परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
33 प्रश्न
एकाइ 11 · पृथ्वी र अन्तरिक्ष
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी भागलाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी भागलाई क्रस्ट भनिन्छ।
पृथ्वीको सबैभन्दा तातो भाग भित्री कोर हो। यसको तापक्रम __________ °C भन्दा बढी हुन्छ।
उत्तर
भित्री कोरको तापक्रम 5000 °C भन्दा बढी हुन्छ: लगभग सूर्यको सतहजत्तिकै तातो।
एक वर्षमा ग्रीष्म ऋतु, __________, __________ र __________ हुन्छन्।
उत्तर
एक वर्षमा ग्रीष्म ऋतु, शरद् ऋतु, शिशिर ऋतु र वसन्त ऋतु हुन्छन्।
चट्टान र खनिजको भौतिक खियाइ र रासायनिक विच्छेदनलाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
चट्टान र खनिजको भौतिक खियाइ र रासायनिक विच्छेदनलाई विघटन भनिन्छ।
पृथ्वीबाट सबैभन्दा नजिकको तारा __________ हो।
उत्तर
पृथ्वीबाट सबैभन्दा नजिकको तारा सूर्य हो।
सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह __________ हो।
उत्तर
सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह बुध हो।
सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चम्किलो ग्रह __________ हो।
उत्तर
सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चम्किलो ग्रह शुक्र हो।
हावाले एक ठाउँको माटो उडाएर अर्को ठाउँमा थुपार्छ। नयाँ ठाउँमा माटो थुप्रिने यो प्रक्रियालाई __________ भनिन्छ।
उत्तर
नयाँ ठाउँमा माटो थुप्रिने प्रक्रियालाई निक्षेपण भनिन्छ। माटो उडाएर लैजानु चाहिँ भूक्षय हो।
3. तलका वाक्य पढी ठिक र बेठिक छुट्याउनुहोस्
वरुण सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो।
उत्तर
ठिक। वरुण आठौँ ग्रह हो। सूर्यबाट यो पृथ्वीभन्दा करिब 30 गुणा टाढा छ।
पृथ्वीले दीर्घवृत्ताकार कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छ।
उत्तर
ठिक। पृथ्वीको कक्ष दीर्घवृत्त भए पनि लगभग वृत्तजस्तै छ।
चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्न करिब 365 दिन लगाउँछ।
उत्तर
बेठिक। चन्द्रमाले करिब 27 दिनमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ (एउटा पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमासम्म करिब साढे 29 दिन)। करिब 365 दिनमा सूर्यको परिक्रमा गर्ने त पृथ्वी हो।
सौर्यमण्डलको सबैभन्दा चिसो ग्रह शनि हो।
उत्तर
बेठिक। सूर्यबाट धेरै टाढा भएका अरुण र वरुण शनिभन्दा चिसा छन्। नापिएको सबैभन्दा चिसो हावा अरुणमा छ।
पृथ्वीको भित्री भागको सबैभन्दा बाक्लो तह क्रस्ट हो।
उत्तर
बेठिक। क्रस्ट त सबैभन्दा पातलो तह हो। करिब 2,900 km बाक्लो म्यान्टल सबैभन्दा बाक्लो तह हो।
4. फरक लेख्नुहोस्
ग्रह र पुच्छ्रेतारा
उत्तर
| ग्रह | पुच्छ्रेतारा |
|---|---|
| चट्टान वा ग्याँसका ठुला गोला पिण्ड हुन्। | केही km चौडा बरफ र धुलोका साना डल्ला हुन्। |
| लगभग गोलो कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन्। | लामो तन्किएको दीर्घवृत्ताकार कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्छन्। |
| पुच्छर हुँदैन। | सूर्यको नजिक आउँदा सूर्यको उल्टोतिर फर्किएको लामो पुच्छर बन्छ। |
| वर्षौँवर्षसम्म एकनासले चम्किन्छन्। | सूर्यको नजिक आउँदा मात्र देखिन्छन्; टाढा जाँदै गर्दा धमिलिँदै हराउँछन्। |
भूक्षय र निक्षेपण
उत्तर
| भूक्षय | निक्षेपण |
|---|---|
| कुनै ठाउँबाट माटो खिइएर अन्यत्र लगिनु भूक्षय हो। | बगाएर ल्याइएको माटो अर्को ठाउँमा थुप्रिनु निक्षेपण हो। |
| पानी वा हावा वेगले बग्ने ठाउँमा हुन्छ: भिर, नदीकिनार, नाङ्गो जमिन। | पानी वा हावा सुस्ताउने ठाउँमा हुन्छ: समथर भूभाग, नदीको मुख, ताल। |
| त्यस ठाउँको मलिलो पहिलो तहको माटो सकिन्छ। | त्यस ठाउँमा नयाँ माटो थपिन्छ (मसिनो मलिलो माटो भए राम्रो, खेत पुरिए नराम्रो)। |
क्रस्ट र कोर
उत्तर
| क्रस्ट | कोर |
|---|---|
| पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी तह हो। | पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री भाग हो। |
| पातलो छ: 5–70 km। | बाक्लो छ: जम्मा करिब 3,500 km अर्धव्यास। |
| चट्टान र माटोबाट (सिलिकेट खनिजबाट) बनेको छ। | धातु, फलाम र निकेलबाट बनेको छ। |
| सतहमा चिसो छ। | निकै तातो छ: 4,000 °C देखि 5,000 °C भन्दा बढी। |
| ठोस छ। | बाहिरी कोर तरल छ; भित्री कोर ठोस छ। |
| हामी यसैमा बस्छौँ। | त्यहाँ कोही पुगेको छैन: भूकम्पका तरङ्गबाट यसबारे थाहा पाइएको हो। |
उल्का र उल्कापिण्ड
उत्तर
| उल्का | उल्कापिण्ड |
|---|---|
| अन्तरिक्षका साना पिण्ड हावामा जल्दा देखिने प्रकाशको धर्सो हो। | जमिनसम्म आइपुग्ने अन्तरिक्षको पिण्डको टुक्रा हो। |
| 80 देखि 100 km माथि पूरै जलेर सकिन्छ। | पूरै जलेर नसकिने जति ठुलो हुन्छ। |
| एक सेकेन्डका लागि “खसेको तारा” का रूपमा देखिन्छ। | यसलाई टिपेर सङ्ग्रहालयमा राख्न सकिन्छ। |
तारा र ग्रह
उत्तर
| तारा | ग्रह |
|---|---|
| आफ्नै प्रकाश र ताप हुन्छ। | आफ्नै प्रकाश हुँदैन; सूर्यको प्रकाश परावर्तन गर्छन्। |
| निकै तातो ग्याँसका विशाल गोला हुन्। | धेरै साना हुन्छन्; चट्टान वा ग्याँस र तरलबाट बनेका हुन्छन्। |
| रातको आकाशमा टिमटिमाउँछन्। | प्रायः नटिमटिमाई एकनासले चम्किन्छन्। |
| सूर्य एउटा तारा हो। | ताराको परिक्रमा गर्छन्: पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्छ। |
5. कारण दिनुहोस्
पृथ्वीको भित्री कोरमा वस्तुहरू ठोस हुन्छन्।
उत्तर
भित्री कोरमाथि पृथ्वीका अरू सबै तह छन्। तिनको तौलले यसमा अत्यधिक चाप पर्छ: हावाको चापभन्दा दसौँ लाख गुणा बढी। यो चापले फलाम र निकेललाई निकै कसिलो गरी थिच्ने भएकाले 5,000 °C भन्दा बढी तापक्रममा पनि ती पग्लिन सक्दैनन्। त्यसैले भित्री कोर ठोस हुन्छ।
भूक्षय र निक्षेपण सँगसँगै हुने प्रक्रिया हुन्।
उत्तर
पानी वा हावाले बगाएर लगेको माटो हराउँदैन: पानी वा हावा सुस्ताएपछि त्यो कतै न कतै थुप्रिनुपर्छ। त्यसैले एउटा ठाउँबाट माटाको भूक्षय हुँदा अर्को ठाउँमा त्यसको निक्षेपण हुन्छ। पहाडमा आफ्नो किनार काट्ने नदीले त्यो माटो समथर भूभागमा थुपार्छ।
सूर्य ताप र प्रकाशको प्रमुख स्रोत हो।
उत्तर
सूर्य एउटा तारा हो: निकै तातो ग्याँसको विशाल गोला। यसको केन्द्रमा (करिब 1 करोड 50 लाख °C) अपार ऊर्जा बन्छ र यो ताप र प्रकाशका रूपमा बाहिर निस्कन्छ। पृथ्वीले आफ्नो लगभग सबै ताप र प्रकाश सूर्यबाट पाउँछ: यसले जमिन, समुद्र र हावा तताउँछ, हावा, वर्षा र नदी चलाउँछ र बोटबिरुवालाई खाना बनाउन दिन्छ। पृथ्वीभित्रको तापजस्ता अरू स्रोत यसका तुलनामा निकै साना छन्।
6. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
माटो भनेको के हो?
उत्तर
जमिनको माथिल्लो खुकुलो तह माटो हो। यो चट्टान र खनिजका ससाना टुक्रा, जैविक पदार्थ (कुहिएका बोटबिरुवा र जनावरबाट बनेको ह्युमस) र तिनका बिचका खाली ठाउँमा रहेको हावा र पानी मिलेर बनेको हुन्छ। यो चट्टानबाट विघटनद्वारा बन्छ र यसैमा बोटबिरुवा उम्रन्छन्।
माटो बन्ने प्रक्रियाको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
माटो चट्टानबाट विघटनद्वारा बन्छ। पृथ्वीको सतहमा भएका चट्टान र खनिज मुख्यतया पानी, हावा र मौसमका कारण टुक्रिन्छन्; जीवहरूले पनि यसमा सघाउँछन्:
- क.नदीले बगाएका ढुङ्गा एकआपसमा ठोकिँदै खिइएर गिट्टी, बालुवा र मसिना कण बन्छन्।
- ख.दिनमा तात्दा र रातमा सेलाउँदा चट्टान फुक्छ र खुम्चिन्छ। यसो हुँदा हुँदा चट्टान चर्केर साना टुक्रामा फुट्छ।
- ग.चट्टानका चिराभित्र पानी पस्छ; जमेपछि यो फुकेर चट्टान फुटाउँछ। पानीले केही खनिजलाई बिस्तारै घोल्छ पनि।
- घ.बोटबिरुवाका जरा चिराभित्र पसेर बढ्दै जाँदा चिरा फराकिलो हुन्छ र चट्टान टुक्रा टुक्रा हुन्छ।
- ङ.बलियो हावाले उडाएको बालुवा चट्टानमा ठोकिँदा यसको सतह खिइएर मसिना कण बन्छन्।
त्यसपछि बोटबिरुवा उम्रन्छन्, मर्छन् र कुहिन्छन्। गँड्यौला र ससाना जीवले ह्युमसलाई चट्टानका कणसँग मिसाउँछन्। सयौँ वर्षमा यही मिश्रण माटो बन्छ।
माटाको संरक्षण किन गर्नुपर्छ?
उत्तर
- क.हाम्रो लगभग सबै खाना माटामा उब्जन्छ; मलिलो माटो नभए अन्न, फलफूल र घाँसपात हुँदैनन्।
- ख.माटो निकै बिस्तारै बन्छ: 1 cm माटो बन्न सयौँ वर्ष लाग्न सक्छ। तर बाढीले त्यति माटो एकै दिनमा बगाउन सक्छ।
- ग.माटो अनगन्ती जीवको वासस्थान हो र यसले बोटबिरुवाका लागि पानी थामेर राख्छ।
- घ.माटो बगे पहिरो र बाढी आउँछन् र नदी तथा बाँधमा लेदो भरिन्छ।
त्यसैले माटालाई भूक्षय र प्रदूषणबाट जोगाउनुपर्छ।
पृथ्वीको अक्ष र कक्ष भनेको के हो? चित्र बनाई देखाउनुहोस्।
उत्तर
पृथ्वीको केन्द्र भएर उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने काल्पनिक रेखा अक्ष हो। पृथ्वी यसमा करिब 24 घण्टामा एक पटक घुम्छ। पृथ्वीले सूर्यको परिक्रमा गर्ने बाटो कक्ष हो। पृथ्वीले यसमा करिब 365 दिनमा एक पटक परिक्रमा गर्छ।
पृथ्वीको भित्री बनोटको सचित्र वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
चट्टानको अवस्था र बनावटका आधारमा पृथ्वीको भित्री भागमा तीन तह छन्:
- क.क्रस्ट: सबैभन्दा बाहिरी र सबैभन्दा पातलो तह, 5–70 km बाक्लो, चट्टान र माटोबाट (सिलिकेट खनिजबाट) बनेको। हामी यसैमा बस्छौँ।
- ख.म्यान्टल: सबैभन्दा बाक्लो तह, करिब 2,900 km, फलाम र म्याग्नेसियम धेरै भएको तातो चट्टानको; करिब 1,000 °C देखि झन्डै 4,000 °C; ठोस, तर निकै बिस्तारै सर्छ।
- ग.कोर: सबैभन्दा भित्री भाग, फलाम र निकेलबाट बनेको। करिब 2,200 km बाक्लो र 4,000 °C देखि 5,000 °C सम्म तातो बाहिरी कोर तरल छ। करिब 1,200 km अर्धव्यासको र 5,000 °C भन्दा बढी तातो भित्री कोर अत्यधिक चापका कारण ठोस छ।
सूर्यको परिक्रमा गर्दा पृथ्वीको अक्ष ढल्किएकाले पर्ने प्रभावबारे बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग 66.5° मा ढल्किएको छ। यसैले:
- क.भूमध्यरेखाबाहेक अन्यत्र दिन र रात सधैँ बराबर हुँदैनन्: गर्मीमा दिन लामो हुन्छ भने जाडोमा रात लामो हुन्छ।
- ख.वर्षभरि ऋतु बदलिन्छन्। एकै समयमा उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा फरक ऋतु हुन्छन्।
- ग.एउटै ठाउँमा सूर्यको किरण सधैँ सिधा पर्दैन: गर्मीमा सिधा र जाडोमा छड्के पर्छ।
ऋतु परिवर्तन कसरी, कहिले र कहाँ हुन्छ? चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
कसरी: पृथ्वीले अक्ष ढल्किएको अवस्थामा (कक्षीय धरातलसँग 66.5°) वर्षमा एक पटक सूर्यको परिक्रमा गर्छ। अन्तरिक्षमा यसको अक्ष सधैँ एउटै दिशातिर ढल्किएको हुन्छ। वर्षको आधा समय उत्तरी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्किएको हुन्छ: त्यहाँ सूर्यको किरण सिधा पर्ने र दिन लामो हुने भएकाले गर्मी हुन्छ (ग्रीष्म ऋतु)। बाँकी आधा समय यो सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किएको हुन्छ: किरण छड्के परेर फैलिने र दिन छोटो हुने भएकाले जाडो हुन्छ (शिशिर ऋतु)। यी दुईका बिचमा वसन्त र शरद् ऋतु आउँछन्।
कहिले: उत्तरी गोलार्धमा चैत र वैशाख वसन्त, जेठदेखि भदौसम्म ग्रीष्म, असोज र कात्तिक शरद् तथा मङ्सिरदेखि फागुनसम्म शिशिर ऋतु हुन्छ। सबैभन्दा लामो दिन असारमा (जुन 21 तिर) र सबैभन्दा छोटो दिन पुसमा (डिसेम्बर 22 तिर) पर्छ।
कहाँ: भूमध्यरेखाको नजिकबाहेक पृथ्वीका सबै ठाउँमा। भूमध्यरेखानजिक वर्षभरि गर्मी हुन्छ। दक्षिणी गोलार्धमा ऋतु उल्टो क्रममा हुन्छन्।
“भूक्षय र निक्षेपण सँगसँगै हुने प्राकृतिक प्रक्रिया हुन्।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
एउटा ठाउँमा खिइएको माटो सधैँ अर्को ठाउँमा थुप्रिन्छ। त्यसैले भूक्षय र निक्षेपण सँगसँगै हुन्छन्।
- क.वर्षायाममा कोसी र नारायणीजस्ता नदीले पहाडमा आफ्ना किनार र भिरबाट माटो काट्छन् (भूक्षय) र तराईको समथर भूभागमा बालुवा र लेदोका रूपमा थुपार्छन् (निक्षेपण)।
- ख.पहिरोले पहाडको भिरको माटो खोस्छ (भूक्षय) र भिरको फेदमा वा तलको नदीमा थुपार्छ (निक्षेपण)।
- ग.हावाले नाङ्गो खेतको सुक्खा माटो उडाउँछ (भूक्षय) र हावा सुस्ताउने ठाउँमा धुलो वा बालुवाका रूपमा खसाल्छ (निक्षेपण)।
हामीले खाने विभिन्न खाद्य पदार्थ र माटोबिचको सम्बन्ध उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
हाम्रो लगभग सबै खाना सिधै वा जनावरमार्फत माटाबाटै आउँछ।
- क.धान, गहुँ, मकै, कोदो, दाल, तरकारी र फलफूल माटामा उम्रन्छन्। तिनका जराले माटाबाट पानी र खनिज (जस्तै: नाइट्रोजन र पोटासियम) लिन्छन्। तिनका जरा माटामै अडिन्छन्।
- ख.दुध, अन्डा र मासु माटामा उब्जेका घाँस, दाना र अन्न खाने जनावरबाट आउँछन्।
- ग.ह्युमस धेरै भएको मलिलो माटामा राम्रो उब्जनी हुन्छ; खिइएको वा प्रदूषित माटामा कम उब्जनी हुन्छ। माटामा भएका हानिकारक रसायन हाम्रो खानामा पनि पुग्न सक्छन्।
त्यसैले राम्रो माटो भए राम्रो खाना हुन्छ र माटाको संरक्षणले हाम्रो खानाको पनि संरक्षण गर्छ।
माटो प्रदूषण नियन्त्रण कसरी गर्न सकिन्छ?
उत्तर
- क.रासायनिक मल र कीटनाशक औषधीको प्रयोग घटाउने; यसको सट्टा कम्पोस्ट मल, गोबर मल र प्राकृतिक तरिकाले किरा नियन्त्रण गर्ने।
- ख.कलकारखानाको फोहोर र रसायनलाई बाहिर फाल्नुअघि प्रशोधन गरेर हानि नगर्ने बनाउने।
- ग.प्लास्टिकका झोला र सामान कम प्रयोग गर्ने; पुनः प्रयोग र पुनः चक्रण गर्ने; कपडाको झोला बोक्ने।
- घ.फोहोर छुट्याउने: कुहिने फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाउने र बाँकीलाई जथाभाबी फाल्ने वा जलाउने सट्टा पुनः चक्रणका लागि पठाउने।
- ङ.प्रदूषणले माटामा पार्ने हानिबारे मानिसलाई सचेत गराउने।
बेलाबेलामा पोलिथिन झोलाको प्रयोगमा रोक लगाउनुपर्ने माग उठ्ने गर्छ। माटाको प्रदूषण र संरक्षणसँग यसको के सम्बन्ध छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
पोलिथिन झोला कुहिँदैन: फालिएपछि यो सयौँ वर्षसम्म माटामा रहन्छ र ससाना टुक्रामा मात्र फुट्छ। माटामा यसले जरा र माटाका जीवसम्म पानी र हावा पुग्न दिँदैन, माटो मलिलो राख्ने जीवलाई हानि गर्छ र बोटबिरुवा राम्ररी बढ्न पाउँदैनन्। झोलाले ढल र कुलो पनि थुन्छ। ढल थुनिँदा वर्षाको पानी बाहिरबाट बगेर माटो बगाउँछ। त्यसैले पोलिथिन झोलामा रोक लगाएर कपडा वा कागजका झोला प्रयोग गर्दा माटो प्रदूषण रोकिन्छ र माटाको संरक्षणमा सघाउ पुग्छ।
सौर्यमण्डलका विभिन्न सदस्यको छोटकरीमा परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
सौर्यमण्डल सूर्यको परिवार हो:
- क.सूर्य: केन्द्रमा रहेको मझौला आकारको तारा, ताप र प्रकाश दिने तातो ग्याँसको विशाल गोला। यसको गुरुत्वबलले पूरै परिवारलाई एकै ठाउँमा राख्छ।
- ख.ग्रह: आफ्नै प्रकाश नभएका र सूर्यको परिक्रमा गर्ने आठ पिण्ड: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल (साना र चट्टानी) र बृहस्पति, शनि, अरुण, वरुण (ग्याँस र तरलका विशाल ग्रह)।
- ग.उपग्रह: ग्रहको परिक्रमा गर्ने पिण्ड, जस्तै: पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा।
- घ.पुड्के ग्रह र शिशुग्रह: सूर्यको परिक्रमा गर्ने साना चट्टानी पिण्ड, जस्तै: प्लुटो र सेरेस तथा मङ्गल र बृहस्पतिका बिचका धेरै शिशुग्रह।
- ङ.पुच्छ्रेतारा: लामो दीर्घवृत्ताकार कक्षमा घुम्ने र सूर्यको नजिक आउँदा पुच्छर बन्ने बरफ र धुलोका डल्ला।
- च.मेटियोरोइड: चट्टानका साना टुक्रा; यी हाम्रो हावामा जल्दा उल्काका रूपमा देखिन्छन्। जमिनमा खस्ने टुक्रा उल्कापिण्ड हुन्।