परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
23 प्रश्न
एकाइ 4 · सामाजिक समस्या र समाधान
पाठ १: सामाजिक समस्या र विकृति
अभ्यास
सामाजिक समस्या तथा विकृति भनेको के हो?
उत्तर
समाजले मानेका असल मूल्य र मान्यताविपरीत मानिसले गर्ने कामलाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। कुनै असल चलन बिग्रिएर वा नराम्रो बानी फैलिएर समाजमा बसेको खराब रूपलाई विकृति भनिन्छ। मद्यपान, घरेलु हिंसा, बोक्सी प्रथा, छुवाछुत, बालश्रम, छाउपडी, दाइजो प्रथा र बालविवाह यसका उदाहरण हुन्। यिनले समाजको विकासमा बाधा पुर्याउँछन्।
तपाईँको समुदायमा विद्यमान सामाजिक समस्या तथा विकृतिको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
यो सूची ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:
- क.मद्यपान र धूमपान
- ख.जुवातास
- ग.घरेलु हिंसा
- घ.छोरा र छोरीमा भेदभाव
- ङ.छुवाछुत
- च.बालविवाह
- छ.बालश्रम
- ज.धामीझाँक्रीमा भर पर्ने अन्धविश्वास
घरेलु हिंसाले पार्ने कुनै दुईओटा असरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.पीडित र घरका बालबालिकामा डर, बेचैनी र मानसिक तनाव हुन्छ; बालबालिकाको पढाइमा मन लाग्दैन।
- ख.परिवारमा माया र विश्वास घट्छ; बुढाबुढीको हेरचाह र घरको काम छुट्छ, परिवार नै बिखण्डित हुन सक्छ।
बालश्रम भन्नाले के बुझिन्छ, बालबालिकालाई गाह्रो काममा लगाउँदा पर्ने असरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
बालबालिकालाई पढ्ने र खेल्ने उमेरमा ज्याला वा अरू कुनै कारणले कामदारका रूपमा काममा लगाउनुलाई बालश्रम भनिन्छ।
गाह्रो काममा लगाउँदा पर्ने असर:
- क.शरीरको विकास राम्रोसँग हुँदैन, चोटपटक र रोग लाग्छ।
- ख.पढाइ छुट्छ र भविष्यमा राम्रो काम पाउन गाह्रो हुन्छ।
- ग.कुटपिट, गाली र शोषण जस्ता हिंसा हुन्छ।
- घ.मानसिक विकासमा बाधा पुग्छ, बालबालिका डराउने र निराश हुने हुन्छन्।
- ङ.खेल्ने, साथी बनाउने र बाल्यकालको आनन्द लिने अवसर गुम्छ।
पाठ २: सामाजिक समस्या र विकृतिको समाधान
अभ्यास
सामाजिक विकृति र समस्याका कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.चेतनाको कमी: के ठिक, के बेठिक भनेर छुट्याउन नसक्दा समस्या बढ्दै जान्छ।
- ख.अन्धविश्वास: प्रमाणबिनै मानिँदै आएका चलनले अधिकार खोस्छन् र विकासमा बाधा पुर्याउँछन्।
- ग.गरिबी: उपचारका लागि धामीझाँक्रीमा भर पर्ने, बालविवाह र बालश्रम जस्ता समस्या बढ्छन्।
- घ.बेरोजगारी: काम नहुँदा मानिस चोरी, जुवा र कुलतमा फस्न सक्छन्।
कानुनको पालना गर्दा कसरी सामाजिक समस्या निराकरण गर्न सहयोग पुग्छ?
उत्तर
देशको कानुनले घरेलु हिंसा, छुवाछुत, बोक्सीको आरोप, छाउपडी, बालविवाह, बालश्रम र मानव बेचबिखनलाई अपराध मानेको छ। सबैले कानुन माने कसैको अधिकार हनन हुँदैन। कानुन राम्रोसँग लागु भए गल्ती गर्नेलाई सजाय हुन्छ र अरूले त्यस्तो काम गर्न डराउँछन्। पीडितले न्याय पाउँछन्। यसरी समाजमा विकृतिजन्य घटना घट्छन् र शान्त समाज बन्छ।
सामाजिक समस्या र विकृति समाधानका उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.जनचेतना: अन्तरक्रिया, र्याली, प्रभातफेरी, सडक नाटक, गीत र कविताबाट मानिसलाई सचेत बनाउने।
- ख.रोजगारी सिर्जना: सिप सिकाएर र काम दिएर गरिबी र बेरोजगारी घटाउने।
- ग.कानुनको पालना: सबैले कानुन मान्ने र कानुन प्रभावकारी रूपमा लागु गर्ने।
- घ.मेलमिलाप: परिवार र समाजमा मिलेर बस्ने बानी बसालेर सम्बन्ध बलियो बनाउने।
पाठ ३: समस्या समाधानमा व्यक्ति, परिवार र सङ्घसंस्थाको भूमिका
अभ्यास
स्थानीय सङ्घसंस्था भन्नाले के बुझ्नुहुन्छ?
उत्तर
समाजमा रहेर सामाजिक समस्या पहिचान गर्ने, चेतना जगाउने, पीडितको उद्धार गर्ने र सेवा दिने सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थालाई स्थानीय सङ्घसंस्था भनिन्छ। गाउँपालिका वा नगरपालिका, वडा कार्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र, विद्यालय, आमा समूह, युवा क्लब, बालक्लब, प्रहरी चौकी र गैरसरकारी संस्था यसका उदाहरण हुन्।
तपाईँको समुदायमा कुन कुन स्थानीय सङ्घसंस्थाहरू छन्?
उत्तर
यो सूची ठाउँअनुसार फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि:
- क.वडा कार्यालय
- ख.स्वास्थ्य चौकी
- ग.सामुदायिक विद्यालय र त्यसको बालक्लब
- घ.आमा समूह
- ङ.युवा क्लब
- च.प्रहरी चौकी
- छ.सहकारी संस्था
- ज.सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह
सामाजिक समस्या समाधानमा तपाईँले खेल्न सक्ने भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
- क.आफू असल बानी अपनाउने र रक्सी, चुरोट र लागुपदार्थबाट टाढा रहने
- ख.छुवाछुत, बालविवाह र बालश्रमविरुद्ध आवाज उठाउने
- ग.बालक्लबका चेतनामूलक कार्यक्रममा भाग लिने
- घ.अन्धविश्वासबारे परिवार र छिमेकीलाई सम्झाउने
- ङ.हिंसा वा बालविवाह देखे शिक्षक, वडा कार्यालय, प्रहरी (१००) वा बाल हेल्पलाइन (१०९८) मा खबर गर्ने
- च.सबैसँग जात, धर्म र लिङ्गको भेदभाव नगरी मिलेर बस्ने
सामाजिक समस्या समाधानमा परिवारको भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.परिवार पहिलो विद्यालय हो; सानैदेखि असल बानी र सामाजिक नियम सिकाउने
- ख.अभिभावक आफैँ रक्सी, जुवा र हिंसाबाट टाढा रहेर राम्रो उदाहरण बन्ने
- ग.छोराछोरीको आनीबानी र साथीसङ्गतबारे जानकारी राख्ने
- घ.छोरा र छोरीमा भेदभाव नगर्ने, दुवैलाई पढाउने
- ङ.नराम्रो आचरण लुकाउने होइन, सच्याउने
- च.बुढाबुढीको माया र हेरचाह गर्ने
सामाजिक समस्या समाधानमा शिक्षक र विद्यालयको भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.शिक्षाबाट विद्यार्थीमा ठिक र बेठिक छुट्याउने चेतना जगाउने
- ख.र्याली, गोष्ठी, सडक नाटक र प्रभातफेरी जस्ता चेतनामूलक कार्यक्रम गर्ने
- ग.बालक्लब बनाएर बालविवाह, बालश्रम र छुवाछुतविरुद्ध आवाज उठाउन सघाउने
- घ.विद्यालयमा कुनै भेदभाव नगरी सबै विद्यार्थीलाई बराबर व्यवहार गर्ने
- ङ.विद्यार्थी अचानक विद्यालय आउन छाडे वा दुःखमा देखिए कारण बुझेर अभिभावक र सम्बन्धित निकायलाई खबर गर्ने
- च.शिक्षक आफैँ असल आचरणको उदाहरण बन्ने
स्थानीय सङ्घसंस्थाले सामाजिक समस्या समाधानमा खेलेको भूमिका संवादका रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
सुमन:दिदी, तपाईँ आमा समूहमा हुनुहुन्छ। तपाईँहरूले के काम गर्नुहुन्छ?
आमा समूहकी अध्यक्ष:हामीले टोलमा रक्सी बनाउने र बेच्ने काम रोक्न अभियान चलायौँ। जुवा खेल्नेलाई पनि सम्झायौँ।
सुमन:त्यसले के फरक पर्यो?
आमा समूहकी अध्यक्ष:घरघरमा झगडा घटे। महिला र बालबालिकामाथिको हिंसा पनि कम भयो।
सुमन:अरू संस्थाले पनि सघाउँछन्?
आमा समूहकी अध्यक्ष:हो। वडा कार्यालयले कानुन लागु गर्छ, प्रहरी चौकीले अपराध रोक्छ, स्वास्थ्य चौकीले उपचार गर्छ र विद्यालयको बालक्लबले बालविवाहविरुद्ध चेतना फैलाउँछ।
सुमन:सबै मिलेर लागे समस्या साँच्चै घट्दो रहेछ। धन्यवाद, दिदी।
पाठ ४: विवाद
अभ्यास
विवाद भनेको के हो?
उत्तर
कुनै विषयमा व्यक्ति वा समूहबिच विचार र बुझाइ नमिल्नुलाई विवाद भनिन्छ। जस्तै: टिभी हेर्ने कि पढ्ने भन्नेमा छोरा र आमाबिच, वा खेलकुदको सामग्री कसले पहिले लैजाने भन्नेमा साथीबिच हुने असहमति। विवाद समयमै मिलाइएन भने यो द्वन्द्वमा बदलिन सक्छ।
“विवाद बढ्दै गएमा द्वन्द्व हुन्छ” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
विचार नमिल्दा सुरुमा सानो विवाद हुन्छ। यसलाई समयमै कुराकानी गरेर मिलाइएन भने दुवै पक्षलाई रिस उठ्छ। आफ्नै कुरामा अडिग हुँदै जाँदा झगडा पर्छ। अरू मानिस पनि दुई पक्षमा बाँडिन्छन्। यसरी लामो समयसम्म रहने बेमेल, खटपट र मनमुटाव नै द्वन्द्व हो। उदाहरणका लागि कुलोको पानीबारे दुई छिमेकीबिचको सानो विवाद बढेर सारा टोल दुई गुटमा बाँडिन सक्छ। त्यसैले विवाद बढ्दै गएमा द्वन्द्व हुन्छ भन्ने भनाइ ठिक हो।
परिवारमा हुने विवाद भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
परिवारका सदस्यबिच कुनै विषयमा विचार, रुचि वा बुझाइ नमिल्दा हुने असहमतिलाई परिवारमा हुने विवाद भनिन्छ। जस्तै: पढ्ने विषय छान्ने कुरामा छोरी र बुबाबिच, वा टिभी हेर्ने र पढ्ने कुरामा छोरा र आमाबिच हुने विवाद। समयमै नमिलाए यसले परिवारमा द्वन्द्व ल्याउन र परिवार छिन्नभिन्न पार्न सक्छ।
परिवारमा हुने विवादका कारणहरू र समाधानका उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
कारण
- क.माया ममताको कमी
- ख.अनावश्यक खर्च
- ग.व्यक्तिगत रुचि र आनीबानी नमिल्नु
- घ.परिवारका सदस्यबिच भेदभाव
- ङ.गलत सूचना र फरक सोचाइ
- च.पुस्ताको अन्तर
- छ.रक्सी वा लागुपदार्थ सेवन
समाधानका उपाय
- क.परिवारका सबै सदस्य आपसमा खुलेर कुरा गर्ने
- ख.नबुझेका कुरा प्रस्ट पार्ने
- ग.ठुलाले सानाको र सानाले ठुलाको कुरा सुन्ने
- घ.भेदभाव नगर्ने र सबैको रुचिको सम्मान गर्ने
- ङ.सबैलाई मान्य हुने उपाय सहमतिमा खोज्ने
कक्षाकोठामा हुने विवादका कारण र समाधानका उपाय चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
कारण: बसाइको ठाउँ, सह तथा अतिरिक्त क्रियाकलापमा सहभागिता, नेतृत्व गर्ने कुरा र खेलकुदका सामग्री तथा खेलमा सहभागिताबारे विद्यार्थीबिच विवाद हुन्छ।
समाधानका उपाय:
- क.विवादका कारण समयमै पत्ता लगाएर त्यहीअनुसार उपाय अपनाउने
- ख.बसाइको विवाद कक्षा शिक्षकले मिलाउने
- ग.खेलकुदका सामग्री पालैपालो बाँड्ने
- घ.सबै विद्यार्थीलाई क्रियाकलापमा सहभागी गराउने र मौका नपाएकालाई मौका दिने
- ङ.शिक्षकले तटस्थ भएर मध्यस्थता गर्ने
- च.विद्यार्थीबिच आत्मीयता र सहयोग गरेर सिक्ने वातावरण बनाउने
पाठ ५: विवाद समाधान
अभ्यास
विवादको समाधान भनेको के हो?
उत्तर
व्यक्ति वा समूहबिचको विवाद अन्त्य गर्न गरिने प्रयासलाई विवादको समाधान भनिन्छ। यसमा दुवै पक्षको कुरा सुनेर, सही तथ्य बुझेर र दुवैलाई मान्य हुने उपाय खोजेर मनमुटाव र असहमति हटाइन्छ। यसको लक्ष्य दुवै पक्षलाई फेरि मिलेर बस्ने बनाउनु हो।
विवादको समाधान कसरी गर्न सकिन्छ?
उत्तर
- क.दुवै पक्षलाई बोलाएर पालैपालो सबै कुरा सुन्ने
- ख.नबुझेका कुरामा प्रतिप्रश्न गरेर सही सूचना लिने
- ग.कसैको पक्ष नलिई समभाव राख्ने
- घ.गल्ती गर्नेलाई गल्ती महसुस गराउने र अर्को पक्षलाई पनि सम्झाउने
- ङ.दुवैलाई मान्य हुने उपाय सहमतिमा खोज्ने
- च.आवश्यक परे शिक्षक, वडाध्यक्ष वा स्थानीय तहको न्यायिक समितिजस्ता तटस्थ मध्यस्थकर्ताको सहयोग लिने
तपाईँले विवाद समाधानमा कुनै भूमिका खेलेको भए उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
यो उत्तर हरेक विद्यार्थीको फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि: खेल्ने घन्टीमा क्रिकेटको ब्याटका लागि दुई साथीबिच झगडा भयो। मैले दुवैलाई छुट्याएर पालैपालो कुरा सुनेँ। दुवैलाई पहिले खेल्न मन लागेको रहेछ। मैले पाँच पाँच ओभर पालैपालो खेल्ने उपाय सुझाएँ। दुवैले मानेर फेरि सँगै खेले।
विवाद समाधानमा सञ्चारको के भूमिका हुन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
- क.दोहोरो सञ्चारले दुवै पक्षलाई आफ्ना सबै कुरा भन्ने मौका दिन्छ।
- ख.मध्यस्थकर्ताले दुवैको कुरा सुनेर र प्रतिप्रश्न गरेर सही सूचना पाउँछ।
- ग.सही सूचना भए मात्र प्रभावकारी समाधान गर्न सजिलो हुन्छ।
- घ.कुराकानीले गलतफहमी हटाउँछ र एकअर्कालाई बुझ्न सघाउँछ।
- ङ.चित्त नबुझेका कुरा राख्दा अर्को पक्षले आफ्नो कुरा प्रस्ट पार्ने मौका पाउँछ, त्यसैले दुवैले जित महसुस गर्छन्।
समभाव भनेको के हो, विवाद व्यवस्थापनमा समभावको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
सबैलाई एउटै नजरले हेर्ने र कसैको पक्ष वा विपक्षमा नलाग्ने भावनालाई समभाव भनिन्छ।
महत्त्व:
- क.समभाव राख्दा वास्तविक तथ्य थाहा हुन्छ।
- ख.गल्ती गर्नेले गल्ती महसुस गर्छ र गल्ती नगर्नेले दण्ड पाउँदैन।
- ग.दुवै पक्षले निर्णयलाई न्यायपूर्ण ठान्छन् र मान्छन्।
- घ.समूह र टोल पक्ष विपक्षमा बाँडिँदैन, त्यसैले विवाद द्वन्द्वमा बदलिँदैन।
- ङ.मेलमिलाप र आपसी विश्वास कायम हुन्छ।