परीक्षा अभ्यास

पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण अभियान गोरखाबाट सुरु गरे। उनी वि.सं. १७९९ मा गोरखाका राजा भए। राजा भएपछि वि.सं. १८०० मा उनले पहिलो पटक नुवाकोटमा आक्रमण गरे। त्यसैलाई एकीकरण अभियानको सुरुआत मानिन्छ। पहिलो आक्रमण असफल भए पनि वि.सं. १८०१ मा उनले नुवाकोट जिते।

पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ मा कान्तिपुरमा विजय प्राप्त गरे।

• क.कुलानन्द ढकाल धार्मिक शास्त्र र ज्योतिषका विद्वान् थिए।
• ख.उनले राम्रो साइतमा यात्रा गरे युद्ध जितिन्छ भनेर सल्लाह दिए। त्यही सल्लाहअनुसार आक्रमण गर्दा नुवाकोटमा विजय भयो।
• ग.कीर्तिपुरमा पहिलो पटक आक्रमण गर्ने बेला उनले आक्रमण नगर्न सल्लाह दिए। कालु पाँडेले पनि त्यसको समर्थन गरे।
• घ.त्यो सल्लाह नमान्दा गोर्खालीले कीर्तिपुरमा हार बेहोर्नुपर्‍यो र कालु पाँडेको वीरगति भयो।

यसरी कुलानन्द ढकाल पृथ्वीनारायण शाहका महत्त्वपूर्ण सल्लाहकार थिए।

बिसे नगर्ची गोरखाका एक साधारण नागरिक थिए। एकीकरण अभियानका लागि पैसा र सामान चाहिँदा उनले गोरखाका सबै घरबाट सकेजति नगद, अन्न वा जिन्सी सहयोग माग्ने सल्लाह दिए। सबै गोरखालीले सहयोग गरे। नुवाकोट र सिरानचोकमा आक्रमणको योजना बनाउँदा पनि उनले सल्लाह दिए। नुवाकोट जितेपछि विजयको बाजा बजाउने नेतृत्व उनैले गरे। साधारण नागरिकले पनि देश बनाउने काममा ठुलो भूमिका खेल्न सक्छन् भन्ने कुराको उदाहरण बिसे नगर्ची हुन्।

• क.१६ देखि ३० वर्ष उमेरका गोरखाली युवा सिपाही बनेर अभियानमा सहभागी भए।
• ख.उनीहरूले नुवाकोट, मकवानपुर, कीर्तिपुर, उपत्यका र पूर्वका युद्धमा वीरतापूर्वक लडे।
• ग.धेरै युवाले युद्धमा ज्यानसमेत गुमाए।
• घ.युवाको साहस र मिहिनेतबिना यत्रो ठुलो अभियान सफल हुन सक्दैनथ्यो।

राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबी कालमा लमजुङ, तनहुँ, कास्की, रिसिङ र भिरकोट जस्ता चौबिसी राज्यमा विजय प्राप्त भयो।

दरबारका केही स्वार्थी भारदारले दुवैबिच कुरा लगाए र झगडा बढाए। यसले राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिच फाटो आयो। शासनमा कसको कुरा चल्ने भन्ने विषयमा पनि उनीहरूबिच खिचातानी भयो। त्यसपछि एकले अर्कालाई कैद र नजरबन्दमा राख्न थाले र बहादुर शाह भारतको बेतिया जानुपर्‍यो।

बहादुर शाहले गुल्मी, अर्घाखाँची, पर्वत, अछाम र डोटी जस्ता राज्य जिते। उनको पालामा नेपालको सिमाना पश्चिममा गढवालसम्म पुगेको थियो।

• क.पृथ्वीनारायण शाहको निधन हुँदा पश्चिमका धेरै बाइसी र चौबिसी राज्य जित्न बाँकी थिए।
• ख.बहादुर शाहले गुल्मी, अर्घाखाँची, पर्वत, अछाम, डोटी जस्ता राज्य जितेर सिमाना गढवालसम्म पुर्‍याए।
• ग.उनले बुबाकै जस्तो नीति लिए: शत्रुसँग होसियारीसाथ सम्बन्ध राखे, कसैलाई तटस्थ राखे र पाल्पासँग वैवाहिक सम्बन्ध गाँसे।
• घ.आक्रमणअघि ठाउँको भूगोल राम्ररी बुझे र सेना बलियो बनाए।

यसरी बुबाले सुरु गरेको अभियानलाई उनले राजेन्द्रलक्ष्मीसँगै अघि बढाएर विशाल नेपाल बनाए। त्यसैले उनलाई “अब्बल बुबाका सक्षम छोरा” भनिन्छ।

• क.महिलाले पनि देशको नेतृत्व गर्न र ठुलो काम गर्न सक्छन्।
• ख.अप्ठ्यारो बेलामा पनि जिम्मेवारी लिएर अघि बढ्नुपर्छ।
• ग.सुरु भएको राम्रो कामलाई बिचमा नछोडी निरन्तरता दिनुपर्छ।
• घ.स्वार्थी मानिसको कुरा सुनेर आफन्तबिच झगडा गर्दा देशलाई नै घाटा हुन्छ।

इस्ट इन्डिया कम्पनी भारतमा व्यापार गर्न आएका बेलायतीहरूको कम्पनी थियो। सुरुमा यसले व्यापार मात्र गर्थ्यो। पछि सेना राखेर यसले भारतका धेरै भागमा शासन गर्न थाल्यो। यही कम्पनीसँग नेपालको युद्ध भएको थियो। त्यसैले यो युद्धलाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध भनिन्छ।

नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध सन् १८१४ नोभेम्बर (वि.सं. १८७१) मा सुरु भयो। सन् १८१६ मार्चमा सुगौली सन्धि लागु भएपछि युद्ध अन्त्य भयो।

मेरो विचारमा युद्धको प्रमुख कारण अङ्ग्रेजको व्यापार र शासन फैलाउने चाहना हो। उनीहरू नेपाल हुँदै तिब्बतसम्म व्यापार गर्न चाहन्थे। एकीकरणपछि नेपाल शक्तिशाली बनेर सिमाना सतलजसम्म पुगेको थियो। बढ्दो नेपाल अङ्ग्रेजलाई आफ्नो बाटोमा अवरोधजस्तो लाग्यो। तराईको सिमाना विवादले यो तनावलाई युद्धमा बदलिदियो। नेपालको चिसो हावापानी पनि उनीहरूलाई आकर्षक लागेको थियो।

सुगौली सन्धिमा नेपालका तर्फबाट राजगुरु गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्यायले हस्ताक्षर गरेका थिए।

• क.नेपालले करिब एकतिहाइ भूभाग गुमायो र सिमाना पूर्वमा मेची र पश्चिममा महाकाली कायम भयो।
• ख.दुवै देशका प्रतिनिधि अर्काको देशमा बस्न थाले र नेपालको आन्तरिक मामिलामा विदेशी हस्तक्षेप बढ्यो।
• ग.नेपालीलाई अङ्ग्रेजको सेनामा गोरखा सैनिकका रूपमा भर्ती गर्न थालियो।

राणा शासनको सुरुआत जङ्गबहादुर राणाले वि.सं. १९०३ मा प्रधानमन्त्री भएपछि गरेका हुन्।

राणा शासनमा प्रधानमन्त्री, प्रधानसेनापति र देशका ठुला पद सबै राणा परिवारका सदस्यले मात्र पाउँथे। यी पद रोलक्रमका आधारमा परिवारभित्रै सर्थे। जनता र राजा कसैको शासनमा भूमिका हुँदैनथ्यो। सम्पूर्ण शासन शक्ति एउटै जहान अर्थात् परिवारमा सीमित भएकाले यसलाई जहानियाँ शासन प्रणाली भनिएको हो।

• क.जातिप्रथा
• ख.छुवाछुत
• ग.बालविवाह
• घ.बहुविवाह
• ङ.सती प्रथा
• च.दास प्रथा
• छ.अशिक्षा र अन्धविश्वास

• क.दरबार हाइस्कुलको स्थापना (वि.सं. १९१०)
• ख.मुलुकी ऐन जारी (वि.सं. १९१०)
• ग.वीर अस्पताल, वीर पुस्तकालय र घण्टाघरको निर्माण
• घ.गोरखापत्रको प्रकाशन
• ङ.त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना (वि.सं. १९७५)
• च.सती प्रथा (वि.सं. १९७७) र दास प्रथा (वि.सं. १९८१) को अन्त्य
• छ.विराटनगर जुट मिल र नेपाल बैङ्कको स्थापना
• ज.जुद्ध सडक र जुद्ध वारुणयन्त्रको निर्माण
• झ.सिँचाइको विकास

नेपालमा राणा शासनको अन्त्य वि.सं. २००७ फागुन ७ गते भयो। त्यसै दिन नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना भयो।

नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद (बी.पी.) कोइराला हुन्। उनी वि.सं. २०१५ को आम निर्वाचनपछि २०१६ जेठ १३ गते प्रधानमन्त्री भए।

नेपालको संविधान वि.सं. २०७२ असोज ३ गते संविधान सभाबाट जारी भएको हो।

• क.पञ्चायती व्यवस्थामा राजनीतिक दल खोल्न र चलाउन प्रतिबन्ध थियो। त्यसैले यसलाई निर्दलीय पनि भनिन्छ।
• ख.पञ्चायतको नीति र विचार मात्र चल्थ्यो; यसको विरोध गर्नेलाई कारबाही गरिन्थ्यो।
• ग.निर्वाचनमा पञ्चायतप्रति बफादार व्यक्ति मात्र उम्मेदवार बन्न सक्थे।
• घ.शासनको मुख्य शक्ति राजामा थियो।

यसरी अरू दल र विचारले ठाउँ नपाउने र एउटै व्यवस्थाको मात्र शासन चल्ने भएकाले यसलाई एकदलीय शासन भनिएको हो।

नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना वि.सं. २०१३ मा भयो।

देशको विकासका लागि निश्चित समयभित्र के के काम गर्ने, कति खर्च गर्ने र कसरी गर्ने भनेर पहिल्यै तयार पारिएको कार्यक्रमलाई विकास योजना भनिन्छ। यसले स्रोतसाधनको व्यवस्थित प्रयोग गर्न र देशका सबै ठाउँमा विकासका काम पुर्‍याउन सघाउँछ। नेपालमा योजनाबद्ध विकास वि.सं. २०१३ मा पहिलो पञ्चवर्षीय योजनाबाट सुरु भयो। अहिले सोह्रौँ आवधिक योजना चलिरहेको छ।

• क.पहिले हिँडेर दिनौँ लाग्ने ठाउँमा अहिले मोटरबाटो पुगेको छ। लगभग सबै जिल्लामा मोटरबाटो छ।
• ख.ठुला सहर र दुर्गम ठाउँमा हवाई सेवा पुगेको छ।
• ग.पत्रपत्रिका, रेडियो, एफ.एम. र टेलिभिजनबाट देशविदेशका खबर तुरुन्तै थाहा हुन्छन्।
• घ.टेलिफोन, मोबाइल र इन्टरनेटले टाढाका आफन्तसँग तुरुन्तै कुरा गर्न र अनलाइन पढ्न सकिन्छ।

पुराणअनुसार अयोध्याका राजा मनुका छोरा निमि र निमिका छोरा मिथि थिए। मिथिले स्थापना गरेको राज्य भएकाले यसको नाम मिथिला रह्यो। मिथिका पिता निमि देहरहित भएकाले यसलाई विदेह पनि भनिन्छ।

मिथिला क्षेत्र वर्तमान नेपालको पूर्वी र मध्य तराईमा पर्छ। सप्तरीदेखि पर्सासम्मका जिल्ला अर्थात् सप्तरी, सिराहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सा यस क्षेत्रमा पर्छन्। यी जिल्ला अहिले मधेश प्रदेशमा छन्। यसको केन्द्र जनकपुर हो।

मैथिली भाषा बोल्ने समुदायमा पुस्तौँदेखि विकसित भएको कलालाई मिथिला कला भनिन्छ। यसलाई मिथिला लोककला पनि भनिन्छ। यो कला व्यावहारिक ज्ञानमा आधारित छ। फूल, पात, बेसार, माटो जस्ता स्थानीय सामग्रीबाट रङ बनाएर भित्ता, आँगन, कपडा र कागजमा बनाइने मिथिला चित्रकला यसको मुख्य रूप हो।

• क.कला: स्थानीय सामग्रीबाट बनाइने मिथिला चित्रकला विश्वभर चिनिन्छ।
• ख.ज्ञान: विद्वान्हरू भेला भएर छलफल गर्ने परम्परा यहीँबाट विकसित भयो; मिथिला प्राचीन ज्ञानको केन्द्र थियो।
• ग.साहित्य: विद्यापतिका रचनाले मैथिली साहित्यको जग बसाले।
• घ.कृषि: समथर र मलिलो जमिनमा खेतीको परम्परा बस्यो।
• ङ.संस्कृति: छठ, जितिया, विवाह पञ्चमी, राम नवमी र मध्यमा परिक्रमा जस्ता पर्वले समाजलाई जोडेका छन्।
• च.धार्मिक पर्यटन: जानकी मन्दिर, पोखरी र मठले जनकपुरलाई धार्मिक र सांस्कृतिक केन्द्र बनाएका छन्।