परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
23 प्रश्न
एकाइ 1 · हामी र हाम्रो समाज
पाठ १: समाजको उत्पत्ति र विकासक्रम
अभ्यास
समाजको विकास कसरी भएको थियो?
उत्तर
सुरुमा मानिस जङ्गलमा बस्थे र सिकार तथा कन्दमूलबाट आवश्यकता पूरा गर्थे। जनावरबाट बच्न र आवश्यकता पूरा गर्न उनीहरू नदीको किनारामा मिलेर बस्न थाले। लामो समय सँगै बस्दा उनीहरूले भावना साटे र सुखदुःख बाँडे। यसरी समाजको उत्पत्ति भयो। त्यसपछि समाजले तीन चरण पार गर्यो: प्रारम्भिक चरण (जङ्गली वा ढुङ्गे युग), मध्य चरण (बर्बर युग) र आधुनिक चरण (सभ्य युग)। आजको समाज आधुनिक चरणको हो।
मध्य चरणको जीवनशैली कस्तो रहेको थियो?
उत्तर
- क.मानिस एकै ठाउँमा स्थायी रूपमा घर बनाएर बस्थे।
- ख.खेती र पशुपालन गर्थे।
- ग.बल्छीले माछा मार्थे र बाँसका चोयाबाट टोकरी बुन्थे।
- घ.कपडा बुन्थे, माटाका भाँडाकुँडा र धातुका हतियार प्रयोग गर्थे।
- ङ.भाषा, कला र नातासम्बन्धको विकास भएको थियो।
- च.दैवी शक्तिमा विश्वास गर्थे र जन्म, विवाह तथा मृत्युका संस्कार मान्थे।
प्रारम्भिक अवस्थामा मानिस किन नदीको किनारामा बसोबास गर्न थाले?
उत्तर
- क.पिउने पानी सजिलै पाइन्थ्यो।
- ख.ढुङ्गाका हतियार बनाउन सजिलो थियो।
- ग.नदीमा माछा पाइन्थ्यो।
- घ.धेरै जना सँगै बस्दा जङ्गली जनावरबाट सुरक्षा हुन्थ्यो।
समाजबाट हुने फाइदाको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- क.खाना, लुगा, घर, शिक्षा र स्वास्थ्यका आवश्यकता पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
- ख.सुरक्षा पाइन्छ।
- ग.दुःख र विपत्का बेला सहयोग पाइन्छ।
- घ.भाषा, संस्कार, सिप र ज्ञान सिक्न पाइन्छ।
- ङ.चाडपर्व र उत्सव मिलेर मनाउँदा खुसी र अपनत्व बढ्छ।
- च.विज्ञान र प्रविधिका सुविधा सबैले उपयोग गर्न पाउँछन्।
ढुङ्गे युग र बर्बर युगका भिन्नताहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
| ढुङ्गे युग | बर्बर युग |
|---|---|
| समाज विकासको पहिलो चरण हो। | समाज विकासको दोस्रो चरण हो। |
| मानिस गुफा र जङ्गलमा बस्थे र ठाउँ ठाउँ डुल्थे। | मानिस एकै ठाउँमा घर बनाएर स्थायी रूपमा बस्थे। |
| सिकार, माछा मार्ने र फलफूल बटुल्ने काम गर्थे। | खेती र पशुपालन गर्थे। |
| पशुको छाला लगाउँथे। | कपडा बुनेर लगाउँथे। |
| ढुङ्गा, हड्डी र दाँतका हतियार चलाउँथे। | धातुका हतियार र माटाका भाँडा चलाउँथे। |
| आगो बाल्न र मासु पोलेर खान सिके। | भाषा, कला, नातासम्बन्ध र संस्कारको विकास भयो। |
वर्तमान समाजका कुनै पाँचओटा विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकास भएको छ।
- ख.विद्यालय, अस्पताल, बैङ्क जस्ता सामाजिक संस्था छन्।
- ग.आधुनिक कृषि, उद्योग र व्यापार चलेका छन्।
- घ.सूचना प्रविधिले संसारभरका मानिस जोडिएका छन्।
- ङ.भाषा, साहित्य, सङ्गीत र कलाको विकास भएको छ।
समाज विकासका सकारात्मक पक्षहरूको उदाहरणसहित चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.सामूहिक सोच र भावना: मानिसमा सहयोग र सद्भाव बढ्यो। गाउँमा पर्म लगाएर रोपाइँ गर्नु र सहकारीमा मिलेर बचत गर्नु यसका उदाहरण हुन्।
- ख.संस्कृतिको विकास: भाषा, कला, सङ्गीत, नाच र चाडपर्व बने। दसैँ, तिहार, ल्होसार, छठ र इद मनाउनु यसका उदाहरण हुन्।
- ग.धर्मको विकास: मानिसले आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्न थाले। मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद र चर्च यसका उदाहरण हुन्।
- घ.विज्ञान र प्रविधिको विकास: बिजुली, औषधी, गाडी, मोबाइल र इन्टरनेटले जीवन सजिलो बनाएका छन्।
यी सबैले मानिसलाई एकअर्कासँग जोडेका छन् र जीवनलाई सुरक्षित तथा सजिलो बनाएका छन्।
पाठ २: सामाजिकीकरण
अभ्यास
सामाजिकीकरण भनेको के हो?
उत्तर
समाजमा रहेका मूल्यमान्यता, चालचलन र नियम बुझ्ने, सिक्ने, सिकाउने र व्यवहारमा उतार्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। व्यक्तिले यो नक्कल गरेर, भाषाबाट र सल्लाह सुझावबाट सिक्छ। यसले व्यक्तिलाई समाजमा घुलमिल हुन सघाउँछ।
सामाजिकीकरणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.भाषा, असल बानी र सामाजिक संस्कार सिकाउँछ।
- ख.समाजमा घुलमिल भएर मिलेर बस्न सघाउँछ।
- ग.आत्मविश्वास बढाउँछ।
- घ.जीवनशैली बनाउँछ र सुधार्छ।
- ङ.व्यक्तिलाई योग्य र जिम्मेवार नागरिक बनाउँछ।
- च.संस्कृति र मूल्यमान्यता एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पुर्याउँछ।
“सामाजिकीकरण निरन्तर चल्ने प्रक्रिया हो।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिकीकरण जन्मेदेखि मृत्युसम्म चलिरहन्छ। बच्चाले परिवारबाट भाषा र बानी सिक्छ। विद्यालयमा नियम, अनुशासन र ज्ञान सिक्छ। ठुलो भएपछि काम गर्ने ठाउँ, सङ्घसंस्था र समाजबाट नयाँ कुरा सिक्छ। विवाहपछि वा नयाँ ठाउँमा सर्दा त्यहाँका चलन सिक्छ। वृद्ध भएपछि पनि नातिनातिनाबाट मोबाइल चलाउन जस्ता नयाँ कुरा सिक्छ। यसरी सिकाइ कहिल्यै रोकिँदैन र यो एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा पनि सर्छ। त्यसैले सामाजिकीकरण निरन्तर चल्ने प्रक्रिया हो।
सामाजिकीकरणका माध्यम के के हुन्?
उत्तर
- क.प्राथमिक माध्यम: परिवार, साथी समूह, छिमेकी, नातेदार, विवाह, हाटबजार, चाडपर्व र मेला।
- ख.द्वितीय माध्यम: विद्यालय, सामाजिक सङ्घसंस्था, आमा समूह, टोल सुधार समिति, क्लब, राजनीतिक दल, व्यापारिक वा व्यावसायिक समूह, बैङ्क, सहकारी र धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल।
परिवारलाई किन सामाजिकीकरणको प्राथमिक माध्यम भनिएको हो, कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.बच्चा परिवारमै जन्मन्छ र सबैभन्दा पहिले परिवारबाटै सिक्न सुरु गर्छ।
- ख.बोल्ने भाषा, खाने र लुगा लगाउने तरिका परिवारबाटै सिकिन्छ।
- ग.ठुलालाई मान गर्ने, सहयोग गर्ने जस्ता असल बानी परिवारले सिकाउँछ।
- घ.परिवारका सदस्यसँग सम्बन्ध नजिकको र भावनात्मक हुन्छ।
- ङ.यो सिकाइ नियम र योजनाबिना दिनहुँको जीवनबाटै हुन्छ।
सामाजिकीकरणका प्राथमिक माध्यम र द्वितीय माध्यमबिच भिन्नता देखाउनुहोस्।
उत्तर
| प्राथमिक माध्यम | द्वितीय माध्यम |
|---|---|
| परिवार, साथी, छिमेकी, नातेदार, विवाह, हाट, पर्व र मेला यसमा पर्छन्। | विद्यालय, सङ्घसंस्था, आमा समूह, टोल सुधार समिति, क्लब, बैङ्क, सहकारी र धार्मिक स्थल यसमा पर्छन्। |
| जन्मनेबित्तिकै सुरु हुन्छ। | केही ठुलो भएपछि सुरु हुन्छ। |
| अनौपचारिक रूपमा सिकाउँछ। | औपचारिक रूपमा सिकाउँछ। |
| नियम र योजना हुँदैन। | नियम, उद्देश्य र योजना हुन्छ। |
| सम्बन्ध नजिकको र भावनात्मक हुन्छ। | सम्बन्ध काम र उद्देश्यमा आधारित हुन्छ। |
पाठ ३: विकासका पूर्वाधार: शिक्षा र स्वास्थ्य
अभ्यास
विकासका पूर्वाधार भनेको के हो, उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
देशको आर्थिक र सामाजिक विकास गर्न चाहिने आधारभूत सेवा र सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र विद्युत् यसका उदाहरण हुन्। जस्तै: गाउँमा सडक पुगेपछि विद्यालय र अस्पताल बनाउने सामान ल्याउन सजिलो हुन्छ र किसानले उत्पादन बजारसम्म पुर्याउन सक्छन्। त्यसैले पूर्वाधार बनेपछि अरू विकास पनि छिटो हुन्छ।
शिक्षाले कसरी देश विकास गर्न मदत गर्छ, कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.शिक्षाले ज्ञान र चेतना बढाउँछ, जसले रूढिवाद र अन्धविश्वास घटाउँछ।
- ख.व्यक्तिको प्रतिभा र सिप विकास गर्छ।
- ग.देश विकासका लागि डाक्टर, इन्जिनियर, शिक्षक जस्ता सक्षम जनशक्ति तयार गर्छ।
- घ.रोजगारी र आफ्नै व्यवसायका अवसर खोज्न सघाउँछ, जसले आम्दानी बढाउँछ।
- ङ.सही निर्णय गर्न र समस्या समाधान गर्न सिकाउँछ।
- च.पढेलेखेका मानिस विकासका काममा बढी सहभागी हुन्छन्।
स्वस्थ रहन अपनाउनुपर्ने उपायहरू के के हुन्, सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
- क.सन्तुलित र सफा भोजन खाने
- ख.नियमित व्यायाम र योग गर्ने
- ग.सफा पानी पिउने र खानुअघि साबुन पानीले हात धुने
- घ.घर र वरपर सफा राख्ने
- ङ.पर्याप्त निद्रा लिने
- च.बिरामी हुँदा समयमै स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउने
- छ.स्वास्थ्य शिक्षा लिने र खोप लगाउने
- ज.धूमपान, मद्यपान र लागु पदार्थबाट टाढा रहने
पाठ ४: विकासका पूर्वाधार: यातायात र सञ्चार
अभ्यास
तपाईँको घरमा प्रयोग भएका सञ्चारका साधनको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
यो उत्तर हरेक घरको फरक हुन्छ। धेरै घरमा यी साधन भेटिन्छन्: मोबाइल फोन, स्मार्टफोनमा इन्टरनेट, टेलिभिजन, रेडियो, पत्रपत्रिका र कतै ल्यान्डलाइन टेलिफोन वा कम्प्युटर।
यातायातको सुविधा हुँदा पाइने फाइदाको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
- क.कम समयमा टाढा पुगिन्छ।
- ख.सामान ओसारपसार गर्न सजिलो र सस्तो हुन्छ।
- ग.गाउँका उत्पादनले बजार पाउँछन्।
- घ.उद्योगलाई कच्चा पदार्थ ल्याउन र सामान बेच्न सजिलो हुन्छ।
- ङ.विद्यालय, अस्पताल र सरकारी कार्यालयसम्म पुग्न सजिलो हुन्छ।
- च.पर्यटन, व्यापार र रोजगारी बढ्छन्।
यातायात विकासको पूर्वाधार हो, किन?
उत्तर
यातायातबिना अरू विकास अघि बढ्न सक्दैन। सडक पुगेपछि विद्यालय, अस्पताल, खानेपानी र बिजुलीका आयोजना बनाउन सामान ल्याउन सजिलो हुन्छ। उद्योगलाई कच्चा पदार्थ र बजार दुवै पाइन्छ। किसानले उत्पादन बेच्न सक्छन् र आम्दानी बढ्छ। बिरामी र विद्यार्थी समयमै अस्पताल र विद्यालय पुग्छन्। पर्यटक आउँछन् र रोजगारी बढ्छ। यसरी यातायातले अरू सबै विकासलाई आधार दिने भएकाले यो विकासको पूर्वाधार हो।
सञ्चारका पूर्वाधारले देश विकासमा कसरी मदत पुर्याउँछ, आफ्ना तर्कहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.देशविदेशका खबर र सूचना छिटो पाइन्छन्।
- ख.इन्टरनेटबाट नयाँ ज्ञान, सिप र प्रविधि सिक्न सकिन्छ; टाढाका विद्यार्थी पनि पढ्न सक्छन्।
- ग.किसान र व्यापारीले बजार र भाउको जानकारी पाउँछन्, व्यापार बढ्छ।
- घ.बाढी, पहिरो जस्ता विपत्को पूर्वसूचना दिएर ज्यान र सम्पत्ति जोगाउन सकिन्छ।
- ङ.अनलाइन सेवाले बैङ्क, कर र सरकारी काम छिटो र सजिलो हुन्छ।
- च.देश र विदेशमा रहेका नेपालीबिच सम्पर्क सजिलो हुन्छ।
पाठ ५: जिल्ला समन्वय समिति
अभ्यास
जिल्ला समन्वय समितिको गठन प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जिल्लासभाले जिल्ला समन्वय समितिको निर्वाचन गर्छ। जिल्लाभित्रका गाउँसभा वा नगरसभाका सदस्य यसका उम्मेदवार हुन सक्छन्। समितिमा बढीमा नौ जना हुन्छन्:
- क.एक जना प्रमुख
- ख.एक जना उपप्रमुख
- ग.कम्तीमा तीन जना महिला सदस्य
- घ.कम्तीमा एक जना दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य
- ङ.नौ जनामा नबढ्ने गरी अरू सदस्य
निर्वाचित भएपछि उसको गाउँसभा वा नगरसभाको सदस्य पद खाली हुन्छ। पदावधि पाँच वर्षको हुन्छ।
जिल्लासभा कसरी गठन हुन्छ, गठन प्रक्रिया लेख्नुहोस्।
उत्तर
जिल्लाभित्रका गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच समन्वय गर्न हरेक जिल्लामा एउटा जिल्लासभा हुन्छ। यसमा जिल्लाभित्रका सबै गाउँपालिकाका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष तथा सबै नगरपालिकाका प्रमुख र उपप्रमुख सदस्य हुन्छन्। त्यसैले जिल्लामा जति स्थानीय तह छन्, त्यसको दोबर सदस्य हुन्छन्, जस्तै: ११ स्थानीय तह भएको गोरखामा २२ जना। गाउँसभा र नगरसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम आएको ३० दिनभित्र जिल्लासभाको पहिलो बैठक बस्छ।
जिल्ला समन्वय समितिका कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.जिल्लाभित्रका गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच समन्वय गर्ने
- ख.विकास र निर्माणका काममा सन्तुलन कायम गर्न अनुगमन गर्ने
- ग.जिल्लामा रहेका सङ्घीय र प्रदेश सरकारी कार्यालय तथा गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच समन्वय गर्ने
- घ.प्रदेश कानुनअनुसारका अरू काम गर्ने