परीक्षा अभ्यास

खाने नुनको रासायनिक नाम सोडियम क्लोराइड हो।

खानेकुरा फुलाउन खाने सोडा प्रयोग गरिन्छ।

चिनी प्रायः उखुको रसबाट बनाइन्छ।

धेरैजसो साबुन र डिटरजेन्टमा सोडियम धातु हुन्छ।
(“चिनी” शब्द कुनै खाली ठाउँमा चाहिँदैन।)

सरसफाइमा प्रयोग हुने रसायनलाई सफा गर्ने पदार्थ भनिन्छ। यिनबाट फोहोर, चिल्लो र दाग हट्छन्। तीमध्ये केहीबाट कीटाणु पनि मर्छन्।

खाने सोडालाई तताउँदा वा अमिलो कुरासँग मिसाउँदा कार्बन डाइअक्साइड ग्याँस निस्कन्छ। ग्याँसका फोका पिठोभित्रै थुनिन्छन्। त्यसैले पिठो फुल्छ र नरम तथा स्पन्जजस्तो खुकुलो हुन्छ।

• खाने नुन: खानेकुरालाई नुनिलो स्वाद दिन र अचार जोगाउन।
• चिनी: चिया र खानेकुरा गुलियो बनाउन र जाम जोगाउन।

(खाने सोडा, तेल, घिउ वा भिनेगर र तिनका प्रयोग लेखे पनि ठिक हुन्छ।)

कुनै वस्तु छुँदा भाइरस हाम्रो हातमा टाँसिन्छन्। त्यही हातले आँखा, नाक वा मुख छुँदा ती शरीरभित्र पस्छन्। कोरोनाजस्ता धेरै भाइरसको बाहिर चिल्लो पत्र हुन्छ। साबुनले यो पत्र फुट्छ र भाइरस छालाबाट छुट्छन्। अनि पानीसँगै ती पखालिन्छन्। साबुनपानी नभएको बेला अल्कोहल भएको स्यानिटाइजरले हातका कीटाणु मर्छन्। यसरी हात धुँदा र स्यानिटाइजर लगाउँदा भाइरस शरीरमा पस्नुअघि नै रोकिन्छन्।

• रबरका पन्जा र बुट लगाउनुपर्छ र ताजा हावाका लागि झ्याल वा ढोका खोल्नुपर्छ।
• दागलाई ब्रसले ट्वाइलेट क्लिनर वा डिटरजेन्ट लगाएर माझ्नुपर्छ।
• कीटाणु मार्न, दुर्गन्ध हटाउन र झिँगा भगाउन भुइँ र प्यानलाई पानीमा फेनोल (फिनाइल) मिसाएर धुनुपर्छ।
• धेरै पानीले राम्ररी पखाल्नुपर्छ।
• दुईओटा सफा गर्ने पदार्थ कहिल्यै मिसाउनुहुँदैन। केही मिश्रणबाट विषालु ग्याँस निस्कन्छ।
• शौचालय दिनहुँ सफा गर्नुपर्छ र फ्लस गर्न त्यहाँ एक बाल्टिन पानी राख्नुपर्छ।

साबुनपानीमा यो मसी घुल्दैन। त्यसैले स्टेन रिमुभर प्रयोग गर्नुपर्छ: दागमा अलिकति लगाएर बिस्तारै माड्नुपर्छ, केही मिनेट त्यत्तिकै छोड्नुपर्छ, अनि कपडा डिटरजेन्टले धोएर पखाल्नुपर्छ। (ह्यान्ड स्यानिटाइजरजस्ता अल्कोहल भएका पदार्थ थोरै लगाउँदा पनि डटपेनको मसी खुकुलो हुन्छ।) दाग सुकेर बस्नुअघि नै छिटो सफा गर्नुपर्छ।

• i.चिनी खानेकुरा र पेय गुलियो बनाउन र जाम जोगाउन प्रयोग गरिन्छ। खाने सोडा पाउरोटी र केक फुलाउन र एसिडिटीको औषधीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। नुन खानेकुरालाई नुनिलो स्वाद दिन र अचार, माछा तथा मासु जोगाउन प्रयोग गरिन्छ।
• ii.धेरै चिनी खाँदा दाँत कुहिन्छन्, शरीरको तौल धेरै बढ्छ (मोटोपना) र मधुमेह हुन सक्छ। धेरै खाने सोडा खाँदा पेट फुल्ने, बान्ता हुने र पखाला लाग्ने हुन्छ। धेरै नुन खाँदा रक्तचाप बढ्छ र मुटु तथा मिर्गौलाका रोग लाग्न सक्छन्।

धातुबाट ताप र विद्युत् सजिलै प्रसारण हुन्छ (सर्छ)।

फलाम, तामा र सुन धातुका उदाहरण हुन्।

फलामलाई कार्बनसँग मिसाएर मिश्रित धातु स्टिल (इस्पात) बनाइन्छ।
(“खनिज” शब्द कुनै खाली ठाउँमा चाहिँदैन।)

सामान्यतया कडा र टल्किने, पिटेर पाता र तानेर तार बनाउन सकिने, ताप र विद्युत् सर्ने तथा ठोक्दा टिङ आवाज आउने पदार्थलाई धातु भनिन्छ। उदाहरण: फलाम, तामा, सुन।

तीनओटा गुण:

1. धातुको टलक हुन्छ (यी टल्किन्छन्)।
2. धातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिन्छ।
3. धातु ताप र विद्युत्का सुचालक हुन्।

1. वस्तुलाई कडा ढुङ्गामाथि राखेर हथौडाले हिर्काउने। ठोस अधातु फुट्छ वा धुलो हुन्छ; धातु भने चेप्टिन्छ।
2. वस्तुलाई सेल र बल्ब भएको परिपथको खाली ठाउँमा राख्ने। अधातु राख्दा बल्ब बल्दैन; धातु राख्दा बल्छ।

(अरू परीक्षण: ठोक्दा अधातुबाट मधुरो आवाज आउँछ र यसको टलक हुँदैन।)

1. धातु तापका सुचालक हुन्छन्। त्यसैले आगोको ताप छिट्टै खानासम्म पुग्छ।
2. धातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिन्छ। त्यसैले यिनलाई पिटेर र थिचेर भाँडाको आकार दिन सकिन्छ। (धातु बलिया पनि हुन्छन् र यिनको पग्लने बिन्दु उच्च हुने भएकाले आगोमा पग्लँदैनन्।)

धातुका गुण नभएका पदार्थलाई अधातु भनिन्छ: यी प्रायः नरम र नटल्किने हुन्छन्, ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँदैन, यिनलाई पिटेर पाता वा तानेर तार बनाउन सकिँदैन र यी ताप र विद्युत्का कुचालक हुन्छन्। उदाहरण: अक्सिजन र सल्फर (कार्बन, नाइट्रोजन र हाइड्रोजन पनि)।

• फलाम: भवनका छड; काँटी, औजार र भाँडा। (स्टिल, पाता र तार पनि।)
• तामा: बिजुलीका तार; गाग्री र अरू भाँडा। (सिक्का, मूर्ति र पित्तल पनि।)
• सुन: गरगहना; सिक्का र तक्मा। (दाँतका खोल र फोनका पार्टपुर्जा पनि।)

• साबुन, डिटरजेन्ट र फेनोल धेरै प्रयोग गर्दा माटो र पानी प्रदूषित हुन्छन्। डिटरजेन्ट ढिलो कुहिन्छन्। यिनबाट माटो बिग्रन्छ, बोटबिरुवालाई हानि पुग्छ र माछा मर्छन्।
• ब्लेड, काँटी र बट्टाजस्ता धातुका फोहोर कुहिँदैनन्। यिनबाट जमिन फोहोर हुन्छ र मानिस तथा जनावरलाई चोट लाग्न सक्छ।
• ब्याट्री र थर्मोमिटरमा हुने सिसा र पारोजस्ता विषालु धातुबाट जलचर र मानिसलाई हानि पुग्छ।
• कोइला, डिजेल र पेट्रोल बाल्दा र सिमेन्ट बनाउँदा निस्कने धुवाँ र कार्बन डाइअक्साइडले हावा प्रदूषित हुन्छ।

प्रायः भेटिने फोहोर: चाउचाउ, बिस्कुट र चकलेटका खोल; प्लास्टिकका बोतल र झोला; जुसका बट्टा; कागज; बचेको खाना; कलमका रिफिल।

सुझाव:

1. कागज, प्लास्टिक, धातु र खानेकुराका फोहोरका लागि नाम लेखिएका छुट्टाछुट्टै डस्टबिन राख्ने।
2. विद्यार्थीलाई प्लास्टिकको खोलमा होइन, बट्टामा खाजा र पटकपटक प्रयोग गर्न मिल्ने बोतलमा पानी ल्याउन भन्ने।
3. क्यान्टिनमा प्याकेटका जंक फुड बेच्न बन्द गर्ने।
4. बचेको खाना र पातपतिङ्गरबाट विद्यालयको बगैँचाका लागि कम्पोस्ट मल बनाउने।
5. कागज, बोतल र धातु पुनः चक्रणका लागि कबाडीवालालाई बेच्ने।
6. हरेक हप्ता पालैपालो एउटा कक्षाको जिम्मामा सरसफाइ अभियान चलाउने।

सिसा विषालु धातु हो। सिसा मिसाइएको पेट्रोल इन्जिनमा बल्दा सिसाका ससाना कण धुवाँसँगै बाहिर निस्कन्छन्। मानिसहरू ती कण सासमा लिन्छन् र ती माटो, पानी र बालीमा पनि थुप्रिन्छन्। सिसाबाट दिमाग र स्नायुमा हानि पुग्छ। बालबालिकामा यसको असर झन् बढी हुन्छ: उनीहरूको सिकाइ र वृद्धि ढिलो हुन्छ। यसबाट मिर्गौला र रगतमा पनि हानि पुग्छ। त्यसैले वातावरणविद्हरू आपत्ति जनाउँछन्। यही कारणले संसारभर गाडीका लागि सिसा मिसाइएको पेट्रोलमा प्रतिबन्ध लगाइयो। यस्तो पेट्रोल बेच्ने अन्तिम देशले पनि सन् 2021 मा यसको बिक्री बन्द गर्‍यो।

चारओटा अनुच्छेद बनाउनुहोस्। 1. तपाईँको गाउँ र यसलाई के कुराले सुन्दर बनाउँछ। 2. फोहोर कहाँबाट आउँछ (प्याकेट, प्लास्टिक, पसल र घरका फोहोर, जथाभाबी फाल्ने बानी)। 3. फोहोरले के हानि गर्छ (दुर्गन्ध, झिँगा र लामखुट्टे, रोग, थुनिएका ढल, फोहोर खोला, जनावरलाई हानि)। 4. समाधान (फोहोर छुट्याउने, कम्पोस्ट मल, पुनः चक्रण, कम प्लास्टिक, सरसफाइ अभियान, फोहोर फाल्नेबारे नियम) र तपाईँ आफैँ के गर्नुहुन्छ।

हाम्रो गाउँ सुन्दर ठाउँ

हाम्रो गाउँ हरियो डाँडाको काखमा छ। यहाँ गरा परेका खेत, कलकल बग्ने खोला र अग्ला रुख छन्। बिहान चराहरू चिरबिर गर्छन्। घाम लागेको दिन टाढा सेता हिमाल देखिन्छन्। यहाँका मानिस एकअर्कालाई सघाउँछन्। हामीलाई हाम्रो गाउँप्रति गर्व छ।

तर हाम्रो गाउँ जति सफा हुनुपर्ने हो, त्यति सफा छैन। सडकको छेउमा र खोलामा प्लास्टिकका झोला, चाउचाउका खोल र बोतल छरिएका छन्। पसलहरू आफ्नो फोहोर घरपछाडि फाल्छन्। कोही कोही खोलाको किनारमा फोहोर थुपार्छन्। प्लास्टिक नकुहिने भएकाले वर्षौँसम्म थुप्रिँदै जान्छ।

यो फोहोरका कारण धेरै समस्या आएका छन्। फोहोर गन्हाउँछ र त्यसमा झिँगा, मुसा र लामखुट्टे जम्मा हुन्छन्। यिनले झाडापखाला र डेङ्गुजस्ता रोग सार्छन्। प्लास्टिक अड्किएर ढल थुनिँदा वर्षायाममा सडकमा पानी भरिन्छ। प्लास्टिकका झोला खाने गाईवस्तु बिरामी पर्छन्। पहिले माछा पाइने खोला अहिले फोहोर भएको छ।

यी समस्या हामी मिलेर समाधान गर्न सक्छौँ। हरेक घरले आफ्नो फोहोर छुट्याउन सक्छ: खानेकुरा र पातपतिङ्गर कम्पोस्ट खाल्डोमा र कागज, बोतल तथा धातु कबाडीवालाका लागि। पसल जाँदा कपडाको झोला बोकेर प्लास्टिकको झोला लिन अस्वीकार गर्न सकिन्छ। वडा कार्यालयले डस्टबिन राख्न र जथाभाबी फोहोर फाल्नेलाई जरिमाना गर्न सक्छ। हाम्रो विद्यालयले हरेक महिना सरसफाइ दिवस मनाउन सक्छ। हामी हरेकले थोरै थोरै गरे हाम्रो गाउँ सुन्दर मात्र होइन, सफा र स्वस्थ पनि हुनेछ।