परीक्षा अभ्यास

कुनै निश्चित ठाउँमा पाइने सबै सजीव र निर्जीव वस्तुको समग्र रूपलाई वातावरण भनिन्छ।

सजीवहरूले श्वासप्रश्वास गर्दा अक्सिजन लिई कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्छन्।

पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो।

एउटै वस्तुलाई फेरि प्रयोग गर्नुलाई पुनः प्रयोग भनिन्छ। (“वायुमण्डल” शब्द प्रयोग हुँदैन।)

पृथ्वीको चारैतिर रहेको विभिन्न ग्याँसको मिश्रण हावा हो। हावाको यो तहलाई वायुमण्डल भनिन्छ। यसमा धेरैजसो नाइट्रोजन (करिब 78 %) र अक्सिजन (करिब 21 %) हुन्छन्। थोरै कार्बन डाइअक्साइड र अन्य ग्याँस पनि हुन्छन्। सजीवलाई श्वासप्रश्वास गर्न हावाको अक्सिजन चाहिन्छ र हरिया बिरुवालाई खाना बनाउन हावाको कार्बन डाइअक्साइड चाहिन्छ। श्वासप्रश्वास र प्रकाश संश्लेषणबाट हावामा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइड सन्तुलित रहन्छन्।

पृथ्वीको सतहको करिब 71 % भाग पानीले ढाकेको छ। नदी, खोला, ताल, पोखरी, इनार, मूल र समुद्र पानीका स्रोत हुन्। हरेक सजीवलाई बाँच्न पानी चाहिन्छ; बिरुवालाई खाना बनाउन पनि पानी चाहिन्छ। पृथ्वीको धेरैजसो पानी समुद्रको नुनिलो पानी हो र हामीले प्रयोग गर्न सक्ने मिठो पानी धेरै थोरै छ। त्यसैले पानी खेर फाल्नु वा प्रदूषित गर्नुहुँदैन।

जमिनको सतहमा माटो हुन्छ। चट्टानका मसिना टुक्रा, खनिज र मरेका बिरुवा तथा जनावरका सडेगलेका भाग मिलेर माटो बनेको हुन्छ। बिरुवा माटोमा उम्रन्छन् र यसबाट पानी तथा खनिज लिन्छन्। मानिसहरूले माटोमा अन्न, फलफूल र तरकारी उमार्छन्। गँड्यौला, कमिला, मुसा र अनगिन्ती साना सजीवको वासस्थान पनि माटो नै हो। बिरुवाका जराले माटोलाई अड्याएर राख्छ। रुख काटिएका ठाउँमा वर्षाको पानीसँगै माटो बगेर जान्छ।

पृथ्वीमा ऊर्जाको मुख्य स्रोत सूर्य हो। सूर्यबाट ताप र प्रकाश पाइन्छ। सूर्यको तापका कारण पृथ्वी न्यानो रहन्छ। बिरुवाले घामको प्रकाश प्रयोग गरी खाना बनाउँछन् र जनावरले तिनै बिरुवा खान्छन्। यसरी हाम्रो सबै खानाको ऊर्जा सूर्यबाटै आएको हो। सूर्यको तापबाट पानी बाफ बन्छ। त्यही बाफबाट बादल बन्छ र वर्षा तथा हिउँ पर्छ। हामी सोलार प्यानेल र सोलार वाटर हिटरमा सौर्य ऊर्जा सिधै पनि प्रयोग गर्छौँ।

कुनै ठाउँको वातावरण बनाउने भागलाई त्यहाँका वातावरणीय अवयव भनिन्छ: हावा, पानी, माटो (जमिन), ऊर्जा (घाम), बिरुवा र जनावर। यी दुई किसिमका हुन्छन्: अजैविक (निर्जीव: हावा, पानी, माटो, प्रकाश, ताप) र जैविक (सजीव: बिरुवा, जनावर, सूक्ष्मजीव)। यी सबै एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्। बिरुवाले घाम, हावा, पानी र माटो प्रयोग गरी खाना बनाउँछन्। जनावरले बिरुवा खान्छन् र हावामा सास फेर्छन्। विच्छेदकले मरेका शरीरलाई माटोमा फर्काउँछन्।

आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न वातावरणलाई हानि नपुर्‍याई र स्रोतको गुणस्तर नबिगारी प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्नुलाई वातावरणमैत्री व्यवहार भनिन्छ। यस्तो व्यवहारबाट हावा, पानी र माटो सफा र प्राकृतिक अवस्थामा रहन्छन्। त्यसैले ती हाम्रा लागि र हामीपछि आउने पुस्ताका लागि पनि टिकिरहन्छन्। उदाहरण: फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने छुट्याएर तोकिएको ठाउँमा मात्र फाल्ने; कम्पोस्ट मल बनाउने; वस्तुको पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्ने; रुख रोप्ने र स्याहार्ने; डढेलो लाग्न नदिने; प्लास्टिक, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी कम प्रयोग गर्ने।

उदाहरणका लागि: पुराना कापी (खाली पाना रफ कामका लागि); एकातिर मात्र लेखिएका कागज; खाली सिसी र बोतल (सिसाकलम वा पानी राख्न); पुराना टिन, दुधका खोल र काटिएका प्लास्टिकका बोतल (गमलाका रूपमा); पुराना पत्रिका (सामान बेर्न वा किताबको गाता हाल्न); कपडाका झोला; पुराना कपडा (सफा गर्ने टालोका रूपमा); कार्टुनका बाकस (सामान राख्न)। घरमा पनि यस्तै धेरै वस्तु फेरि प्रयोग गर्न सकिन्छ: नुन र मसला राख्न सिसी, साना भाइबहिनीका लागि पुराना लुगा।

उदाहरणका लागि: पुराना पत्रिका, किताब र कार्टुन (यिनबाट नयाँ कागज र कार्टुन बनाइन्छ); प्लास्टिकका बोतल र बाल्टिन (पगालेर नयाँ प्लास्टिकका सामान बनाइन्छ); धातु: पुरानो फलाम, टिन, फुटेका आल्मोनियमका भाँडा र तामाको तार (पगालेर नयाँ वस्तु बनाइन्छ); काँचका बोतल। धेरै ठाउँमा कबाडीवाला घरघरमा आएर यी वस्तु किन्छन्।

बिरुवा र जनावर दुवैले श्वासप्रश्वास गर्छन्: हावाबाट अक्सिजन लिएर कार्बन डाइअक्साइड फाल्छन्। काठ र इन्धन बाल्दा पनि अक्सिजन खर्च भई कार्बन डाइअक्साइड निस्कन्छ। हरिया बिरुवाले घाममा प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछन्: तिनले कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन् र अक्सिजन फाल्छन्। यसरी श्वासप्रश्वासमा अक्सिजन खर्च हुन्छ र कार्बन डाइअक्साइड थपिन्छ। प्रकाश संश्लेषणमा कार्बन डाइअक्साइड खर्च हुन्छ र अक्सिजन थपिन्छ। दुवै प्रक्रिया सँगै चल्दा हावामा यी दुई ग्याँसको मात्रा सन्तुलित रहन्छ (चित्र 4.2)। त्यसैले वन फँडानी गर्दा यो सन्तुलन बिग्रन्छ।

• फोहोर भाँडामा मात्र फाल्ने र कुहिने र नकुहिने छुट्याउने।
• प्लास्टिक वा फोहोर कहिल्यै नबाल्ने: यसको धुवाँ विषालु हुन्छ।
• कपडाको झोला बोक्ने र प्लास्टिकका झोला, खोल र बोतल कम प्रयोग गर्ने।
• नदी, पोखरी वा इनारमा फोहोर नफाल्ने।
• छोटो दुरीका लागि मोटरसाइकल वा कार चढ्नुको सट्टा हिँडेर वा साइकलमा जाने।
• आवश्यक नभएका बेला बत्ती, पङ्खा र धारा बन्द गर्ने।
• रुख रोप्ने र तिनको स्याहार गर्ने।
• परिवार र साथीहरूलाई पनि यी बानीबारे बताउने।

प्लास्टिक नकुहिने भएकाले सयौँ वर्षसम्म माटो र पानीमा रहिरहन्छ। प्लास्टिक थुप्रिँदा ढल थुनिन्छ, माटो बिग्रन्छ र प्लास्टिक निल्ने जनावर मर्छन्। प्लास्टिक बाल्दा विषालु धुवाँ निस्कन्छ। यसको व्यवस्थापन यसरी गर्न सकिन्छ:

• कम प्रयोग: बजार जाँदा कपडा वा सनपाटको झोला बोक्ने; नचाहिने प्लास्टिकका झोला र पिउने पाइप नलिने; साना पोकाको सट्टा खुला सामान किन्ने।
• पुनः प्रयोग: प्लास्टिकका बोतल, सिसी र बाल्टिनलाई गमला बनाउन वा सामान राख्न फेरि प्रयोग गर्ने।
• पुनः चक्रण: प्लास्टिकलाई कुहिने फोहोरबाट छुट्टै राख्ने र फोहोर उठाउने वा कबाडीवालालाई दिने। यसो गर्दा यसबाट नयाँ वस्तु बनाउन सकिन्छ।
• कहिल्यै नबाल्ने वा नफाल्ने: नदी, खेत वा वनमा प्लास्टिक फाल्नुहुँदैन।
• नियम र चेतना: नगरपालिकाहरूले पातला प्लास्टिकका झोलामा प्रतिबन्ध लगाउन सक्छन्। विद्यालय र परिवारले सबैलाई यी बानी सिकाउन सक्छन्।

खानाका लागि अरूमा भर पर्ने जीवलाई उपभोक्ता भनिन्छ।

मरेका जीवलाई सडाउने, कुहाउने जीवलाई विच्छेदक भनिन्छ।

प्रकाशको प्रमुख स्रोत सूर्य हो।

किराफट्याङ्ग्रा खाएर बाँच्ने भ्यागुतो द्वितीय उपभोक्ता हो। (“उत्पादक” र “तृतीय” शब्द प्रयोग हुँदैनन्।)

“विच्छेदक” बाँकी रहन्छ।

पारिस्थितिक प्रणालीका निर्जीव भागलाई अजैविक तत्त्व भनिन्छ। उदाहरण: हावा (अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड, नाइट्रोजन), पानी, माटो (यसका खनिज र चट्टानसहित), सूर्यबाट आउने ताप र प्रकाश। सजीवहरू यिनमा भर पर्छन्: बिरुवालाई खाना बनाउन प्रकाश, पानी, हावा र माटो चाहिन्छ भने जनावरलाई बाँच्न हावा र पानी चाहिन्छ।

आफ्नो खाना आफैँ बनाउने भएकाले हरिया बिरुवालाई उत्पादक भनिन्छ। तिनले हरितकण (क्लोरोफिल) को सहायताले घाममा हावाको कार्बन डाइअक्साइड र माटोको पानीबाट खाना बनाउँछन्। अरू सबै सजीव तिनले बनाएको खानामा भर पर्छन्। उदाहरण: धान, गहुँ, मकै, तोरी, घाँस, आँप र केराका बोट, पालुङ्गो र पोखरीको लेउ।

ब्याक्टेरिया विच्छेदक हुन्। यिनले आफ्ना इन्जाइमद्वारा बिरुवा तथा जनावरका मरेका शरीर र फोहोर कुहाएर तिनलाई खनिजका रूपमा माटोमा मिलाउँछन्। बिरुवाले यिनै खनिज लिएर फेरि खाना बनाउँछन्। यसरी ब्याक्टेरियाले:

• पारिस्थितिक प्रणाली सफा राख्छन्: मरेका शरीर र फोहोर थुप्रिँदैनन्;
• माटोमा खनिज फर्काउँछन्: माटो मलिलो रहन्छ र बिरुवा हुर्किरहन्छन्;
• उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदकलाई जोड्ने चक्र पूरा गर्छन्।

अजैविक अवयव: हावा, पानी, माटो, चट्टान, खनिज, प्रकाश, ताप र ओसिलोपन। जमिनको भिरालोपन, ओसिलोपन र माटोको बनोटअनुसार त्यहाँ बस्न सक्ने बिरुवा र जनावर फरक हुन्छन्।
जैविक अवयव:

• उत्पादक: खाना बनाउने र अक्सिजन फाल्ने घाँस, बुटा, झाडी र रुख।
• प्राथमिक उपभोक्ता: किरा, मृग, खरायो, हात्ती र गैँडा जस्ता शाकाहारी जनावर।
• द्वितीय उपभोक्ता: शाकाहारी जनावर खाने स्याल, फ्याउरो र ब्वाँसो।
• तृतीय उपभोक्ता: प्राथमिक र द्वितीय उपभोक्ता खाने चितुवा र बाघ।
• विच्छेदक: मरेका शरीर कुहाएर माटोमा खनिज फर्काउने ब्याक्टेरिया र फन्जाइ।

यी सबै एकआपसमा जोडिएका हुने भएकाले वन सन्तुलनमा रहन्छ।

वनको सन्तुलन बिग्रन्छ:

• जरायो खाने बाघ र चितुवाले पर्याप्त खाना पाउँदैनन्। कतिपय भोकै मर्छन्। कतिपय वन छोडेर जान्छन् वा गाउँमा आएर बाख्रा र गाईवस्तु मार्छन्।
• जरायोले नखाँदा केही समयसम्म घाँस र साना बिरुवा बढी हुर्कन्छन्।
• जरायोले जस्तै घाँसपात खाने अरू जनावरमा र बाघले मारेका जरायोको बाँकी भाग खाने स्याल र गिद्ध जस्ता जनावरमा पनि असर पर्छ।

एउटा जनावर हराउँदा सिङ्गो पारिस्थितिक प्रणाली नै फेरिन्छ।