परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
24 प्रश्न
एकाइ 9 · पदार्थ
1. बाकसबाट मिल्ने शब्द छानेर खाली ठाउँ भर्नुहोस्
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ भौतिक रूपमा मिलेर बनेको पदार्थलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
मिश्रण
मिश्रण बनाउने पदार्थलाई मिश्रणका ……… भनिन्छ।
उत्तर
अवयव
……… मिश्रणमा अवयवहरू समान रूपले मिसिएका हुन्छन्।
उत्तर
समान
……… विधि प्रयोग गरेर गाउँघरमा रक्सी बनाइन्छ।
उत्तर
आसवन
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधिमा गह्रौँ पदार्थ परीक्षण नलीको ……… मा जम्मा हुन्छन्।
उत्तर
पिँध
(वाष्पीकरण शब्द बाँकी रहन्छ।)
3. ठिक वा बेठिक छुट्याउनुहोस्
वायु विभिन्न ग्याँसको मिश्रण हो।
उत्तर
ठिक। हावामा धेरैजसो नाइट्रोजन र अक्सिजन हुन्छन्। यसमा आर्गन, कार्बन डाइअक्साइड, पानीको बाफ र अन्य ग्याँस पनि हुन्छन्।
नुनपानीको घोल असमान मिश्रण हो।
उत्तर
बेठिक। नुनपानी समान मिश्रण हो: यसमा नुन सबैतिर बराबर फैलिएको हुन्छ र देखिँदैन।
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधिबाट रङहरू छुट्याउन सकिँदैन।
उत्तर
ठिक। घुलेका रङ सबैतिर बराबर फैलिएका हुन्छन् र सेन्ट्रिफ्युजमा घुमाउँदा पनि थिग्रिँदैनन्। तिनलाई क्रोमाटोग्राफीबाट छुट्याइन्छ।
आसवन विधिबाट रक्सी बनाउन सकिन्छ।
उत्तर
ठिक। रक्सी बनाउँदा जस्तै कुहाइएको अन्नको मिश्रणबाट आसवन गरेर अल्कोहल छुट्याइन्छ। (अल्कोहल भने अन्न कुहिँदा, फर्मेन्टेसनमै बन्छ; आसवनले त्यसलाई छुट्याएर जम्मा गर्छ।)
रक्तकोष छुट्याउन सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि अपनाइन्छ।
उत्तर
ठिक। सेन्ट्रिफ्युजमा गह्रौँ रक्तकोष नलीको पिँधमा जान्छन् र प्लाज्मा माथि रहन्छ।
4. फरक लेख्नुहोस्
समान मिश्रण र असमान मिश्रण
उत्तर
| समान मिश्रण | असमान मिश्रण |
|---|---|
| अवयव समान रूपले मिसिएका हुन्छन्। | अवयव समान रूपले मिसिएका हुँदैनन्। |
| अवयवलाई नाङ्गो आँखाले देख्न र छुट्याउन सकिँदैन। | अवयवलाई नाङ्गो आँखाले देख्न र छुट्याउन सकिन्छ। |
| हरेक भाग उस्तै हुन्छ। | फरक भाग फरक फरक हुन्छन्। |
| उदाहरण: नुनपानी, चिनीपानी, हावा। | उदाहरण: धमिलो पानी, बालुवा मिसिएको पानी, ढुङ्गा मिसिएको चामल। |
घोलक पदार्थ र घुलित पदार्थ
उत्तर
| घोलक पदार्थ | घुलित पदार्थ |
|---|---|
| अर्को पदार्थ घुल्ने पदार्थ। | घोलक पदार्थमा घुल्ने पदार्थ। |
| घोलमा प्रायः यो धेरै हुन्छ। | घोलमा प्रायः यो थोरै हुन्छ। |
| एउटा घोलमा एउटा घोलक पदार्थ हुन्छ। | एउटा घोलमा एक वा एकभन्दा बढी घुलित पदार्थ हुन सक्छन्। |
| उदाहरण: चिनीपानीमा पानी। | उदाहरण: चिनीपानीमा चिनी। |
5. कारण दिनुहोस्
चिनीपानीको घोललाई समान मिश्रण भनिन्छ।
उत्तर
चिनीपानीमा चिनी घुलेर पूरै पानीमा बराबर फैलिन्छ। त्यसैले यसको हरेक भाग उस्तै हुन्छ र नाङ्गो आँखाले चिनी देख्न सकिँदैन। यसरी अवयव समान रूपले मिसिएको मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ।
विभिन्न प्रकारका रङको मिश्रणलाई क्रोमाटोग्राफी विधिबाट छुट्याइन्छ।
उत्तर
कागजमा तरल सर्दा यसले रङहरूलाई पनि सँगै लैजान्छ, तर हरेक रङ आफ्नै गतिमा सर्छ। छिटो सर्ने रङ धेरै माथि पुग्छन् र ढिलो सर्ने पछाडि रहन्छन्। त्यसैले रङहरू छुट्टिन्छन्। घुलेका रङलाई छानेर, थिग्राएर वा घुमाएर छुट्याउन सकिँदैन, तर क्रोमाटोग्राफीले छुट्याउन सक्छ।
तरल र ठोसको मिश्रणमा भएका हलुका र गह्रौँ पदार्थ छुट्याउन सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
मिश्रणलाई धेरै छिटो घुमाउँदा गह्रौँ पदार्थ सबैभन्दा बेसरी बाहिरतिर, भाँडाको पिँधमा धकेलिन्छन्। हलुका पदार्थ भने तिनमाथि रहन्छन्। यसरी गह्रौँ र हलुका पदार्थ छुट्टिन्छन्। मिश्रणलाई त्यसै थिग्रिन छोड्दाभन्दा यसरी धेरै छिटो छुट्टिन्छन्।
नुनपानीको घोलबाट नुन छुट्याउन वाष्पीकरण विधि प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
नुन पानीमा घुलेको हुने भएकाले यसलाई छानेर रोक्न सकिँदैन। तर तताउँदा पानी सजिलै बाफ बन्छ, नुन भने बन्दैन (यसलाई उम्लन 1000 °C भन्दा धेरै बढी तापक्रम चाहिन्छ)। त्यसैले नुनपानी तताउँदा पानी बाफ बनेर उड्छ र नुन बाँकी रहन्छ।
6. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
मिश्रण भनेको के हो?
उत्तर
दुई वा दुईभन्दा बढी पदार्थ जोडिएर नयाँ पदार्थ नबनी भौतिक रूपमा मात्र मिसिएर बनेको पदार्थलाई मिश्रण भनिन्छ। यसमा हरेक पदार्थको आफ्नै गुण कायम रहन्छ र तिनलाई सजिला विधिबाट छुट्याउन सकिन्छ। उदाहरण: माटो, नुनपानी, दुध, हावा।
कस्तो प्रकारको मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ? कुनै दुई उदाहरणसहित बताउनुहोस्।
उत्तर
अवयवहरू सबैतिर समान रूपले मिसिएका हुन्छन् र तिनलाई नाङ्गो आँखाले देख्न वा छुट्याउन सकिँदैन भने त्यस्तो मिश्रणलाई समान मिश्रण भनिन्छ। उदाहरण: नुनपानी र चिनीपानी (सोडा पानी र हावा पनि)।
खोलाको धमिलो पानी र नुनपानीमध्ये कुनलाई असमान मिश्रण भनिन्छ? तर्क दिनुहोस्।
उत्तर
खोलाको धमिलो पानी असमान मिश्रण हो। यसमा माटो समान रूपले मिसिएको हुँदैन: यसका टुक्रा देखिन्छन्, पानी कतै बढी र कतै कम धमिलो हुन्छ र नचलाई राख्दा माटो पिँधमा थिग्रिन्छ। नुनपानीमा भने नुन सबैतिर बराबर फैलिएको हुन्छ र देखिँदैन। त्यसैले नुनपानी समान मिश्रण हो।
कस्तो गुण भएका मिश्रणलाई आसवन विधिबाट छुट्याइन्छ? लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै तरलमा त्योभन्दा धेरै फरक तापक्रममा उम्लने पदार्थ मिसिएको छ भने त्यस्तो मिश्रणलाई आसवन विधिबाट छुट्याइन्छ। जस्तै:
- तरलमा घुलेको ठोस, जस्तै पानीमा नुन: नुनभन्दा धेरै पहिले पानी उम्लिएर बाफ बन्छ। त्यसलाई चिस्याएर शुद्ध पानीका रूपमा जम्मा गरिन्छ;
- समान रूपले मिसिने तर फरक तापक्रममा उम्लने दुई तरल, जस्तै अल्कोहल (करिब 78 °C) र पानी (100 °C): पहिले उम्लने तरल पहिले जम्मा हुन्छ।
छुट्याउन खोजिएको तरल तातोले नबिग्रिई बाफ बन्न र फेरि तरल बन्न सक्नुपर्छ।
सेन्ट्रिफ्युजिङ विधि कहाँ र किन प्रयोग गरिन्छ? बताउनुहोस्।
उत्तर
तरलमा भएका गह्रौँ र हलुका पदार्थ छिटो छुट्याउनुपर्ने ठाउँमा सेन्ट्रिफ्युजिङ प्रयोग गरिन्छ:
- डेरीमा दुधबाट तर छुट्याउन (र मथेर दहीबाट नौनी छुट्याउन);
- अस्पताल र प्रयोगशालामा रगत जाँच्न रक्तकोषलाई प्लाज्माबाट छुट्याउन र पिसाब तथा अन्य नमुनाका ठोस भाग छुट्याउन;
- लुगा धुने मेसिनमा लुगाबाट पानी निकाल्न।
धेरै छिटो घुमाउँदा मिश्रणलाई आफैँ थिग्रिन छोड्दाभन्दा गह्रौँ भाग धेरै छिटो र राम्ररी पिँधमा पुग्ने भएकाले यो विधि प्रयोग गरिन्छ।
रगतमा भएका विभिन्न रसायन छुट्याउनुपर्दा कुन विधि प्रयोग गर्नुहुन्छ? कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
क्रोमाटोग्राफी। रगतमा घुलेका रसायन समान रूपले मिसिएका हुन्छन्। तिनलाई छानेर वा घुमाएर छुट्याउन सकिँदैन। क्रोमाटोग्राफीमा तरलले रसायनलाई धर्सो (वा नली) मा सार्छ र हरेक रसायन आफ्नै गतिमा सर्छ। त्यसैले ती छुट्टिन्छन् र तिनको पहिचान गर्न सकिन्छ। (रगतको तरल प्लाज्माबाट रक्तकोष मात्र छुट्याउन भने सेन्ट्रिफ्युजिङ प्रयोग गरिन्छ।)
हाम्रो दैनिक जीवनमा घोलको प्रयोग कहाँ कहाँ भएको पाइन्छ? चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
- बिरुवाले खाना बनाउन माटोबाट पानी र खनिज लवण घोलका रूपमा जराद्वारा लिन्छन्।
- हामीले खाएको खाना र औषधी पचेपछि घोलका रूपमा रगतमा सोसिन्छन्।
- पानीमा बस्ने जनावर र बिरुवाले पानीमा घुलेको अक्सिजन लिएर सास फेर्छन्।
- धेरै औषधी, पेय पदार्थ र जुस घोल हुन्: जीवनजलले झाडापखाला लागेका मानिसको ज्यान बचाउँछ; चिया र सर्बत घोल हुन्; कुल्ला गर्न नुनपानी प्रयोग गरिन्छ; स्पिरिट र स्यानिटाइजरले कीटाणु मार्छ।
तपाईँलाई एउटा गिलासमा नुनपानी र अर्को गिलासमा शुद्ध पानी दिइएको छ। नचाखीकन यीमध्ये शुद्ध पानी कुन हो भनेर छुट्याउनुपर्यो भने के गर्नुहुन्छ? मिश्रण छुट्याउने विधिका आधारमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
वाष्पीकरण विधिबाट छुट्याउन सकिन्छ। हरेक गिलासबाट अलिकति पानी दुईओटा सफा र सुक्खा चम्चा वा भाँडामा (वा काँचका दुईओटा सफा टुक्रामा) राख्नुपर्छ। सबै पानी नउडेसम्म तिनलाई बिस्तारै तताउनुपर्छ वा घाममा राख्नुपर्छ।
- जुनमा नुनको सेतो पाप्रो बाँकी रहन्छ, त्यसमा नुनपानी थियो।
- जुनमा केही पनि बाँकी रहँदैन, त्यसमा शुद्ध पानी थियो।