नागरिक चेतना, कर्तव्य र अधिकार

अधिकारकर्मी शिला कर्माचार्य एक दिन शितला माध्यमिक विद्यालयमा आउनुभयो। अधिकारकर्मी भनेको मानिसका अधिकारका लागि काम गर्ने व्यक्ति हो। उहाँले कक्षा ६ का विद्यार्थीसँग “नागरिक” विषयमा कुराकानी गर्नुभयो।

नागरिक भनेको को हो?

नेपाली नागरिक भएको प्रमाण नागरिकताको प्रमाणपत्र हो। यो १६ वर्ष उमेर पुगेपछि जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट लिइन्छ। सानो उमेरमा जन्मदर्ताको प्रमाणपत्रले बालबालिकाको नाम, जन्ममिति र आमाबुबा चिनाउँछ।

प्रजा, नागरिक र मतदाता

असल नागरिक

सृष्टि जैसवाल: असल नागरिक कसलाई भनिन्छ?

शिला कर्माचार्य: असल नागरिकमा यस्ता गुण हुन्छन्:

• क.राज्यप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्छ।
• ख.चरित्रवान् हुन्छ, अर्थात् इमानदार र राम्रो आचरण भएको हुन्छ।
• ग.राष्ट्रियता र देशप्रेमको भावना राख्छ। राष्ट्रियता भनेको आफ्नो देशप्रतिको माया र गर्व हो।
• घ.कानुन र राज्यले तोकेका अरू कर्तव्य पालना गर्छ।
• ङ.राजनीतिक चेतना राख्छ, अर्थात् देश कसरी चल्छ र आफ्नो मतको के अर्थ हुन्छ भन्ने बुझ्छ।
• च.दूरदर्शी र बुद्धिमानी व्यवहार गर्छ। दूरदर्शी भनेको आजको कामले भोलि के असर पर्छ भनेर सोच्ने हो।
• छ.सहनशील हुन्छ, अर्थात् आफूभन्दा फरक विचार पनि धैर्यसाथ सुन्छ।

सबै विद्यार्थी: हवस्, धेरै कुरा जान्न पाइयो। धेरै धेरै धन्यवाद।

अभ्यास

शिक्षक दावा फुटी शेर्पा केही चार्टपेपर लिएर कक्षामा आउनुभयो। पहिलो चार्टमा यस्तो लेखिएको थियो:

अधिकार शक्ति हो, माग हो, जसलाई समाजले स्वीकार गर्छ र राज्यले लागु गर्छ।

अधिकार भनेको के हो?

व्यक्ति वा समूहको सबै किसिमको विकासका लागि राज्यले दिएको विशेष सुविधालाई अधिकार भनिन्छ। अधिकार दुई कुराले बन्छ। समाजले त्यसलाई ठिक मान्छ र राज्यले त्यसलाई कानुन बनाएर लागु गर्छ।

अधिकार किन चाहिन्छ? पढ्ने अधिकार नभए हामी सिक्न पाउँदैनौँ। बोल्ने अधिकार नभए आफ्नो कुरा भन्न पाउँदैनौँ। काम गर्ने अधिकार नभए पेसा अपनाउन पाउँदैनौँ। यसरी अधिकारले हाम्रो क्षमता अर्थात् सक्ने शक्ति बढाउँछ। पेसा व्यवसाय गर्न र समाजमा अघि बढ्न पनि अधिकार चाहिन्छ।

अधिकारको दुरुपयोग

आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्दा अरूको अधिकारमा बाधा पुर्‍याउनुहुँदैन। अरूलाई बाधा पुग्ने गरी अधिकार प्रयोग गर्नुलाई अधिकारको दुरुपयोग भनिन्छ।

उदाहरणका लागि गाउँको सार्वजनिक धारामा सबैको पानी भर्ने अधिकार छ। कसैले घण्टौँसम्म धारा ओगटेर अरूलाई पानी भर्नै दिएन भने त्यो अधिकारको दुरुपयोग हो। त्यस्तै आफ्नो घरमा गीत बजाउने अधिकार छ, तर राति ठुलो आवाजमा बजाएर छिमेकीलाई सुत्न नदिनु दुरुपयोग हो।

नागरिक अधिकार

हरेक नागरिकलाई स्वतन्त्र भएर बाँच्ने अधिकार हुन्छ। सबै धर्म, समुदाय र जातजातिका मानिस कानुनका आँखामा बराबर हुन्छन्। कसैमाथि भेदभाव गरिँदैन। यसरी हरेक नागरिकलाई राज्यबाट बराबर हैसियत (स्थान र मान) दिने अधिकारलाई नागरिक अधिकार भनिन्छ। नागरिक अधिकार पाउने नागरिकको राज्यप्रति उत्तिकै दायित्व पनि हुन्छ।

नागरिकले पाउने अधिकार धेरै किसिमका छन्:

अधिकारको किसिम	उदाहरण
राजनीतिक अधिकार	१८ वर्ष पूरा भएपछि मतदान गर्ने; कानुनले तोकेको उमेर पुगेपछि निर्वाचनमा उम्मेदवार हुने
आर्थिक अधिकार	सम्पत्ति राख्ने, रोजगारी र पेसा गर्ने
सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार	शिक्षा पाउने, आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउने, आफ्नो धर्म मान्ने
वातावरणीय अधिकार	सफा र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्ने

नेपालको संविधानमा मौलिक हक

नेपालको संविधान, २०७२ को भाग ३ मा नागरिकका अधिकार लेखिएका छन्। यिनलाई मौलिक हक भनिन्छ। मौलिक भनेको आधारभूत, सबैभन्दा मुख्य भन्ने हो। संविधानले धारा १६ देखि धारा ४६ सम्म गरी ३१ ओटा मौलिक हक दिएको छ, जस्तै: सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक, समानताको हक, शिक्षासम्बन्धी हक, बालबालिकाको हक, स्वच्छ वातावरणको हक र छुवाछुतविरुद्धको हक।

सबै नेपाली नागरिकले मौलिक हक बराबर उपयोग गर्न पाउँछन्। यसमा राज्यले कुनै भेदभाव गर्दैन। कसैले अरूको अधिकार खोसेमा वा त्यसमा बाधा पुर्‍याएमा अधिकार खोसिएको नागरिकले अदालतमा उजुरी गर्न सक्छ। अदालतले कानुनबमोजिम उसलाई उसको हक दिलाउँछ। अधिकार खोसिनुलाई अधिकार हनन भनिन्छ।

त्यसैले हामी आफ्नो अधिकार उपयोग गरौँ र अरूको अधिकारको सम्मान गरौँ।

अभ्यास

अधिकारसँगै हरेक व्यक्तिले गर्नुपर्ने केही काम पनि हुन्छन्। आफूले गर्नैपर्ने काम र जिम्मेवारीलाई कर्तव्य भनिन्छ। तीन जना मानिसको दैनिकीबाट कर्तव्य बुझौँ।

अस्मिताको दिन

अस्मिता राई कक्षा ६ मा पढ्छिन्। उनी बिहान सबेरै उठ्छिन् र घरका ठुला सबैलाई नमस्कार गर्छिन्। भाइबहिनीको हेरचाह गर्छिन् र उनीहरूलाई पढ्न सिकाउँछिन्। सबैसँग नम्र भएर बोल्छिन्। छिमेकी, गुरुहरू र चिनेजानेका सबैसँग पनि नम्र व्यवहार गर्छिन्।

विद्यालयका कार्यक्रममा उनी सक्रिय भएर भाग लिन्छिन्। टोलका सार्वजनिक कार्यक्रममा पनि सकेसम्म पुग्छिन्। ठुलाको कुरा ध्यान दिएर सुन्छिन्। चित्त नबुझेको कुरा पनि शालीनतापूर्वक, अर्थात् नम्र र सभ्य तरिकाले राख्छिन्।

अस्मिता भन्छिन्, “यस्ता काम मलाई मनैदेखि गर्न मन लाग्छ। यो मेरो नैतिक दायित्व र कर्तव्य पनि हो।”

कसैले कर नलगाए पनि राम्रो र ठिक भनेर मनैदेखि गरिने कर्तव्यलाई नैतिक कर्तव्य भनिन्छ। ठुलालाई आदर गर्नु, भाइबहिनीलाई माया गर्नु र सबैसँग नम्र हुनु नैतिक कर्तव्य हुन्।

कविता र सुनिलको परिवार

बारा जिल्लाका सुनिल कुशवाह कर्मचारी हुनुहुन्छ र कविता महतो शिक्षक हुनुहुन्छ। उहाँहरूका एक छोरा र एक छोरी छन्।

सुनिल सधैँ समयमै कार्यालय पुग्नुहुन्छ। कार्यालयमा आउने सेवाग्राही, अर्थात् सेवा लिन आउने मानिसलाई कानुनअनुसारका सबै सेवा राम्रोसँग दिनुहुन्छ। कार्यालय समयमा अरू काममा समय नबिताई आफ्नै काममा मन लगाउनुहुन्छ। उहाँको यस्तो बानी देखेर अरू कर्मचारी पनि त्यसै गर्छन्।

कविता आफ्ना विद्यार्थीलाई मायापूर्वक पढाउनुहुन्छ। विद्यार्थीको पढाइमा पूरा साथ दिनुहुन्छ र उनीहरूलाई पढ्न उत्साह दिनुहुन्छ। त्यसैले उहाँ विद्यार्थीकी प्यारी शिक्षक हुनुहुन्छ।

आफ्नो पेसा वा जागिरमा इमानदार भएर काम गर्नु पेसागत कर्तव्य हो।

घरमा पनि दुवै जना मेहनती हुनुहुन्छ। छोराछोरीको राम्रो हेरचाह गर्नुहुन्छ, उनीहरूसँग ठट्टा गर्नुहुन्छ र बिदामा घुमाउन लैजानुहुन्छ। उनीहरूको पढाइमा पनि चासो राख्नुहुन्छ। परिवारका सदस्यप्रति गर्नुपर्ने यस्ता कामलाई पारिवारिक कर्तव्य भनिन्छ।

टोलमा सरसफाइ कार्यक्रम होस् वा सांस्कृतिक समारोह, सुनिल र कविता सक्रिय भएर भाग लिनुहुन्छ। समाजप्रति गर्नुपर्ने यस्ता कामलाई सामाजिक कर्तव्य भनिन्छ। यही सक्रियताको कदर गर्दै स्थानीय सामाजिक संस्थाले उहाँहरूलाई सम्मान गर्‍यो।

नरबहादुरको मतदान

नरबहादुर मगरको उमेर नब्बे वर्ष नाघिसकेको छ। चुनावको कुरा आउनेबित्तिकै उहाँमा अर्कै उत्साह देखिन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ, “वि.सं. २०१५ देखि अहिलेसम्मका सबै निर्वाचनमा मैले मत हालेको छु।” उहाँ परिवार र छिमेकीलाई पनि मत हाल्न आग्रह गर्नुहुन्छ।

उहाँका छोराहरू आफ्नो व्यवसायको कर नियमित तिर्नुहुन्छ। सरकारले बनाएका ऐन र नियम पालना गर्न टोलका अरूलाई पनि अनुरोध गर्नुहुन्छ।

राज्य र देशप्रति नागरिकले गर्नुपर्ने यस्ता कामलाई नागरिक कर्तव्य भनिन्छ। मत हाल्नु, कर तिर्नु र कानुन मान्नु नागरिक कर्तव्य हुन्। कानुनले नै गर्नुपर्छ भनेर तोकेका कर्तव्य, जस्तै: कर तिर्नु र कानुन पालना गर्नुलाई कानुनी कर्तव्य पनि भनिन्छ।

कर्तव्यका किसिम

कर्तव्य	अर्थ	उदाहरण (पाठबाट)
नैतिक कर्तव्य	कसैले कर नलगाए पनि ठिक भनेर मनैदेखि गरिने काम	ठुलालाई नमस्कार, सबैसँग नम्र बोली (अस्मिता)
पारिवारिक कर्तव्य	परिवारका सदस्यप्रति गर्नुपर्ने काम	भाइबहिनीलाई पढाउनु, छोराछोरीको हेरचाह (अस्मिता, सुनिल र कविता)
पेसागत कर्तव्य	आफ्नो पेसा वा जागिरमा इमानदार भएर गर्नुपर्ने काम	समयमै कार्यालय पुग्नु, मायापूर्वक पढाउनु (सुनिल र कविता)
नागरिक कर्तव्य	राज्य र देशप्रति गर्नुपर्ने काम	मत हाल्नु, कर तिर्नु, कानुन मान्नु (नरबहादुर र छोराहरू)
सामाजिक कर्तव्य	समाज र टोलप्रति गर्नुपर्ने काम	सरसफाइ र सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिनु (अस्मिता, सुनिल र कविता)

नेपालको संविधानको धारा ४८ ले पनि हरेक नागरिकका चार कर्तव्य तोकेको छ:

• क.राष्ट्रप्रति निष्ठावान् रहँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु
• ख.संविधान र कानुनको पालना गर्नु
• ग.राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु
• घ.सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु

अधिकार र कर्तव्य

अधिकार र कर्तव्य सँगसँगै हुन्छन्। मलाई पढ्ने अधिकार छ भने मेरो कर्तव्य मन लगाएर पढ्नु र अरूलाई पढ्न बाधा नदिनु हो। सबैले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरे मात्र सबैको अधिकार सुरक्षित हुन्छ।

अधिकार	कर्तव्य
हामीले राज्य र समाजबाट पाउने कुरा हो।	हामीले राज्य, समाज र परिवारका लागि गर्नुपर्ने काम हो।
यसले हामीलाई सुविधा र अवसर दिन्छ।	यसले हामीलाई जिम्मेवार बनाउँछ।
उदाहरण: निःशुल्क पढ्न पाउनु	उदाहरण: नियमित विद्यालय गएर पढ्नु

अभ्यास

विद्यालयमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता थियो। विषय थियो, “लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता: आजको आवश्यकता”। कक्षा ६ की रमिला मगरले यस्ता विचार राखिन्।

आदरणीय सभाध्यक्षज्यू, निर्णायक मण्डलका सदस्यज्यू, गुरुवर्ग र साथीहरू,
यस विषयमा विचार राख्न पाउँदा म धेरै खुसी छु।

लोकतन्त्र भनेको के हो?

लोकतन्त्रको अर्थ जनताको शासन हो। यसमा देश जनताको चाहनाअनुसार चल्छ। जनताले निर्वाचन अर्थात् चुनावबाट आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन्। प्रतिनिधि भनेको जनताको तर्फबाट बोल्ने र काम गर्ने व्यक्ति हो। ती प्रतिनिधिमध्येबाट सरकार बन्छ।

जनताले बनाएको सरकार जनताप्रति बढी जिम्मेवार हुन्छ। आफूले छानेका प्रतिनिधिले शासन गर्दा नागरिकले आफूलाई सार्वभौम, अर्थात् देशको मालिक ठान्छन्।

लोकतन्त्रमा मानिने र अपनाइने असल विचार र व्यवहारलाई लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता भनिन्छ। यिनै मूल्य र मान्यताका आधारमा चल्ने शासन पद्धति नै लोकतन्त्र हो।

लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताका विशेषता

रमिलाले लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताका यस्ता विशेषता बताइन्:

• क.जनताले निर्वाचनबाट प्रतिनिधि छान्छन् र तिनैबाट सरकार बन्छ।
• ख.सरकार जनताप्रति जिम्मेवार हुन्छ र शासनमा नागरिकको सहभागिता हुन्छ।
• ग.हरेक नागरिकले मौलिक हक उपयोग गर्न पाउँछ र राज्य तथा समाजप्रति कर्तव्य पूरा गर्छ। बालबालिकाका अधिकार पनि मौलिक हककै एउटा भाग हुन्।
• घ.सबै जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण हुन्छ र सबैलाई शासनमा सहभागी गराइन्छ।
• ङ.महिला र पुरुषबिच भेदभाव गरिँदैन; सबै जाति र धर्मलाई बराबर व्यवहार गरिन्छ।
• च.सबैले कानुनबमोजिम आफ्ना दैनिक काम गर्न पाउँछन्।
• छ.नागरिकले स्वतन्त्र भएर आफ्ना विचार राख्न पाउँछन्।
• ज.बहुमतको निर्णय मानिन्छ र अल्पमतको विचारको पनि सम्मान गरिन्छ।

हाम्रो देश बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक छ। संविधानले नेपाललाई समावेशी, सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य भनेको छ। समावेशी भनेको सबै जाति, लिङ्ग, क्षेत्र र समुदायलाई समेट्ने भन्ने हो।

कसैले मौलिक हकको दुरुपयोग गरे अरू नागरिक आफ्नो अधिकारबाट वञ्चित हुन्छन्, अर्थात् अधिकार पाउँदैनन्। त्यस्तो अवस्थामा लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता टिक्दैनन्। त्यसैले सबैले आफ्नो अधिकार उपयोग गर्ने, कर्तव्य पालना गर्ने र अरूको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्छ।

कक्षाकोठामा लोकतन्त्र

रमिलाका अनुसार लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यता कक्षाकोठाबाटै सुरु गर्न सकिन्छ:

• क.समूहमा मिलेर काम गर्ने र सबैलाई सहभागी गराउने
• ख.सबैलाई जिम्मेवारी बाँड्ने
• ग.आफूमध्येबाट छानेर कक्षाको नेता (कप्तान) बनाउने
• घ.साथीहरूको विचार र भावनाको सम्मान गर्ने
• ङ.पालैपालो आफ्नो विचार राख्ने
• च.बहुमतको विचार स्वीकार्ने र अल्पमतको विचारको पनि सम्मान गर्ने

अन्त्यमा, हामी सबै मिलेर लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यताको विकास र पालना गरौँ। धन्यवाद।

अभ्यास

बालबालिकामा धेरै सम्भावना हुन्छन्, अर्थात् भविष्यमा धेरै कुरा गर्न सक्ने क्षमता हुन्छ। आज कक्षामा बसेका विद्यार्थी भोलि शिक्षक, डाक्टर, किसान, इन्जिनियर र नेता बन्छन्। यी सम्भावनालाई फक्रन दिनु परिवार, समाज र राष्ट्रको जिम्मेवारी हो।

त्यसैले बालबालिकालाई राम्रो पालनपोषण, उपयुक्त शिक्षा, सही सल्लाह, संरक्षण र सुरक्षा दिनुपर्छ। नेपालको कानुनअनुसार १८ वर्ष उमेर पूरा नभएका सबै बालबालिका हुन्।

बालबालिकाको सबै किसिमको विकासका लागि राज्यबाट विशेष संरक्षण र सुविधा पाउने हकलाई बालअधिकार भनिन्छ।

बालबालिकाका अधिकार

क. बाँच्न पाउने अधिकार

हरेक बालबालिकालाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने अधिकार हुन्छ। जन्मदर्ता पनि बालबालिकाको अधिकार हो। जन्मदर्ता भनेको बच्चा जन्मेको कुरा वडा कार्यालयमा दर्ता गराउनु हो। बच्चा जन्मेपछि सकेसम्म छिटो, कानुनले तोकेको ३५ दिनभित्र जन्मदर्ता गराउनुपर्छ। यस अवधिभित्र दर्ता गराउँदा शुल्क लाग्दैन।

जन्मदर्ताले बच्चाको उमेर प्रमाणित गर्छ। त्यसैले यसले कानुनले दिएका अधिकार पाउन सघाउँछ। उमेरको प्रमाण भएपछि बालबालिकालाई यी कुराबाट जोगाउन सजिलो हुन्छ:

• क.कम उमेरमा विवाह
• ख.यौन शोषण
• ग.बालश्रम, अर्थात् बालबालिकालाई काममा लगाउनु
• घ.उमेर नपुगी सेनामा भर्ना
• ङ.बालबालिकालाई ठुला मानिसजस्तै गरी फौजदारी मुद्दा चलाउनु
• च.बालबालिकाको ओसारपसार र अपहरण

ख. संरक्षणको अधिकार

हरेक बालबालिकालाई आमाबुबा वा संरक्षकबाट उचित हेरचाह, संरक्षण, पालनपोषण र माया पाउने अधिकार हुन्छ। संरक्षक भनेको आमाबुबा नभएको बेला बच्चाको हेरचाह गर्ने जिम्मा लिएको व्यक्ति हो।

ग. सहभागिताको अधिकार

उमेर बढ्दै जाँदा बालबालिका आफ्नो धारणा अर्थात् विचार बनाउन सक्ने हुन्छन्। आफूलाई असर पार्ने विषयमा परिवार, समुदाय र विद्यालयले निर्णय गर्दा बालबालिकालाई पनि सहभागी हुने अधिकार हुन्छ। आफ्नो हकहित र सरोकारका विषयमा सूचना माग्ने अधिकार पनि हुन्छ। विद्यालय र टोलमा बालक्लब बनाउने र त्यसका काममा भाग लिने अवसर पनि छ।

घ. खेलकुद, मनोरञ्जन र सांस्कृतिक अधिकार

विद्यालयले पढाइका साथै बालबालिकालाई खेलकुदमा भाग लिन प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। खेल मैदान र खेलकुदका सामग्रीको व्यवस्था गर्नुपर्छ। हरेक बालबालिकालाई आफ्नो धर्म, संस्कृति, चलन र रीतिरिवाजअनुसारका सांस्कृतिक कार्यक्रममा भाग लिने अधिकार हुन्छ। तर यस्तो चलनले बालबालिकाको हितमा नै हानि पुर्‍याउनुहुँदैन।

ङ. शिक्षाको अधिकार

हरेक बालबालिकालाई आधारभूत तह (कक्षा १ देखि ८) सम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क हुन्छ। अनिवार्य भनेको सबैले पढ्नैपर्ने र निःशुल्क भनेको पैसा तिर्नु नपर्ने हो। माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा पनि निःशुल्क पाउने हक हुन्छ। दलित विद्यार्थीलाई छात्रवृत्तिसहित निःशुल्क शिक्षा पाउने अधिकार हुन्छ।

बालअधिकारको संरक्षणका प्रयास

नेपाल सरकारले बालअधिकार जोगाउन धेरै प्रयास गरेको छ:

• क.संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् १९८९ मा बालअधिकार महासन्धि पारित गर्‍यो। नेपालले यसमा सन् १९९० मा हस्ताक्षर गरी अनुमोदन गर्‍यो। महासन्धि भनेको धेरै देशले मान्ने गरी गरिएको ठुलो सम्झौता हो।
• ख.नेपालको संविधानको धारा ३९ मा बालबालिकाको हकलाई मौलिक हकका रूपमा राखिएको छ।
• ग.बालबालिकासम्बन्धी ऐन, २०७५ ले बालबालिकाका अधिकारको विस्तृत व्यवस्था गरेको छ।
• घ.बालबालिकाको हकहितका लागि धेरै सङ्घसंस्था काम गर्छन्। सङ्कटमा परेका बालबालिकाका लागि १०९८ नम्बरको निःशुल्क बाल हेल्पलाइन छ।

बालअधिकार सुनिश्चित गर्ने पहिलो जिम्मेवारी परिवार वा संरक्षकको हुन्छ। बालअधिकारबारे सचेतना बढाउन राज्य, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय सङ्घसंस्थाको पनि उत्तिकै भूमिका हुन्छ।

बालबालिकाका कर्तव्य

अधिकार पाउने बालबालिकाका केही कर्तव्य पनि छन्:

• क.आमाबुबा, संरक्षक र परिवारका सदस्यले दिएको सल्लाहसुझाव पालना गर्नु
• ख.शिक्षक र समाजसेवीले बालबालिकाकै हितका लागि दिएका सुझाव र मार्गदर्शन पालना गर्नु
• ग.सबैलाई सम्मान र आदर गर्नु र सबैसँग मिलेर बस्नु
• घ.लगनशील भई अर्थात् मन लगाएर नियमित पढ्नु
• ङ.अनुशासित हुनु
• च.परिवारका काममा सक्दो सहयोग गर्नु
• छ.विद्यालयका नियम पालना गर्नु
• ज.सामुदायिक कार्यक्रममा सहभागी हुनु

अधिकारको मात्र कुरा गरेर पुग्दैन। आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न पनि उत्तिकै सक्रिय हुनुपर्छ।

अभ्यास

शिक्षक लोकबहादुरले कक्षा ६ मा “सामाजिक नियम” को अर्थ यसरी बताउनुभयो:

हाम्रो समाजमा परम्परादेखि सबैले मान्दै र गर्दै आएका व्यवहार नै सामाजिक नियम हुन्।

सामाजिक नियम भनेको के हो?

समाजलाई व्यवस्थित बनाउन परम्परादेखि मानिँदै आएका व्यवहार र चलनलाई सामाजिक नियम भनिन्छ। समाजका सबैले यी नियम स्वीकार गरेका हुन्छन्। यिनलाई सामाजिक मूल्यमान्यता पनि भनिन्छ।

सामाजिक नियमका आधारमा समाज चल्छ। यिनले समाजलाई व्यवस्थित बनाउँछन् र असल समाज बनाउने आधार तयार पार्छन्। समाजमा समन्वय (मिलेर काम गर्ने बानी) र सहिष्णुता (फरक कुरा सहने बानी) कायम राख्छन्। कतिपय सामाजिक नियम समयअनुसार बदलिँदै पनि जान्छन्।

त्यसपछि शिक्षकले विद्यार्थीलाई समूहमा सामाजिक नियमको खोजी गर्न लगाउनुभयो।

समूह क र ख: हाम्रा सामाजिक नियम

समूह क: हामीले यस्ता सामाजिक नियम भेट्यौँ:

• क.आफूभन्दा ठुलालाई आदर र सानालाई माया गर्ने
• ख.परिवारका ज्येष्ठ अर्थात् सबैभन्दा ठुला सदस्यको सल्लाह र मार्गदर्शन मान्ने
• ग.चाडपर्व र उत्सवमा परिवार र आफन्त भेटघाट गर्ने
• घ.आफ्नो धर्मअनुसार न्वारन, व्रतबन्ध, विवाह जस्ता संस्कार रीतपूर्वक गर्ने र त्यसमा आफन्तले सहयोग गर्ने
• ङ.छरछिमेकमा कसैको निधन हुँदा धार्मिक र सामाजिक संस्कारअनुसार सहभागी हुने

समूह ख: हामीले यस्ता सामाजिक नियम भेट्यौँ:

• क.खेतीपातीमा ज्याला वा नगदभन्दा पर्ममा जोड दिने। पर्म भनेको पालैपालो एकअर्काको खेतमा काम गरिदिने चलन हो।
• ख.चाडपर्व र परम्परा सामूहिक रूपमा मनाउने
• ग.स्थानीय उत्पादनका वस्तु प्रयोग गर्न जोड दिने
• घ.कुवा, इनार, धारा, बाटो वा धार्मिक स्थलको सरसफाइ, निर्माण र पुनर्निर्माणमा पैसाभन्दा श्रमदान गर्ने। श्रमदान भनेको ज्याला नलिई सबैको कामका लागि आफ्नो श्रम दिनु हो।

शिक्षकले थप्नुभयो, “यी सबै हाम्रा समाज र समुदायका साझा मान्यता हुन्। कुनै समुदायका केही मान्यता फरक होलान्, तर तिनको भावना उस्तै हुन्छ।”

सामाजिक नियम र देशको कानुन

सामाजिक नियम र सरकारले बनाएका नियम अर्थात् कानुन फरक हुन्छन्:

देशको कानुन	सामाजिक नियम
सरकारले निश्चित प्रक्रिया पूरा गरेर बनाउँछ।	समाजमा परम्परादेखि आफैँ बन्दै आएका हुन्छन्।
लिखित हुन्छन्।	लिखित नहुन पनि सक्छन्।
सारा देशभर लागु हुन्छन्।	समाज र समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन्।
उल्लङ्घन गरे कानुनी कारबाही हुन्छ।	मान्न कसैलाई बाध्य पारिँदैन, तर नमान्नेलाई समाजले राम्रो मान्दैन।

सामाजिक नियम मान्नु हामी सबैको नैतिक जिम्मेवारी र दायित्व हो।

समूह ग: सामाजिक नियमका फाइदा

समूह ग: सामाजिक नियमबाट यस्ता फाइदा हुन्छन्:

• क.सामाजिक शिष्टता (राम्रो बोलीव्यवहार) कायम हुन्छ।
• ख.सभ्य र असल समाज बन्छ।
• ग.मिलेर सेवा गर्ने भावना विकास हुन्छ।
• घ.अधिकार र कर्तव्यको पूरा पालना हुन्छ।
• ङ.संस्कृति, परम्परा र रीतिरिवाजको संरक्षण र जगेर्ना हुन्छ। जगेर्ना भनेको जोगाएर राख्नु हो।
• च.सामाजिक र धार्मिक सहिष्णुता बढ्छ।
• छ.सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण, सदुपयोग र सबैले मिलेर उपयोग गर्न पाइन्छ।

अन्त्यमा शिक्षकले निष्कर्ष सुनाउनुभयो, “सामाजिक नियम समाजको ऐना हो। हामीले यी नियम व्यवहारमा उतार्‍यौँ भने समाजलाई फाइदा हुन्छ। हाम्रा असल नियम अरूले पनि सिक्छन्। त्यसैले सामाजिक नियम पालना गरौँ र सभ्य समाज बनाउन सघाउँ।”

अभ्यास

यो समाचार पढौँ।

डढेलो निभाउन जाँदा जलेर मृत्यु
ललितपुरको बागमती गाउँपालिका–७, उर्लाको धराप डाँडा सामुदायिक वनमा डढेलो लाग्यो। डढेलो निभाउन गएका ५९ वर्षीय सन्तलाल सिङ्गारको जलेर मृत्यु भयो। यो ठाउँ जिल्लाकै अति विकट र जोखिमपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ। डढेलो निभाउँदा सुरक्षाका उपाय नअपनाइएकाले दुर्घटना भएको जानकारी पाइएको छ।

यस्ता घटना व्यक्ति, परिवार र समाजमा जुनसुकै बेला अचानक घट्न सक्छन्। अचानक हुने यस्ता घटनालाई आकस्मिक घटना भनिन्छ। कतिपय घटना अरूका कारण हुन्छन्। कतिपय घटना हाम्रै असावधानी, अर्थात् होस नपुर्‍याउँदा हुन्छन्।

व्यक्तिगत र पारिवारिक सुरक्षा

कुनै घटनाबाट जोगिन हामीले देखाउने सचेत व्यवहारलाई व्यक्तिगत र पारिवारिक सुरक्षा भनिन्छ। आकस्मिक घटनाबाट सुरक्षित रहन अपनाइने सजगता पनि यही हो। सजगता भनेको खतरा आउनुअघि नै होसियार हुनु हो।

यात्रा गर्दा अपरिचित व्यक्तिले दिएको खानेकुरा खाएर बेहोस हुनु वा अपहरणमा पर्नु व्यक्तिगत असावधानीसँग जोडिएका घटना हुन्। घरमा कोही नभएको बेला चोरी भएका घटना पनि सुनिन्छन्। हामी र हाम्रो परिवार सचेत भयौँ भने यस्ता घटना धेरै घटाउन सकिन्छ।

सुरक्षाका उपाय

• क.घरबाहिर जाँदा कहाँ र कहिलेसम्म जाने हो, परिवारलाई बताउने
• ख.अपरिचित व्यक्तिले दिएको खानेकुरा नखाने
• ग.सामाजिक सञ्जालमा अपरिचित मानिससँग सम्पर्कमा नरहने
• घ.एम्बुलेन्स, दमकल र प्रहरीका टेलिफोन नम्बर याद गर्ने वा घरमा टाँसेर राख्ने
• ङ.घरका सबै बाहिर जाँदा झ्याल, ढोका र गेट राम्रोसँग बन्द गर्ने
• च.घरबाट टाढा घुम्न गएको कुरा सामाजिक सञ्जालमा नराख्ने, किनभने घर खाली छ भन्ने कुरा अरूले थाहा पाउँछन्
• छ.गोप्य र संवेदनशील कुरा, जस्तै: पासवर्ड वा बैङ्कको विवरण फोनबाट कसैलाई नभन्ने

यसरी सचेत भए हामी सुरक्षित हुन्छौँ। हाम्रो सुरक्षाका लागि सरकारले धेरै नियम र कानुन बनाएको छ। तिनको पालना गर्दा पनि हामी सुरक्षित हुन्छौँ। नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल र आवश्यक परे नेपाली सेनाले पनि हामीलाई सुरक्षा दिन्छन्।

आपत्कालमा फोन गर्ने नम्बर

आपत् पर्दा कुन निकायलाई कुन नम्बरमा फोन गर्ने भन्ने थाहा हुनुपर्छ। यी नम्बरमा फोन गर्दा पैसा लाग्दैन।

घटना	निकाय	फोन नम्बर
चोरी, झगडा वा अपराध हुँदा	नेपाल प्रहरी	१००
आगलागी हुँदा	दमकल	१०१
बिरामी वा घाइते हुँदा	एम्बुलेन्स	१०२
सडक दुर्घटना हुँदा	ट्राफिक प्रहरी	१०३
बालबालिका सङ्कटमा पर्दा	बाल हेल्पलाइन	१०९८
महिलामाथि हिंसा हुँदा	महिला हेल्पलाइन (राष्ट्रिय महिला आयोग)	११४५

अभ्यास

एक दिन विद्यालयमा ट्राफिक प्रहरी आउनुभयो। उहाँले ट्राफिक नियम र सङ्केतबारे यसरी बताउनुभयो।

सडक प्रयोग गर्दा वा यात्रा गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीसम्बन्धी नियमलाई ट्राफिक नियम भनिन्छ। यो सडक सुरक्षाको नियम हो। सङ्केत र नियम थाहा पाएर पालना गरे सडक दुर्घटनाबाट बच्न सकिन्छ। नेपालमा सवारीसाधन सडकको बायाँ भागबाट चल्छन्।

ट्राफिक सङ्केत

सडक छेउमा राखिएका चिन्हले चालक र पैदल यात्रीलाई केही कुरा बताउँछन्। यिनलाई ट्राफिक सङ्केत भनिन्छ। आकार र रङ हेरेर सङ्केत कस्तो हो भनेर चिन्न सकिन्छ:

• क.रातो घेरा भएको गोलो सङ्केत: केही गर्न रोक लगाउँछ, अर्थात् निषेध गर्छ, जस्तै: पार्किङ निषेध, हर्न निषेध, प्रवेश निषेध।
• ख.रातो किनारा भएको त्रिकोण: अगाडि खतरा छ भनेर चेतावनी दिन्छ, जस्तै: पहिरो जोखिम क्षेत्र, साँघुरो पुल।
• ग.निलो सङ्केत: बाटो र सुविधाबारे जानकारी वा निर्देशन दिन्छ, जस्तै: बस बिसौनी, एकतर्फी बाटो, साइकल लेन।

सङ्केतको अर्थ:

सङ्केत	अर्थ
पार्किङ निषेध	यहाँ गाडी रोकेर राख्न पाइँदैन।
प्रवेश निषेध	यो बाटोमा यता पट्टिबाट गाडी छिराउन पाइँदैन।
हर्न निषेध	यहाँ हर्न बजाउन पाइँदैन, जस्तै: अस्पताल र विद्यालयनजिक।
सीमा समाप्त	अगाडिका रोक वा गतिसीमा यहाँ सकियो।
पहिरो जोखिम क्षेत्र	माथिबाट ढुङ्गा र माटो खस्न सक्छ, होसियार हुनुपर्छ।
डाइभर्सन	मूल बाटो बन्द छ, तीरले देखाएको अर्को बाटो जानुपर्छ।
अन्य खतरा	अगाडि कुनै खतरा छ, गति घटाउनुपर्छ।
साँघुरो पुल	अगाडिको पुल साँघुरो छ, एउटा मात्र गाडी अट्न सक्छ।
बस	यहाँ बस बिसौनी वा बस लेन छ।
एकतर्फी (बायाँ वा दायाँ)	तीरले देखाएको दिशामा मात्र गाडी जान पाउँछन्।
साइकल	यो बाटो वा लेन साइकलका लागि हो।

यात्रा गर्दा यस्ता सङ्केत देखिन्छन्। सङ्केतले दुर्घटना हुन सक्ने ठाउँ देखाउँछन्, त्यसैले त्यहीअनुसार सावधानी अपनाउनुपर्छ।

ट्राफिक बत्ती

ठुला चोकमा सवारी र पैदल यात्रीलाई ट्राफिक बत्तीले नियन्त्रण गर्छ।

सवारी नियन्त्रण गर्ने बत्ती

बत्ती	अर्थ
रातो	रोक। रोक्ने रेखाभन्दा पछाडि नै सवारी रोक्नुपर्छ।
हरियो	अगाडि जान सकिन्छ।
पहेँलो	रोक्नुपर्छ। रोक्ने रेखाको धेरै नजिक पुगिसकेको र सुरक्षित रूपमा रोक्न गाह्रो भएमा मात्र अगाडि जान सकिन्छ।

बत्तीको क्रम: रातो, हरियो, पहेँलो, त्यसपछि फेरि रातो।

कुनै बत्तीमा तीर पनि हुन्छ:

तीरको सङ्केत	अर्थ
हरियो तीर बल्दा	अरू बत्ती जुनसुकै भए पनि तीरले देखाएको दिशातर्फ मात्र जान सकिन्छ।
पहेँलो तीर बल्दा	तीरको दिशातर्फ जान सकिन्छ, तर अरू सवारीप्रति सजग भई तिनलाई पहिले जान दिनुपर्छ।
रातो तीर बल्दा	तीरले देखाएको दिशातर्फ जान पाइँदैन।

पैदल यात्रीका लागि बत्ती

बत्ती	अर्थ
रातो मानिस	पर्खनुपर्छ। बाटो काट्नुहुँदैन।
हरियो मानिस	होसियारीसाथ बाटो काट्न सकिन्छ।
हरियो मानिस झिम्झिम गर्दा	बाटो काट्न सुरु गर्नुहुँदैन। काट्दै गरेका छन् भने छिटो पारि पुग्नुपर्छ।

कतै एउटै गोलो बत्तीमा सङ्केत देखाइन्छ: रातो गोलोमा उभिएको सेतो मानिस भए पर्खनुपर्छ, हरियो गोलोमा हिँडेको सेतो मानिस भए बाटो काट्न सकिन्छ।

सडकमा सुरक्षित हिँड्न

• क.सधैँ फुटपाथबाट हिँड्ने
• ख.जेब्रा क्रसिङ (बाटोमा कोरिएका कालोसेता धर्सा), आकाशे पुल वा ट्राफिक बत्तीमा हरियो मानिस बलेपछि मात्र बाटो काट्ने
• ग.बाटो काट्नुअघि दायाँ, बायाँ र फेरि दायाँ हेर्ने
• घ.बस बिसौनीबाट मात्र गाडी चढ्ने र ओर्लने
• ङ.गाडीको ढोकामा झुन्डिएर यात्रा नगर्ने र झ्यालबाट हात वा टाउको ननिकाल्ने
• च.मोटरसाइकलमा चढ्दा चालक र पछाडि बस्ने दुवैले हेलमेट लगाउने
• छ.कारमा सिटबेल्ट बाँध्ने
• ज.हिँड्दा वा बाटो काट्दा मोबाइल नचलाउने

ट्राफिक नियम पालनाका फाइदा

कक्षाको अन्त्यमा ट्राफिक प्रहरीले विद्यार्थीलाई ट्राफिक नियम पालना गर्दा हुने फाइदा भन्न लगाउनुभयो। विद्यार्थीका कुरामा आफ्ना सुझाव थपेर उहाँले यस्ता फाइदा बताउनुभयो:

• क.व्यक्तिगत सुरक्षा हुन्छ।
• ख.दुईपाङ्ग्रे, तीनपाङ्ग्रे र चारपाङ्ग्रे सवारीसाधन व्यवस्थित गर्न सजिलो हुन्छ।
• ग.नियम र कानुनको पालना हुन्छ।
• घ.हुन सक्ने दुर्घटना कम हुन्छन्।
• ङ.जनधन, अर्थात् मानिसको ज्यान र सम्पत्तिको क्षति कम हुन्छ।

अभ्यास