परीक्षा अभ्यास

अनुकूलता

गिल्स (फुल्का)

बलियो

पानी

लचिलो (नरम, नभाँचिई बाङ्गिने)। “हावा” शब्द प्रयोग भएन।

कहिलेकाहीँ यही प्रश्न बिरुवाका बारेमा पनि सोधिन्छ:

चरालाई (चमेरो र किरालाई पनि) उड्न मदत गर्छ।

माछालाई पानीमुनि सास फेर्न मदत गर्छ: फुल्काले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन्छ।

जनावरलाई सिकार समात्न र पक्डिराख्न (बिरालोले मुसा समातेजस्तै) वा दुलो खन्न मदत गर्छ।

चुच्चो परेको बलियो थुतुनोले मुसा र खरायोलाई जमिनमा दुलो खन्न (र साँघुरा ठाउँमा छिर्न) मदत गर्छ।

तिखा नङ्ग्रा भएका फराकिला पन्जाले बाघ, कुकुर वा भालुलाई दौडन र सिकार समात्न मदत गर्छ।

हरेकको चित्रमा अनुकूलता देखाउने भागहरू बनाउनुहोस् र तिनको नाम लेख्नुहोस्।

सफा रेखाचित्र बनाई यी भागको नाम लेख्नुहोस्:

• माछा: डुङ्गा आकारको शरीर, कत्ला, पखेटा (पिठ्युँको, पुच्छरको र तलतिरका जोडी पखेटा), फुल्काको बिर्को, आँखा, मुख (चित्र 3.6 मा जस्तै)।
• बिरालो: पन्जा र नङ्ग्रा भएका चारओटा खुट्टा, जुँगा, तिखा दाँत, पुच्छर।
• चरा: चुच्चो, प्वाँख भएका पखेटा, औँला भएका दुईओटा खुट्टा, पुच्छरका प्वाँख।
• सिमी: लट्ठीमा बेरिएको पातलो डाँठ, तीन तीनओटा पात, फूल, कोसा, जरा।
• सल्लो: सोली घोप्ट्याएजस्तो आकारको रुख, सिधा काण्ड, तलतिर ढल्केका हाँगा, सियोजस्ता पात र कोन।

• क.सुगा: बलियो, बाङ्गो चुच्चो। यसले कडा गेडा र बिउ फोर्छ र फल टोक्छ। चढ्दा यसले चुच्चोलाई तेस्रो खुट्टाजस्तै पनि प्रयोग गर्छ।
• ख.काठफोरुवा: लामो, बलियो, छिनोजस्तो चुच्चो। यसले किरा खोज्न र गुँड बनाउन रुखको काण्डमा प्वाल पार्छ।
• ग.हाँस: चेप्टो, फराकिलो चुच्चो। यसले पानी र नरम हिलोबाट खाना टिप्छ र पानीलाई बाहिर निकालिदिन्छ।
• घ.कुखुरा: छोटो, तिखो चुच्चो। यसले भुइँबाट अन्नका दाना र साना किरा टिप्छ।
• ङ.चिल: तिखो, बाङ्गो चुच्चो। यसले आफूले समातेको जनावरको मासु लुछ्छ।

1. हिँड्न र दौडन बलिया खुट्टा र मांसपेशी (घोडा, मृग)।
2. दौडन र सिकार समात्न बलिया नङ्ग्रा भएका फराकिला पन्जा (कुकुर, बाघ)।
3. न्यानो रहन चिसो ठाउँमा बाक्ला भुत्ला (याक, हिउँचितुवा); तातो ठाउँमा पातला रौँ।
4. पानी कम खेर जाओस् भनेर मरुभूमिमा बाक्लो, सुक्खा छाला (उँट)।
5. यिनीहरू फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छन्।

1. पौडन सजिलो बनाउने डुङ्गा आकारको शरीर।
2. पौडन र दिशा बदल्न पखेटा।
3. पानीमा घुलेको अक्सिजन लिन फुल्का।
4. कत्लाले ढाकिएको चिप्लो, चिल्लो शरीर।

हिमाली भेग धेरै चिसो हुन्छ। बाक्ला, लामा भुत्ला र रौँका बिचमा शरीरसँगै हावाको तह अड्किन्छ। हावाबाट तातो सजिलै पार हुँदैन। यसैले बाक्लो ऊनी ज्याकेटमा जस्तै शरीरको तातो भित्रै रहन्छ र चिसो बाहिरै रहन्छ। यसरी भेडा र चौँरी हिउँमा पनि न्यानो रहन्छन्।

माछामा पानीमा घुलेको अक्सिजन लिने फुल्का, पौडन डुङ्गा आकारको शरीर र पखेटा अनि चिप्ला कत्ला हुन्छन्। मुसाले फोक्सोबाट हावामा सास फेर्छ। फोक्सोले पानीबाट अक्सिजन लिन सक्दैन। यसैले पानीमुनि मुसा डुबेर मर्छ। यसका खुट्टा पौडनका लागि होइन, हिँड्न र खन्नका लागि बनेका हुन्छन्। यसरी माछाको शरीर पानीसँग र मुसाको शरीर जमिनसँग मिल्छ।

फराकिला पन्जामा शरीरको भार फैलिन्छ र पन्जाले जमिनलाई राम्रोसँग समात्छ। यसैले तिनीहरू दौडन र चढ्न सक्छन्। तिनीहरू बलिया, तिखा नङ्ग्राले सिकार समातेर पक्डिराख्छन्। यसले गर्दा तिनीहरू सिकार गर्न सक्छन्। भालु नङ्ग्राले जरा र किरा खोज्न माटो खन्छ र रुख पनि चढ्छ।

माटो भरिएको साधारण गमलामा सक्दिनन्। कमल जलीय बिरुवा हो। यसका जरा पोखरीको पिँधको ओसिलो हिलोमा उम्रन्छन्, यसका पातका नरम डाँठका वरिपरि पानी हुनुपर्छ र यसका फराकिला पात पानीमाथि तैरिन्छन्। पानी निस्कने प्वाल भएको साधारण माटोको गमलामा यो सुकेर मर्छ।
उनले कमलका लागि सानो पोखरी बनाइन् भने सक्छिन्: प्वाल नभएको ठुलो टब वा गमलाको पिँधमा ओसिलो हिलो राखेर माथि पानी भर्ने, पानी सधैँ भरिराख्ने र घाम लाग्ने ठाउँमा राख्ने। यसो गर्दा कमलले आफू अनुकूलित भएको वातावरण पाउँछ।

मानिसले दिएको दुधभात बिरालोले खान सक्छ, तर स्वस्थ रहन यसलाई मासु चाहिन्छ र यसले मुसा र चराको सिकार गर्छ: यो मांसाहारी हो।

• क.गाई: शाकाहारी। माथि अगाडिका दाँत हुँदैनन् र घाँस चपाउन फराकिला, धर्सा परेका चपाउने दाँत हुन्छन्।
• ख.कुकुर: सर्वाहारी। मासु टोक्न यसका चुच्चा कुकुरदाँत हुन्छन् र अरू खाना चपाउन पछाडि केही चेप्टा दाँत पनि हुन्छन्; यसले भात, रोटी र मासु खान्छ।
• ग.बाघ: मांसाहारी। धेरै लामा, चुच्चा कुकुरदाँत र मासु काट्न धारिला, ब्लेडजस्ता पछाडिका दाँत।

1. यिनीहरू बिरुवा मात्र खान्छन्: घाँस, पात, अन्न र फल।
2. बिरुवा चपाउन र पिँध्न यिनका फराकिला, चेप्टा दाँत हुन्छन्।
3. बिरुवा पचाउन गाह्रो हुने भएकाले यिनको पाचन नली लामो हुन्छ।
4. गाई र बाख्रा जस्ता धेरैले उग्राउँछन्।

1. सिकार समात्न, मार्न र लुछ्न लामा, तिखा, चुच्चा दाँत।
2. सिकार समात्न र पक्डिराख्न तिखा, बलिया नङ्ग्रा (चरामा बाङ्गो चुच्चो र नङ्ग्रा)।
3. मासु पचाउन सजिलो हुने भएकाले छोटो पाचन नली।

बिरुवा र जनावर दुवै खाएर बाँच्ने जनावरलाई सर्वाहारी भनिन्छ। उदाहरण: भालु, कुकुर, काग, मानिस।

जस्तै: शाकाहारी: गाई, भैँसी, बाख्रा, भेडा, खरायो, घोडा, मृग; मांसाहारी: बिरालो, भ्यागुतो, माउसुली, चिल, लाटोकोसेरो, सर्प।

मिल्छ। बिरुवा र जनावर दुवै खाने जनावर सर्वाहारी हो। कुकुरले मासु र हाड खान्छ, तर भात, रोटी र तरकारी पनि खान्छ र तिनलाई राम्रोसँग पचाउँछ। यसैले खानाका आधारमा कुकुर सर्वाहारी हो। (यसका लामा, चुच्चा कुकुरदाँतबाट यसका जङ्गली नातेदार ब्वाँसा मुख्य रूपमा मासु खाने जनावर हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। हजारौँ वर्षदेखि मानिससँग बस्दा बस्दा कुकुरहरू बिरुवाको खाना धेरै खान थालेका हुन्।)

मानिस सर्वाहारी हो। हामी बिरुवाबाट पाइने खाना (चामल, गहुँ, दाल, तरकारी, फलफूल) र जनावरबाट पाइने खाना (मासु, माछा, अन्डा, दुध) दुवै खान्छौँ। हाम्रा दाँत दुवैका लागि मिल्छन्: टोक्न अगाडिका धारिला दाँत, लुछ्न साना कुकुरदाँत र अन्न पिँध्न पछाडिका चेप्टा दाँत (बङ्गारा)।

मेरुदण्ड

गिल्स (फुल्का)

तीनओटा

हलुका

समतापी (तातो रगत भएका)। “विषमतापी” शब्द प्रयोग भएन।

माछा र समुद्री घोडा दुवैले गिल्सबाट सास फेर्छन्; यसैले तीमध्ये एउटा बाँकी रहन्छ।

पाँच वर्गमा: माछा (पिसिज), उभयचर (एम्फिबिया), सरीसृप (रेप्टिलिया), पक्षी (एभिज) र स्तनधारी (म्यामालिया)।

1. यिनका अगाडिका खुट्टा पखेटामा बदलिएका हुन्छन्।
2. यिनका हाड हलुका र खोक्रा हुने भएकाले शरीर हलुका हुन्छ।
3. यिनको शरीर प्वाँखले ढाकिएको हुन्छ। प्वाँखले पखेटालाई फराकिलो र शरीरलाई चिल्लो बनाउँछ।
4. यिनको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ र छातीका बलिया मांसपेशीले पखेटा फटफटाउँछ।

यसमा सरीसृपका लक्षण हुने भएकाले: यसको छाला सुक्खा र कडा कत्लाले ढाकिएको हुन्छ; यसले फोक्सोबाट सास फेर्छ; यो घस्रेर हिँड्छ; यसले जमिनमा फुल पार्छ; यो चिसो रगत भएको जनावर हो र यसको मुटुमा तीनओटा कोठा हुन्छन्।

i.

ii.

iii.

iv.

• i.माछा: सास फेर्न फुल्का; पौडन पखेटा (साथै: कत्ला, दुई कोठे मुटु)।
• ii.उभयचर: ओसिलो, चिप्लो छाला; पानी र जमिन दुवैमा बस्ने (साथै: तीन कोठे मुटु, फुल्का भएका चेपागाँडा)।
• iii.सरीसृप: कडा कत्ला भएको सुक्खा छाला; जमिनमा फुल पार्ने (साथै: घस्रेर हिँड्ने, फोक्सोबाट सास फेर्ने)।
• iv.पक्षी: प्वाँख; पखेटा र हलुका, खोक्रा हाड (साथै: चुच्चो, चार कोठे मुटु)।
• v.स्तनधारी: शरीरमा रौँ; बच्चा जन्माउने र दुध खुवाएर हुर्काउने (साथै: चार कोठे मुटु, बाह्य कान)।

चित्र 3.6 मा जस्तै छेउबाट हेर्दा देखिने माछाको चित्र बनाउनुहोस् र यी भागको नाम लेख्नुहोस्: मुख, आँखा, फुल्काको बिर्को (यसमुनि फुल्का), कत्ला, पिठ्युँको पखेटा, छातीको पखेटा, पेटको पखेटा, मलद्वारको पखेटा, पुच्छरको पखेटा, लेटरल लाइन।

फुलबाट बच्चा निस्कने: कुखुरा, काग, सर्प, भ्यागुतो, माछा, कछुवा।

बच्चा जन्माउने: गाई, कुकुर, मानिस, बाख्रा, चमेरो, ह्वेल।

• i.माउसुली: कत्ला भएको सुक्खा छाला; भित्तामा हिँड्न मसिना रौँ भएका औँलाका गद्दी (यो भाग्न आफ्नो पुच्छर पनि छोड्न सक्छ)।
• ii.परेवा: प्वाँखले ढाकिएको शरीर; उड्न पखेटा र हलुका, खोक्रा हाड।
• iii.भ्यागुतो: ओसिलो, चिप्लो छाला; छाला र फोक्सोबाट सास फेर्दै पानी र जमिन दुवैमा बस्ने।

समानता: दुवै ढाड भएका जनावर हुन्; दुवै पानीमा बस्छन्; दुवैको शरीर डुङ्गा आकारको हुन्छ र पौडन दुवैमा पखेटा हुन्छन्।

दुवैमा स्तनधारीका लक्षण हुने भएकाले: तिनीहरू बच्चा जन्माउँछन् र दुध खुवाउँछन्; तिनको शरीरमा रौँ हुन्छन् (ह्वेलमा थोरै मात्र); तिनीहरू फोक्सोबाट सास फेर्छन्; तिनको मुटुमा चारओटा कोठा हुन्छन् र तिनीहरू तातो रगत भएका हुन्। चमेरो उड्ने र ह्वेल पौडने भए पनि यो कुरा बदलिँदैन।

अपुष्पक

हरितकण

खाना

राइज्वाइड। “जरा” शब्द प्रयोग भएन।

सपुष्पक

फूल फुल्ने: तोरी, धान, सयपत्री (वा मकै, आँप, गुलाफ)।

फूल नफुल्ने: मस, उनिउँ (निगुरो), च्याउ (वा पोखरीको हरियो लेउ)।

तोरीको (वा कुनै सानो फूल फुल्ने बिरुवाको) चित्र बनाउनुहोस् र यी भागको नाम लेख्नुहोस्: हाँगा जरासहितको मूल जरा, डाँठ, गाँठो, पात, टुसा, फूल, फल (कोसा)। कक्षा 7 को तोरीको बिरुवाको चित्र हेर्नुहोस्।

तोरी बढी विकसित हुन्छ। यसमा राम्रोसँग विकसित जरा, डाँठ र पात हुन्छन् र फूल पनि फुल्छ। फूलबाट फलभित्र बिउ बन्छ। बिउमा सानो बिरुवाका लागि खाना हुन्छ र त्यसको रक्षा गर्ने बलियो बोक्रा पनि हुन्छ। उनिउँमा जरा, डाँठ र पात हुन्छन्, तर फूल र बिउ हुँदैनन्: यसले ससाना बीजाणु बनाउँछ र बीजाणुबाट उम्रन यसलाई ओसिलो ठाउँ चाहिन्छ।

एकआपसमा खप्टिने दुईओटा वृत्त बनाउनुहोस्। बायाँको भागमा सल्लोमा मात्र भएका कुरा, दायाँको भागमा पिपलमा मात्र भएका कुरा र बिचमा दुवैमा भएका कुरा लेख्नुहोस्।

सल्लोमा मात्र: सियोजस्ता पात; कोनका कत्लामाथि नाङ्गा बिउ; फूल र फल हुँदैनन्; सोली घोप्ट्याएजस्तो आकारको रुख; जिम्नोस्पर्म।

दुवैमा (बिचमा): दुवै काठे काण्ड भएका अग्ला रुख हुन्; दुवैमा जरा, डाँठ र पात हुन्छन्; दुवैमा हरितकण हुन्छ र दुवैले आफ्नो खाना आफैँ बनाउँछन्; दुवैले बिउ बनाउँछन् (दुवै सपुष्पक हुन्)।

पिपलमा मात्र: लामो चुच्चो टुप्पा भएका फराकिला, पानजस्ता पात; यसका साना, गोला फलभित्र लुकेका ससाना फूल; फलभित्र बिउ; एन्जिओस्पर्म (दुईदलीय)।