परीक्षा अभ्यास

चट्याङ प्रायः वरिपरिको सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा, जस्तै: अग्लो रुख वा भवनमा पर्छ। अत्यन्त ठुलो करेन्ट त्यस हुँदै जमिनमा झर्छ। यो छेउमा उभिएको मानिसमा उफ्रेर पुग्न सक्छ वा मुनिको जमिनमा फैलिन सक्छ। त्यसैले त्यहाँ ओत लाग्ने मानिसलाई चट्याङ पर्न वा गम्भीर चोट लाग्न सक्छ।

कपाल कोर्दा काँगियो कपालसँग रगडिन्छ र इलेक्ट्रोन कपालबाट काँगियोमा सर्छन्। यसले गर्दा काँगियो ऋणात्मक चार्जयुक्त हुन्छ। यसलाई तटस्थ कागजनजिक ल्याउँदा यसको ऋणात्मक चार्जले कागजका इलेक्ट्रोनलाई अलिकति पर धकेल्छ र कागजको नजिकको भाग धनात्मक हुन्छ। विपरीत चार्जबिच आकर्षण हुने भएकाले कागज काँगियोतिर तानिन्छ।

उनका कपडा फुकाल्दा तिनको शरीर र कपालसँग घर्षण हुन्छ र इलेक्ट्रोन एउटाबाट अर्कोमा सर्छन्। यसरी कपडामा स्थिर चार्ज जम्मा हुन्छ। धेरै चार्ज जम्मा भएपछि त्यो ससाना झिल्काका रूपमा हावा हुँदै उफ्रन्छ। अँध्यारोमा यी झिल्का उज्यालो भएर देखिन्छन्। हरेक झिल्कोले हावालाई एक्कासि तताउने भएकाले चिटचिट आवाज आउँछ।

कलकारखाना र भट्टाका चिम्नी वरिपरिको सबैभन्दा अग्लो ठाउँ हुने भएकाले तिनमा चट्याङ पर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। टुप्पामा राखिएको तामाको रड लाइटेनिङ रड हो। चट्याङ पर्दा यो रडमा पर्छ। तामा विद्युत्को धेरै राम्रो सुचालक भएकाले अत्यन्त ठुलो करेन्ट चिम्नीको इँटा हुँदै नगई रडसँग जोडिएको तामाको पाता हुँदै जमिनमा (अर्थिङमा) जान्छ र चिम्नी जोगिन्छ।

ट्रक चल्दा ट्याङ्कीभित्रको इन्धन छचल्किन्छ र गाडीको जिउमा हावाको घर्षण हुन्छ। यसले गर्दा ट्रकमा स्थिर चार्ज जम्मा हुन सक्छ। धातुको सिक्री विद्युत्को सुचालक हो र यो सधैँ जमिन छोएर लत्रिइरहन्छ। त्यसैले चार्ज जम्मा हुन नपाई सिक्री हुँदै जमिनमा जान्छ (एक प्रकारको अर्थिङ)। यसरी इन्धनको बाफनजिक झिल्को निस्कँदैन र आगलागी हुँदैन। (आजकल ट्याङ्करमा इन्धन भर्दा वा खाली गर्दा चित्र 8.4 मा जस्तै क्ल्याम्प भएको तारले पनि अर्थिङ गरिन्छ।)

चार्ज भएका वस्तुबिच हुने आकर्षण वा विकर्षणको बललाई स्थिर विद्युतीय बल भनिन्छ। विपरीत चार्जबिच आकर्षण र समान चार्जबिच विकर्षण हुन्छ।
वस्तु चार्जयुक्त हुँदा यो बल उत्पन्न हुन्छ। उदाहरणका लागि, सुक्खा कपालमा काँगियो रगड्दा इलेक्ट्रोन कपालबाट काँगियोमा सर्छन् र काँगियो ऋणात्मक हुन्छ। यसलाई कागजका ससाना टुक्रानजिक ल्याउँदा तिनको नजिकको भाग धनात्मक हुन्छ र स्थिर विद्युतीय आकर्षण बलले कागजलाई काँगियोतिर तान्छ।

कुचालक पदार्थमा घर्षणका कारण इलेक्ट्रोन पाउँदा वा गुमाउँदा उत्पन्न हुने र नबगी तिनैमा रहिरहने विद्युत्लाई स्थिर विद्युत् भनिन्छ।
असर (कुनै तीनओटा):

1. चट्याङ र गड्याङगुडुङ।
2. इन्धनको बाफनजिक झिल्को निस्केर इन्धन ट्याङ्कर र पेट्रोल पम्पमा आगलागी।
3. कम्प्युटरका चिप बिग्रनु।
4. स्क्रिनमा धुलो र लुगामा रौँ तथा भुत्ला टाँसिनु।

चार्ज भएको बादलबाट घर, रुख वा जमिनमा प्रकाश, ताप र ध्वनिको ठुलो पड्काइसहित हुने विशाल इलेक्ट्रिक डिस्चार्जलाई (झिल्कोलाई) चट्याङ भनिन्छ। बादलभित्र वा दुई बादलबिच यस्तो डिस्चार्ज हुँदा बिजुली मात्र चम्किन्छ।
यो कसरी पर्छ: हावाहुरी ल्याउने अग्लो बादलमा जोडले माथि उठ्ने हावाले पानीका थोपालाई जम्ने ठाउँसम्म माथि पुर्‍याउँछ। बरफका ससाना क्रिस्टल र गह्रौँ नरम असिना लाखौँ पटक एकअर्कामा ठोकिन्छन् र रगड्दा जस्तै तिनका बिच चार्ज सर्छ। हलुका बरफका क्रिस्टल धनात्मक भएर बादलको माथिल्लो भागमा पुग्छन्; गह्रौँ असिना ऋणात्मक भएर तल्लो भागमा जम्मा हुन्छ। बादलको ऋणात्मक तल्लो भागले गर्दा मुनिको जमिन धनात्मक हुन्छ। चार्ज अत्यन्त धेरै भएपछि इलेक्ट्रोनहरू बादलका चार्ज भएका भागका बिच वा बादलबाट जमिनतिर हावा हुँदै हुर्रिन्छन्। बादलबाट जमिनमा एक्कासि हुने यही डिस्चार्ज चट्याङ हो; यसले तताएको हावा पड्केझैँ फैलिँदा गड्याङगुडुङ हुन्छ।

भवनमा लाइटेनिङ रड जडान गरी त्यसको अर्थिङ गरेर घर तथा भवनलाई चट्याङबाट बचाउन सकिन्छ। भवनको सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा टुप्पो चुच्चो परेको तामाको डन्डी राखिन्छ। तामाको बाक्लो पाता वा तारले यसलाई बाहिरी भित्ता हुँदै जमिनको खाल्डोमा गाडिएको तामाको प्लेट वा डन्डीसँग जोडिन्छ। माटो ओसिलो राख्न खाल्डोमा कोइला र नुन राखिन्छ। चट्याङ परेमा करेन्ट भवनभित्र नपसी रडबाट तामाको पाता हुँदै जमिनमा जान्छ। (हावाहुरीका बेला उपकरणका प्लग निकाल्नुपर्छ र झ्याल तथा धाराबाट टाढा बस्नुपर्छ।)

परिपथमा दुई वा दुईभन्दा बढी सेललाई एकैसाथ प्रयोग गर्ने तरिकालाई सेलको समूहीकरण भनिन्छ।
उपकरणलाई चाहिने भोल्टेज वा प्रयोग गर्ने समय पुर्‍याउन यो गरिन्छ: बढी भोल्टेज पाउन सेल श्रेणीक्रममा जोडिन्छन् (जस्तै: 1.5 V का दुईओटा सेल जोड्दा टर्चलाई 3 V पुग्छ) र धेरै समय टिकाउन समानान्तर क्रममा जोडिन्छन्।

श्रेणीक्रम समूहीकरण। चित्र 8.11 को बायाँ भागमा जस्तै सेलहरूलाई एउटाको + ध्रुव अर्कोको − ध्रुवसँग गरी लहरै जोडिन्छ। सेलहरूको भोल्टेज जोडिन्छ (1.5 V + 1.5 V + 1.5 V = 4.5 V)। त्यसैले बल्ब हुँदै बढी करेन्ट बग्छ र बल्ब बढी उज्यालो हुन्छ। श्रेणीक्रममा जति धेरै सेल, बल्ब त्यति नै उज्यालो हुन्छ (बल्बले सहन सक्नेसम्म)।

सेललाई श्रेणीक्रममा जोड्नुपर्छ: एउटा सेलको + ध्रुव अर्को सेलको − ध्रुवसँग (टर्चमा सेलहरू ढुङ्ग्रोभित्र लहरै बस्छन्)। भोल्टेज जोडिन्छ: 1.5 V + 1.5 V = 3 V।
फाइदा: टर्चलाई चाहिने बढी भोल्टेज पाइन्छ र बल्ब राम्ररी उज्यालो हुन्छ। साँघुरो ढुङ्ग्रोमा सेलहरू लहरै मिलेर अटाउँछन्।

हरेक सेलले 1.5 V दिने भएकाले 1.5 V + 1.5 V = 3 V पाउन तिनलाई श्रेणीक्रममा, + देखि − गरी जोड्नुपर्छ। यसको चित्र प्रश्न छ को उत्तरको बायाँपट्टिको श्रेणीक्रम परिपथजस्तै हुन्छ; त्यसमा बल्बको ठाउँमा रेडियो हुन्छ।

• i.श्रेणीक्रम समूहीकरण: हरेक सेलको + ध्रुव अर्को सेलको − ध्रुवसँग जोडिएको छ।
• ii.बल्ब बढी उज्यालो हुन्छ। श्रेणीक्रममा सेलहरूको भोल्टेज जोडिने भएकाले बल्ब हुँदै बढी करेन्ट बग्छ।
• iii.एउटा सेलले दिनेभन्दा बढी भोल्टेज चाहिने टर्च, रेडियो, टिभीको रिमोट, घडी र खेलौनामा श्रेणीक्रम समूहीकरण प्रयोग गरिन्छ।

• i.लाइटेनिङ रड (लाइटेनिङ कन्डक्टर)।
• ii.यसले भवनलाई चट्याङबाट जोगाउँछ: चट्याङ रडमा पर्छ र त्यसको करेन्ट भवनभित्र नपसी तामाको पाता हुँदै जमिनमा जान्छ।
• iii.ऋणात्मक चार्ज भएको बादल घरमाथि आउँदा त्यसको ऋणात्मक चार्जले जमिन र घरका इलेक्ट्रोनलाई पर धकेल्छ। यसले गर्दा घरको माथिल्लो भाग (र चुच्चो रड) धनात्मक चार्जयुक्त हुन्छ। चार्ज पर्याप्त ठुलो भएपछि इलेक्ट्रोनहरू विशाल झिल्कोका रूपमा बादलबाट सबैभन्दा अग्लो ठाउँ, अर्थात् रडसम्म हावा हुँदै हुर्रिन्छन्: यही चट्याङ हो। त्यसपछि करेन्ट तामाको पाता हुँदै जमिनमा जान्छ। चित्र 8.6 र चित्र 8.7 हेर्नुहोस्।