परीक्षा अभ्यास

चुम्बकले आकर्षण गर्ने वस्तुलाई चुम्बकीय वस्तु भनिन्छ।

साधारण सेलमा फिक्का सल्फ्युरिक अम्लको प्रयोग गरिन्छ।

चुम्बकले आकर्षण वा विकर्षण गर्ने वरिपरिको क्षेत्रलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ।
“विद्युत् चुम्बक” र “चुम्बकीय विद्युत्” कुनै खाली ठाउँमा पर्दैनन्।

बेठिक। यसलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ। ध्रुव चुम्बकका दुई छेउ हुन्। तिनमा तान्ने शक्ति सबैभन्दा धेरै हुन्छ।

ठिक।

ठिक।

ठिक।

धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा फ्युजको तार पग्लिन्छ। त्यसपछि त्यसलाई निकालेर मिल्दो नापको नयाँ तार हाल्नुपर्छ। यो काम ढिलो हुन्छ र असुरक्षित पनि हुन सक्छ। एम्.सी.बी. भने आफैँ स्विच अफ हुन्छ। गडबडी मिलाएपछि यसलाई माथि उठाउँदा यो फेरि काम गर्न थाल्छ। केही पनि फेर्नुपर्दैन। त्यसैले फ्युजभन्दा एम्.सी.बी. को प्रयोग सजिलो हुन्छ।

परिपथको क्षमताभन्दा बढी विद्युत् प्रवाह हुनासाथ फ्युजको तार कम तापक्रममै पग्लिन्छ र परिपथ टुट्छ। घरका तार र उपकरण खतरनाक हुने गरी तात्नुअघि नै विद्युत् प्रवाह रोकिन्छ। यसरी उपकरण बिग्रनबाट र घर आगलागीबाट जोगिन्छन्। त्यसैले फ्युजलाई सुरक्षात्मक तार भनिन्छ।

चुम्बकको वरिपरि जति क्षेत्रसम्म यसको असर (चुम्बकीय वस्तुमाथि हुने आकर्षण वा विकर्षण) अनुभव गर्न सकिन्छ, त्यहाँसम्मको क्षेत्रलाई चुम्बकीय क्षेत्र भनिन्छ। बलियो चुम्बकको चुम्बकीय क्षेत्र कमजोर चुम्बकको भन्दा टाढासम्म पुग्छ।

फलामको टुक्रामा बेरिएको तारको क्वाइलबाट विद्युत् प्रवाह गराएर बनाइएको चुम्बकलाई विद्युत् चुम्बक भनिन्छ। विद्युत् प्रवाह भइरहुन्जेल मात्र यो चुम्बक रहन्छ।
बनाउने तरिका:

1. एउटा फलामको किला र करिब 1 m कुचालकले ढाकेको तामाको तार लिइन्छ।
2. किलामा तारलाई सधैँ एकै दिशामा 80 देखि 100 फन्का बेरिन्छ।
3. तारका दुई टुप्पाको प्लास्टिक खुर्केर हटाइन्छ र तिनलाई स्विच हुँदै ड्राइसेलका दुई ध्रुवसँग जोडिन्छ।
4. विद्युत् प्रवाह भइरहुन्जेल किलामा पिन र फलामको धुलो टाँसिन्छ: किला विद्युत् चुम्बक बनेको हुन्छ। विद्युत् प्रवाह रोक्दा पिन झर्छन्।

विद्युत् प्रवाह हुने गरी विद्युत्को स्रोत, सुचालक तार र लोड जोडेर बनाइएको निरन्तर बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
यसका लागि कम्तीमा यी उपकरण चाहिन्छन्:

1. विद्युत्को स्रोत, जस्तै: सेल;
2. सुचालक तार, जस्तै: तामाको तार;
3. लोड, जस्तै: बल्ब।

परिपथ खोल्न र बन्द गर्न प्रायः एउटा स्विच पनि जोडिन्छ।

विद्युत् प्रवाह हुँदा धेरै तातेर विद्युत् ऊर्जालाई ताप ऊर्जामा बदल्ने धातुको क्वाइललाई हिटिङ इलेमेन्ट भनिन्छ। यो प्रायः नाइक्रोमबाट बनेको हुन्छ।
उदाहरण: कोठा तताउने हिटरको क्वाइल र विद्युत् कित्लीभित्रको इलेमेन्ट। इस्त्री, इमर्सन रड र राइस कुकरमा पनि हिटिङ इलेमेन्ट हुन्छ।

तामा र जस्ताजस्ता दुई फरक धातुका पातालाई फिक्का सल्फ्युरिक अम्लजस्तो अम्लमा डुबाएर बनाइएको सेललाई साधारण सेल भनिन्छ। यसले रासायनिक ऊर्जालाई विद्युत् ऊर्जामा बदल्छ।
आलुको सेल:

1. एउटा आलु, जस्ताको सानो पाता (वा जस्ताको जलप लगाएको किला) र तामाको सानो पाता (वा तामाको मोटो तार) लिइन्छ।
2. दुवै पातालाई एकअर्कासँग नछोइने गरी केही सेन्टिमिटरको दुरीमा आलुमा गाडिन्छ।
3. दुवै पातालाई तामाका तारले ग्याल्भानोमिटरसँग जोडिन्छ।
4. ग्याल्भानोमिटरको सुई सर्छ: सानो विद्युत् प्रवाह हुन्छ। आलुको रसले अम्लको काम गर्छ र दुई फरक धातुबाट विद्युत् उत्पादन हुन्छ।

सेल, स्विच र बल्बलाई एउटै घेरामा जोडिन्छ। तारलाई सिधा रेखाले देखाइन्छ।

1. म आफैँ फ्युज फेर्ने कोसिस गर्दिनँ। फ्युज बक्स छुँदा खतरनाक करेन्ट लाग्न सक्छ।
2. अन भएका उपकरण, विशेष गरी हिटर, इस्त्री र कित्लीजस्ता ठुला उपकरण अफ गर्छु वा तिनको प्लग निकाल्छु। एकैसाथ धेरै उपकरण चलेकाले फ्युज गएको हुन सक्छ।
3. फ्युज बक्स र जलेको गन्ध आउने तारबाट टाढै बस्छु। भिजेको हातले तिनलाई कहिल्यै छुँदिनँ।
4. आमाबुबा वा छिमेकी ठुला मानिसलाई भन्छु वा बिजुली मिस्त्री बोलाउँछु। यसो गर्दा जानकार मानिसले गडबडी पत्ता लगाएर मिल्दो नापको नयाँ फ्युज तार हाल्न सक्छन्।

यो विचार खतरनाक छ। रोनिसका बुबाले यसो गर्नुहुँदैन।

1. फ्युजको तार कम तापक्रममा पग्लियोस् भनेर मसिनो बनाइएको हुन्छ। मोटो तामाको तार सजिलै पग्लँदैन। त्यसैले धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा पनि परिपथ टुट्दैन।
2. यस्तो बेला घरका तार र उपकरण धेरै तात्छन्। उपकरण बिग्रन सक्छन् र आगलागी हुन सक्छ।
3. फ्युज बारम्बार जानु कुनै गडबडी भएको सङ्केत हो: एकैसाथ धेरै उपकरण चलाइएको हुन सक्छ वा तार वा उपकरणमा खराबी हुन सक्छ।

त्यसको सट्टा उहाँले कारण पत्ता लगाउनुपर्छ: धेरै बिजुली खाने उपकरण एकैसाथ कम चलाउनुपर्छ, बिजुली मिस्त्रीबाट तार र उपकरण जाँच गराउनुपर्छ अनि मिल्दो क्षमताको फ्युज तार हाल्नुपर्छ वा एम्.सी.बी. जडान गर्नुपर्छ।

छेस्काले अड्याइएको एम्.सी.बी. धेरै विद्युत् प्रवाह हुँदा अफ हुन सक्दैन। त्यस घरमा एम्.सी.बी. नै नभएजस्तो हुन्छ। तार धेरै तात्छन्, उपकरण बिग्रन सक्छन् र घरमा आगलागी हुन सक्छ। बिग्रेको उपकरण छुने मानिसलाई जोडले करेन्ट पनि लाग्न सक्छ।
सुझाव:

1. छेस्का तुरुन्तै हटाउनुपर्छ। एम्.सी.बी. लाई कहिल्यै अड्याउनुहुँदैन।
2. हिटर, इस्त्री, कित्ली र पानी तान्ने पम्पजस्ता धेरै बिजुली खाने उपकरण एकैसाथ चलाउनुहुँदैन।
3. एम्.सी.बी. झर्नुको कारण बनेको तार वा उपकरणको खराबी पत्ता लगाएर मर्मत गर्न बिजुली मिस्त्री बोलाउनुपर्छ।

1. घरमा: बत्ती बाल्न र पङ्खा, फ्रिज, राइस कुकर, इस्त्री, पानी तान्ने पम्प र लुगा धुने मेसिन चलाउन विद्युत् चाहिन्छ।
2. सञ्चार: फोन, टेलिभिजन, रेडियो, कम्प्युटर र इन्टरनेट सबैलाई विद्युत् चाहिन्छ।
3. शिक्षा र स्वास्थ्य: विद्यालयमा कम्प्युटर र प्रोजेक्टर प्रयोग हुन्छन्। अस्पतालका एक्स-रे मेसिन, ज्यान बचाउने मेसिन र औषधी राख्ने फ्रिज विद्युत्बाटै चल्छन्।
4. उद्योग र खेती: कलकारखाना, मिल र सिँचाइका पम्प विद्युत्बाट चल्छन्।
5. यातायात: विद्युतीय बस, कार र केबलकार विद्युत्बाट चल्छन्। पेट्रोल र डिजेलका गाडीबाट जस्तो यिनबाट सहरको हावा प्रदूषित हुँदैन।
6. सफा ऊर्जा: नेपालमा धेरैजसो विद्युत् आफ्नै नदीबाट उत्पादन हुन्छ। त्यसैले यसको प्रयोग गर्दा विदेशबाट पेट्रोल, डिजेल र ग्याँस किन्न लाग्ने पैसा जोगिन्छ।

यसरी विद्युत्बिना आधुनिक जीवनको झन्डै कुनै पनि काम हुँदैन। त्यसैले विद्युत् ऊर्जाको अत्यावश्यक स्रोत, अर्थात् मानिसका लागि अत्यावश्यक वस्तु भइसकेको छ।