हो। घरमा आफ्नो काम आफैँ गर्नु र ठुलालाई सघाउनु पनि उसको जिम्मेवारी हो। कक्षाको सरसफाइको पालो परेका दिन कसैले नभनी सफा गर्नु जिम्मेवार व्यवहार हो। फोहोर जथाभाबी नफाल्नु र पानी तथा बिजुली खेर नफाल्नु समाज र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी हो।

जिम्मेवारी पूरा गर्दा सफलता मिल्छ, अरूले विश्वास गर्छन् र आफूमा सन्तुष्टि तथा स्वाभिमान बढ्छ।

मानव मूल्यहरूको सूची: आपसी सद्भाव, इमानदारी, भाइचारा, निष्पक्षता, सहिष्णुता, जिम्मेवारी, सेवा र एकता।

क. इमानदारी: तोकिएको जिम्मेवारी समयमै र सच्चा मनले पूरा गर्ने व्यवहार इमानदारी हो। जस्तै: पसलेले बढी फिर्ता दिएको पैसा फर्काइदिनु, परीक्षामा चोरी नगर्नु। इमानदार व्यक्तिलाई सबैले विश्वास गर्छन्।

ख. सेवा: बदलामा केही नखोजी अरूलाई सघाउनु सेवा हो। जस्तै: बाढीपीडितलाई राहत बाँड्नु, ज्येष्ठ नागरिकलाई बाटो काट्न सघाउनु, रक्तदान गर्नु। सेवाले समाजमा परोपकार र सद्भाव बढाउँछ।

समाजलाई व्यवस्थित गर्न बनेका र जन्म, विवाह, मृत्यु जस्ता अवसरमा पालना गरिने मूल्यमान्यता र कर्मलाई सामाजिक संस्कार भनिन्छ। यी संस्कार जातजाति, धर्म, भाषा र भूगोलमा आधारित हुन्छन्। न्वारान, पास्नी, व्रतबन्ध, विवाह र किरिया सामाजिक संस्कारका उदाहरण हुन्।

मानिसको मृत्युपछि जाति र धर्मअनुसार गरिने कर्मलाई मृत्यु संस्कार भनिन्छ। यसमा मृत शरीरलाई जलाउने वा गाड्ने, किरिया गर्ने, आशौच बार्ने, नुन नखाने, अरूलाई नछुने, कपाल खौरने र सेतो लुगा लगाउने जस्ता चलन पर्छन्। समुदायअनुसार यसको तरिका फरक हुन्छ।

उत्तर आफ्नो जातिअनुसार लेख्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, ब्राह्मण क्षेत्री समुदायमा:

• क.मृत शरीरलाई नदीको किनारमा जलाइन्छ।
• ख.छोरा वा नजिकका आफन्तले १३ दिनसम्म किरिया बस्छन्।
• ग.किरिया बस्नेले कपाल खौरन्छन्, सेतो लुगा लगाउँछन् र नुन बार्छन्।
• घ.१३ औँ दिनमा किरिया सकिन्छ।
• ङ.छोराछोरीले आमाबुबाको मृत्युमा एक वर्ष आशौच बार्छन् र बर्खी गर्छन्।

लिम्बु वा धिमाल समुदायको उत्तर हो भने तोकिएको ठाउँमा शव गाड्ने चलन लेख्नुपर्छ।

• क.नेपालमा धेरै जातजातिको बसोबास छ। हरेक जातिका आफ्नै परम्परा छन्।
• ख.हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम, इसाई जस्ता धेरै धर्म मानिन्छन्। संस्कार धर्मअनुसार फरक हुन्छन्।
• ग.धेरै भाषा बोलिन्छन्। भाषासँगै चालचलन पनि फरक हुन्छन्।
• घ.हिमाल, पहाड र तराईको भूगोल र हावापानी फरक छ। त्यसैले रहनसहन र संस्कार पनि फरक बनेका छन्।
• ङ.एउटै धर्म मान्ने भए पनि कतिपय जातिमा जातिगत परम्पराअनुसार संस्कार बनेका छन्।

आफ्नो धर्मको आस्था र विश्वासअनुसार गरिने कर्म र चलनलाई धार्मिक संस्कार भनिन्छ। हाम्रा पुर्खाले समाजलाई व्यवस्थित गर्न समय र ठाउँअनुसार यस्ता संस्कार विकास गरेका हुन्। पूजा, प्रार्थना, भक्ति, व्रत, दान, ध्यान, अहिंसा र दुःखी असहायको सेवा धार्मिक संस्कारका उदाहरण हुन्।

• क.हिन्दु: पूजा आराधना, व्रत, मूर्ति पूजा, भजनकीर्तन, तीर्थ।
• ख.बौद्ध: अहिंसा, ध्यान, मन्त्र लेखिएका ध्वजा र तोरण राख्ने, गुम्बामा पूजा।
• ग.इसाई: प्रार्थना, क्यारोल गाउने, मैनबत्ती बाल्ने, उपहार साटासाट।
• घ.किरात: प्रकृति पूजा, मुन्धुम पाठ, सुम्निमा र पारुहाङको पूजा।
• ङ.इस्लाम: नमाज, हज, दान, रमजानमा रोजा।

• क.सबै धर्ममा पूजा वा प्रार्थना गरिन्छ।
• ख.सबैमा व्रत, उपवास वा संयम पालना गरिन्छ।
• ग.सबै धर्मले दान गर्न र दुःखी तथा असहायको सेवा गर्न सिकाउँछन्।
• घ.सबैले हिंसा नगर्न, सत्य बोल्न र अरूको भलो चिताउन सिकाउँछन्।
• ङ.सबैका आफ्नै धार्मिक स्थल, ग्रन्थ र चाडपर्व छन्।
• च.सबैको उद्देश्य मनको शान्ति र असल समाज बनाउनु हो।

आफूले मान्ने धर्मअनुसार लेख्नुपर्छ। उदाहरणका लागि:

• क.पूजा र प्रार्थनाले मनमा शान्ति र आत्मविश्वास बढाउँछ।
• ख.दान र सेवाका संस्कारले गरिब र दुःखीलाई सहयोग पुग्छ।
• ग.चाडपर्व र धार्मिक कर्ममा परिवार र आफन्त भेला हुँदा सम्बन्ध बलियो हुन्छ।
• घ.अहिंसा, सत्य र दयाको शिक्षाले समाजमा झगडा घटाउँछ र शान्ति बढाउँछ।
• ङ.फरक धर्मका मानिसलाई निम्त्याउँदा धार्मिक सहिष्णुता र सद्भाव बढ्छ।

सेतु भनेको दुई किनारा जोड्ने पुल हो। चाडपर्वले पनि मानिसलाई एकअर्कासँग जोड्छन्।

• क.दसैँमा टाढा टाढा बस्ने आफन्त घर फर्कन्छन् र ठुलाबडाबाट टीका थाप्छन्। यसले पारिवारिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।
• ख.तिहारमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई भाइटीका लगाउँछन्। यसले दिदीभाइको माया बढाउँछ।
• ग.छठमा गाउँका सबै मिलेर घाट सफा गर्छन् र सजाउँछन्। यसले छिमेकीबिच सहकार्य बढाउँछ।
• घ.इद, क्रिसमस र ल्होसारमा फरक धर्मका छिमेकीले शुभकामना साट्छन् र खानेकुरा बाँड्छन्। यसले धार्मिक सद्भाव बढाउँछ।

यसरी चाडपर्वले परिवार, आफन्त, छिमेकी र फरक समुदायबिच मेलमिलाप बढाउने भएकाले यी सामाजिक सम्बन्धका सेतु हुन्।

• क.चाडपर्वमा कामको थकाइ छोडेर बिदा मनाइन्छ।
• ख.आफन्त र साथीसँग भेटघाट हुन्छ।
• ग.मिठा परिकार खान र राम्रा लुगा लगाउन पाइन्छ।
• घ.नाचगान, देउसी भैलो, खेलकुद र मेलाले रमाइलो हुन्छ।
• ङ.पूजा र प्रार्थनाले मन शान्त र खुसी हुन्छ।

यी सबैले मनमा खुसी, उल्लास र नयाँ उमङ्ग जगाउँछन्।

• क.परिवार, आफन्त र छिमेकीबिच भेटघाट र मेलमिलाप बढ्छ।
• ख.एकता, सद्भाव र भाइचारा बढ्छ।
• ग.फरक धर्म र जातिबिच सहिष्णुता बढ्छ।
• घ.संस्कार र संस्कृति अर्को पुस्तामा सर्छ र जोगिन्छ।
• ङ.समाजको पहिचान झल्किन्छ।
• च.ऋतु र मौसमको जानकारी मिल्छ।

हरेक चाडपर्व कुनै धर्म, जाति वा ठाउँसँग जोडिएको हुन्छ। त्यसैले चाड हेरेर त्यो समाज चिन्न सकिन्छ। जस्तै: छठले मधेसको, साकेला नाचसहितको उँधौली उँभौलीले किरात समुदायको, तमु ल्होसारले गुरुङ समुदायको, माघीले थारु समुदायको र इन्द्रजात्राले काठमाडौँका नेवार समुदायको चिनारी दिन्छन्। चाडमा लगाइने पहिरन, खाइने परिकार, गाइने गीत र बजाइने बाजाले पनि समाजको संस्कृति र पहिचान देखाउँछन्।

समाजमा धेरै पहिलेदेखि चलिआएका व्यवहार र चलन रीतिरिवाज हुन्। तीमध्ये संस्कृतिसँग जोडिएका लोकगीत, लोकबाजा, लोकधुन, लोकनृत्य, गरगहना, पहिरन, नाचगान, पूजा आराधना, मेलापात र ऐँचोपैँचो जस्ता चलनलाई सांस्कृतिक रीतिरिवाज भनिन्छ। यी समाजका पहिचान हुन्।

लोकगीत, लोकबाजा र लोकनृत्य एकअर्काबिना अधुरा हुन्छन्। लोकगीतका शब्द र भाकालाई लोकबाजाले सुर, ताल र लय दिन्छन्। त्यही गीत र बाजाको धुनमा शरीरको हाउभाउ देखाएर लोकनृत्य नाचिन्छ। जस्तै: मारुनी नाचमा मारुनी भाकाको गीत गाइन्छ, मादल बजाइन्छ र नर्तकले त्यसैको तालमा नाच्छन्। देउडामा गीत र नाच सँगै चल्छन्। यसरी तीनै मिलेर एउटा पूरा सांस्कृतिक प्रस्तुति बन्छ र तीनैले एउटै समाजको पहिचान देखाउँछन्।

• क.पुराना लोकगीत र लोकधुन ज्येष्ठ नागरिकबाट सुनेर लेख्ने र रेकर्ड गर्ने।
• ख.विद्यालय र समुदायमा लोकगीत र लोकनृत्य प्रतियोगिता गर्ने।
• ग.चाडपर्व र उत्सवमा मौलिक लोकगीत र लोकबाजा प्रयोग गर्ने।
• घ.युवा पुस्तालाई लोकबाजा बजाउन र लोकगीत गाउन सिकाउने।
• ङ.रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटबाट लोकगीत प्रसारण गर्ने।
• च.लोकगायक र लोकबाजा बजाउनेलाई सम्मान र प्रोत्साहन गर्ने।

लोकधुन निश्चित अवसरमा मात्र बजाइन्छन्। त्यसैले धुन सुन्नासाथ कुन अवसर हो भन्ने थाहा हुन्छ। दसैँ नजिकिँदा मालश्री धुन बज्न थाल्छ र मालश्री सुन्नेबित्तिकै दसैँ आएको अनुभूति हुन्छ। सहनाई र नौमती बाजामा मङ्गल धुन बज्दा नजिकै विवाह भइरहेको थाहा हुन्छ। शङ्खध्वनि र स्वस्ति सुन्दा पूजा भइरहेको बुझिन्छ। असारमा असारे भाका गुन्जिँदा रोपाइँको याम आएको थाहा हुन्छ। यसरी लोकधुनले मौसम, चाडपर्व र परिवेशको सङ्केत गर्छन्।

सम्पदा भनेको पुर्खाबाट पाएको र अर्को पुस्तालाई सुम्पनुपर्ने बहुमूल्य कुरा हो। लोकगीत, लोकबाजा, लोकधुन, लोकनृत्य, गहना र पहिरन पनि पुर्खाले सिर्जना गरेर पुस्तौँदेखि सार्दै आएका हुन्। यिनमा समाजको इतिहास, जीवनशैली, भावना र पहिचान लुकेको हुन्छ। जस्तै: देउडाले सुदूरपश्चिमको, मारुनीले पूर्वको, लाखे नाचले काठमाडौँ उपत्यकाको र झिझियाले मिथिलाको पहिचान दिन्छन्। यी सबैको साझा सम्पत्ति भएकाले र एक पटक हराए फेरि फर्काउन गाह्रो हुने भएकाले लोकपरम्परा सामाजिक सम्पदा हो। यसको संरक्षण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो।

हरेक समुदायका आफ्नै किसिमका गरगहना हुन्छन्। कुन गहना कसले, कुन अवसरमा र कसरी लगाउँछ भन्ने कुराले समुदायको संस्कृति देखाउँछ। जस्तै: पोते र तिलहरी लगाउनाले विवाहित महिला भन्ने बुझिन्छ। गुरुङ र मगर महिलाले लगाउने ठुला ढुङ्ग्री र कम्पनी माला, नेवार महिलाका चाँदीका गहना र मैथिली महिलाका चुरा उनीहरूको पहिचान हुन्। देवीदेवताका मूर्तिमा लगाइने मुकुटले धार्मिक पहिचान दिन्छ। गहना बनाउने सिप, धातु र बुट्टाले पनि ठाउँको कला झल्काउँछ। त्यसैले गरगहना समाजका जीवित पहिचान हुन्।

• क.शिरमा लगाउने: टोपी, पगरी, शिरबन्दी।
• ख.शरीरमा लगाउने लुगा: दौरासुरुवाल, भोटो, कुर्ता, कमिज, धोती, साडी, लुङ्गी, गुन्यु, चोलो, फरिया, मयलपोस, हाकुपटासी, बक्खु, पाङ्देन।
• ग.खुट्टामा लगाउने: जुत्ता, दोचा।
• घ.पोसाकसँग लगाउने गहना: ढुङ्ग्री, मुन्द्री, बुलाकी, पोते, तिलहरी, औँठी, बाला, चुरा, पाउजु।

• क.स्थान: परिकार आफ्नै ठाउँमा पाइने अन्न र तरकारीबाट बन्छन्। हिमालमा जौ, फापर र आलु, पहाडमा मकै र कोदो तथा तराईमा धान र गहुँ बढी फल्छन्। त्यसैले हिमालमा सातु र रिल्दुक, पहाडमा ढिँडो र गुन्द्रुक, तराईमा भक्का र ढिकरी बन्छन्।
• ख.समय: मौसम र चाडपर्वअनुसार परिकार फेरिन्छन्। जाडोमा तातो र शक्ति दिने परिकार खाइन्छ; तिहारमा सेलरोटी, माघे सङ्क्रान्तिमा घिउ चाकु र जनै पूर्णिमामा क्वाँटी खाइन्छ।
• ग.जाति: हरेक जातिका आफ्नै परम्परागत परिकार हुन्छन्, जस्तै: नेवारको योमरी र बारा, थारुको ढिकरी।
• घ.धर्म: धर्मअनुसार व्रत, पूजा र भोजमा फरक परिकार बनाइन्छन्, जस्तै: छठमा ठेकुवा, इदमा सेवई।

• क.पहिरन र परिकारले व्यक्ति, जाति, समुदाय र ठाउँको पहिचान दिन्छन्।
• ख.यिनले हाम्रो संस्कार र संस्कृति जोगाउँछन् र अर्को पुस्तामा सार्छन्।
• ग.चाडपर्व, विवाह र उत्सवलाई विशेष र रमाइलो बनाउँछन्।
• घ.मिलेर खाने र बाँड्ने भएकाले परिकारले सामाजिक सद्भाव बढाउँछन्।
• ङ.स्थानीय अन्न, कपडा र सिपको प्रयोग हुँदा स्थानीय उत्पादन र रोजगारी बढ्छ।
• च.मौलिक पहिरन र परिकारले पर्यटकलाई आकर्षित गर्छन्।

राज्यका नागरिकले आफ्नो देशप्रति गौरव गर्न सक्ने अवस्था बन्नुलाई आत्मसम्मान भनिन्छ। राज्यले सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरी मूलधारमा समेट्दा र नागरिकले कानुन पालना गरी देशको विकासमा योगदान दिँदा आत्मसम्मान बढ्छ। आफ्नो पहिचान गुम्न नदिने नेपाली योद्धाहरूको वीरता हाम्रो आत्मसम्मानको उदाहरण हो।

राज्यको स्वतन्त्र हैसियत वा पूर्ण स्वतन्त्रतालाई सार्वभौमिकता भनिन्छ। सार्वभौम देशले अरू कसैको निर्देशनबिना आफ्नो शासन व्यवस्था, नीति र व्यवहारबारे आफैँ निर्णय गर्छ। कुनै देश अर्को देशको उपनिवेश बने त्यसको सार्वभौमिकता गुम्छ। नेपाल कहिल्यै उपनिवेश बनेन र नेपालको सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित छ।

• क.सहअस्तित्वमा सबै मानिस र राष्ट्रको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिको सम्मान गरिन्छ। यसले कसैलाई होच्याउने र अपमान गर्ने बानी हटाउँछ।
• ख.फरक भाषा, धर्म, संस्कृति र सभ्यताको सम्मान हुँदा असमझदारी र विवाद घट्छन्।
• ग.राष्ट्रहरूले एकअर्कामाथि आक्रमण र हस्तक्षेप नगर्दा युद्ध र द्वन्द्व हुँदैनन्।
• घ.सबैलाई आफूसरह महत्त्व दिँदा विश्वास र सहयोग बढ्छ।
• ङ.समानता र आपसी लाभमा आधारित सम्बन्धले सबैको समृद्धि हुन्छ।

त्यसैले पञ्चशीलमा पनि शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वलाई विशेष जोड दिइएको छ।

राष्ट्रिय अखण्डता भनेको देश नटुक्रिई सिङ्गो रहनु हो। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यति धेरै विविधता भएका नागरिकलाई एउटै राष्ट्रमा बाँध्ने कुरा नै उनीहरूबिचको एकता हो। नागरिक मिलेर बसे देशमा द्वन्द्व हुँदैन र कसैले देश टुक्र्याउन सक्दैन। बाहिरबाट हस्तक्षेप भए पनि सबै मिलेर त्यसको विरोध गर्न सक्छन्। नागरिक एकताले सबै जात, धर्म र क्षेत्रको पहिचान र सम्मान पनि जोगाउँछ। समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायबाट यो एकता अझ बलियो हुन्छ। त्यसैले नागरिकबिचको एकता नै राष्ट्रिय अखण्डताको आधार हो।

योगमाया (वि.सं. १९२४–१९९८) भोजपुरकी समाजसुधारक र कवि थिइन्।

• क.राणाकालमा महिलामाथि हुने विभेद र कुरीतिविरुद्ध सङ्घर्ष गरिन्।
• ख.उनको नेतृत्वमा नारी समिति गठन भयो, जसलाई नेपाली महिलाको पहिलो सङ्गठन मानिन्छ।
• ग.सती प्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेदविरुद्ध जोडदार आवाज उठाइन् र यस्ता प्रथा हटाउन शासकसमक्ष माग राखिन्।
• घ.माग बेवास्ता भएपछि महिलाको इज्जत र सम्मानका लागि अनुयायीसहित अरुण नदीमा जलसमाधि लिएर बलिदान दिइन्।
• ङ.उनका कविता “सर्वार्थ योगवाणी” मा सङ्कलित छन्।

उनको सङ्घर्षले महिला अधिकार र समाज सुधारका लागि आज पनि प्रेरणा दिन्छ।

• क.उनले रामायणलाई सरल नेपाली भाषामा कवितामा अनुवाद गरे।
• ख.नेपालीहरूले यो रामायण घर घरमा भाका हालेर गाउँदा नेपाली भाषा देशभर फैलियो र समाज भाषिक एकतामा गाँसियो।
• ग.वधूशिक्षा, भक्तमाला र प्रश्नोत्तर जस्ता कृतिबाट समाजलाई असल आचरण र ज्ञान सिकाए।
• घ.उनका रचनाले त्यति बेलाको समाजको चित्र देखाउँछन्।
• ङ.नेपाली साहित्यलाई जनताको भाषामा पुर्‍याएकाले उनलाई आदिकवि भनिन्छ र उनको जन्मदिन भानु जयन्तीका रूपमा मनाइन्छ।

• क.किंवदन्तीअनुसार उनले बालुवाबाट बनेको सुन बेचेर पाएको धनले काठमाडौँ उपत्यकाका ऋणमा डुबेका सबै बासिन्दाको ऋण तिरिदिए।
• ख.यसै खुसीमा सन् ८७९ (वि.सं. ९३६) मा नेपाल संवत् सुरु भएको भनाइ छ।
• ग.नेपाल संवत्ले नेपालको आफ्नै पहिचान र संस्कृति जोगाएको छ।
• घ.आफ्नो धन समाजको भलाइमा लगाएर उनले समाजप्रतिको दायित्वको उदाहरण दिए।

यिनै योगदानका कारण उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरिएको छ।

• क.ऐतिहासिक खोज अनुसन्धानकर्ता: उनले देशका कुना कुना पुगेर पुराना ताम्रपत्र, शिलालेख र कागजपत्र खोजे र तिनलाई पढेर प्रकाशमा ल्याए। यसबाट नेपालको इतिहासका धेरै तथ्यका प्रमाण पाइए।
• ख.लेखक: उनले इतिहास, पूर्वीय वाङ्मय, आयुर्वेद र योगविद्याबारे पाँच सयभन्दा बढी पुस्तक र दस्तावेज तयार पारे।
• ग.धार्मिक तथा सामाजिक सुधारक: योगी भएकाले उनले धर्म, योग र आयुर्वेदको ज्ञान फैलाए र समाजलाई असल आचरणतर्फ प्रेरित गरे।

यसरी नेपाली भाषा, संस्कृति र सभ्यताको विकासमा उनको अविस्मरणीय योगदान छ।

बालबालिकाको हक अधिकार, व्यक्तित्व विकास र दक्षता बढाउन बालबालिका आफैँ मिलेर बनाएको संस्थालाई बालक्लब भनिन्छ। यो विद्यालय वा समुदायमा बन्छ। यसले खेलकुद, सिप सिकाइ, सरसफाइ, बचत र सचेतनाका काम गर्छ।

• क.बालबालिकाको हक अधिकारको संरक्षण गर्छ।
• ख.उमेरअनुसार सामाजिकीकरण गर्न सघाउँछ।
• ग.पढाइलाई प्रभावकारी बनाउँछ।
• घ.सिर्जनात्मक, सञ्चार र प्रविधिका सिप विकास गर्छ।
• ङ.नेतृत्व क्षमता र सामूहिक भावना बढाउँछ।
• च.बालविवाहविरुद्ध र सरसफाइ, बचत, वृक्षरोपण जस्ता काममा समाजलाई सचेत बनाउँछ।

नेपालको पहिलो बालक्लब नवलपरासी (हाल नवलपुर) जिल्लाको देवचुलीमा स्थापना भएको जागृति बालक्लब हो। यसको स्थापना वि.सं. २०४८ मा भएको थियो।

• क.चित्रकला, कविता, कथा लेखन र भित्तेपत्रिका जस्ता प्रतियोगिता गराउँछ।
• ख.नाटक, गीत, नाच र वक्तृत्वकलामा भाग लिने अवसर दिन्छ।
• ग.खेर गएका वस्तुबाट उपयोगी सामान बनाउन सिकाउँछ।
• घ.समस्या पहिचान गरी समाधानका नयाँ उपाय खोज्न लगाउँछ।
• ङ.कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट जस्ता प्रविधिको सही प्रयोग सिकाउँछ।
• च.आफैँ योजना बनाएर कार्यक्रम चलाउँदा नयाँ कुरा सोच्ने र गर्ने बानी बस्छ।

बालक्लबले गर्नुपर्ने सबैभन्दा मुख्य काम बालबालिकाको हक अधिकारको संरक्षण गर्नु हो। बालविवाह, बाल श्रम, हिंसा र भेदभावबाट जोगिए मात्र बालबालिकाले पढ्न, खेल्न र सुरक्षित भएर हुर्कन पाउँछन्। यसका लागि बालक्लबले सबै बालबालिकालाई विद्यालय पठाउने, बालविवाह भइरहेको थाहा भए वडा वा प्रहरीलाई खबर गर्ने र समुदायमा बाल अधिकारबारे सचेतना जगाउने काम गर्नुपर्छ। यसबाहेक बालबालिकाको व्यक्तित्व, सिप र नेतृत्व विकास पनि बालक्लबका महत्त्वपूर्ण काम हुन्।