परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
14 प्रश्न
एकाइ 5 · जीवन प्रक्रिया
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
बिरुवाले खाना बनाउने प्रक्रियालाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
बिरुवाले खाना बनाउने प्रक्रियालाई प्रकाश संश्लेषण भनिन्छ।
बिरुवाको पातमा ……… भएकाले पात हरियो देखिन्छ।
उत्तर
बिरुवाको पातमा हरितकण भएकाले पात हरियो देखिन्छ।
खानालाई पचाउन मदत गर्ने अङ्गहरूको समूहलाई ……… भनिन्छ।
उत्तर
खानालाई पचाउन मदत गर्ने अङ्गहरूको समूहलाई पाचन प्रणाली भनिन्छ। (“पाचन ग्रन्थि” शब्द प्रयोग हुँदैन।)
खानामा भएको कार्बोहाइड्रेटले हामीलाई ……… दिन्छ।
उत्तर
खानामा भएको कार्बोहाइड्रेटले हामीलाई ऊर्जा दिन्छ।
3. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्
जीवन प्रक्रियाको परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
सजीव बाँचिरहनका लागि शरीरभित्र निरन्तर भइरहने कामलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। उदाहरण: पोषण, श्वासप्रश्वास र निष्कासन। यी प्रक्रिया बिरुवा र जनावर दुवैमा हुन्छन्।
प्रकाश संश्लेषण क्रियाका लागि आवश्यक पर्ने पदार्थहरू के के हुन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
चारओटा कुरा आवश्यक पर्छन्:
- सूर्यको प्रकाश सोस्न हरिया पातमा भएको हरितकण;
- ऊर्जा दिने सूर्यको प्रकाश;
- पातका स्टोमाटाबाट लिइने हावाको कार्बन डाइअक्साइड;
- जराद्वारा माटोबाट लिइने पानी।
स्टार्च परीक्षण कसरी गरिन्छ? बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
- घाममा रहेको बिरुवाबाट एउटा हरियो पात टिपिन्छ।
- पातलाई मार्न र नरम बनाउन पानीमा करिब पाँच मिनेट उमालिन्छ।
- आगो निभाइन्छ। पातलाई अल्कोहल (90 % इथानोल) भएको परीक्षण नलीमा राखेर नलीलाई तातो पानीमा ठड्याइन्छ। मनतातो अल्कोहलमा पातको हरितकण निस्कन्छ र पात फिक्का हुन्छ।
- पातलाई नरम बनाउन मनतातो पानीमा पखालिन्छ।
- पातलाई सेतो टायल वा रिकापीमा फिँजाएर आयोडिनको घोलका केही थोपा खसालिन्छ।
- पात कालो निलो हुन्छ। यसबाट पातमा स्टार्च छ भन्ने थाहा हुन्छ।
के बिरुवाले राति प्रकाश संश्लेषण गर्न सक्छ? कारणसहित आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
सक्दैन। प्रकाश संश्लेषणका लागि प्रकाश चाहिन्छ। हरितकणमा सोसिएको सूर्यको प्रकाशको ऊर्जाबाट नै खाना बन्छ। राति सूर्यको प्रकाश नहुने भएकाले बिरुवाले खाना बनाउन सक्दैन। (धेरै चर्को बत्तीको उज्यालोमा भने अलिअलि प्रकाश संश्लेषण हुन सक्छ।) राति बिरुवाले श्वासप्रश्वास मात्र गर्छ। यो काम त सधैँ भइरहन्छ: बिरुवाले अक्सिजन लिन्छ, कार्बन डाइअक्साइड फाल्छ र दिउँसो बनाएको खानामध्ये केही खर्च गर्छ।
पाचन प्रणाली भनेको के हो? स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
हामीले खाएको खानालाई शरीरले सोस्न सक्ने सरल पदार्थमा टुक्र्याउने (पचाउने) अङ्गहरूको समूहलाई पाचन प्रणाली भनिन्छ। यसका दुई भाग छन्: पाचन नली (मुख, खानानली, आमाशय, सानो आन्द्रा, ठुलो आन्द्रा, मलद्वार) र पाचन ग्रन्थि (र्याल ग्रन्थि, ग्यास्ट्रिक ग्रन्थि, कलेजो, प्याङ्क्रियाज, आन्द्रे ग्रन्थि)।
पाचन प्रणालीमा पाचन रसको भूमिका वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
पाचन रसमा इन्जाइम हुन्छन्। यिनको सहायताले खाना शरीरले सोस्न सक्ने सरल पदार्थमा टुक्रिन्छ:
- र्याल (र्याल ग्रन्थि): यसको एमिलेजले स्टार्चलाई चिनीमा बदल्न थाल्छ। र्यालमा भिजेको खाना सजिलै निलिन्छ।
- ग्यास्ट्रिक रस (आमाशय): यसको हाइड्रोक्लोरिक अम्लले कीटाणु मार्छ र खानालाई अम्लीय बनाउँछ; पेप्सिनले प्रोटिन पचाउन सुरु गर्छ।
- पित्तरस (कलेजोमा बन्छ, पित्तथैलीमा जम्मा हुन्छ): यसले चिल्लो पदार्थलाई ससाना थोपामा टुक्र्याउँछ।
- प्याङ्क्रियाटिक रस (प्याङ्क्रियाज): ट्रिप्सिनले प्रोटिन, एमिलेजले स्टार्च र लाइपेजले चिल्लो पदार्थ पचाउँछ।
- आन्द्रे रस (सानो आन्द्रा): यसबाट पाचन पूरा हुन्छ।
अन्त्यमा खाना ग्लुकोज, एमिनो एसिड र फ्याटी एसिडमा बदलिन्छ र रगतमा सोसिन्छ।
मानव पाचन प्रणालीको सफा चित्र बनाई विभिन्न भागको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
शरीरको आकार कोरेर त्यसभित्र यी भाग देखाई नाम लेख्नुपर्छ: मुख, र्याल ग्रन्थि, खानानली, कलेजो, पित्तथैली, आमाशय, प्याङ्क्रियाज, सानो आन्द्रा, ठुलो आन्द्रा र मलद्वार। आमाशय शरीरको देब्रेपट्टि (चित्र हेर्नेको दाहिनेपट्टि) र कलेजो अर्कोपट्टि पर्छ। सानो आन्द्रा बिचमा गुजुल्टिएको र ठुलो आन्द्राले त्यसलाई वरिपरिबाट घेरेको देखाउनुपर्छ।
4. तल दिइएका अङ्ग वा भागहरूको नाम र काम लेख्नुहोस्
चित्रको भाग a को नाम र काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
आमाशय। मांसपेशीले बनेको J आकारको थैली। यसमा खाना केही घण्टा रहन्छ र मथिन्छ। यसको ग्यास्ट्रिक रसमा कीटाणु मार्ने हाइड्रोक्लोरिक अम्ल र प्रोटिन पचाउन सुरु गर्ने पेप्सिन हुन्छ।
चित्रको भाग b को नाम र काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
सानो आन्द्रा। लामो र गुजुल्टिएको नली (वयस्क मानिसमा करिब 6 m)। यहाँ पित्तरस, प्याङ्क्रियाटिक रस र आन्द्रे रसबाट खानाको पाचन पूरा हुन्छ र यसका भिलाईबाट पचेको खाना रगतमा सोसिन्छ।
चित्रको भाग c को नाम र काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
पात। बिरुवाको यही हरियो भागमा प्रकाश संश्लेषण हुन्छ। यसको हरितकणमा सूर्यको प्रकाश सोसिन्छ र यहाँ (स्टोमाटाबाट लिइएको) कार्बन डाइअक्साइड र पानीबाट ग्लुकोज र अक्सिजन बन्छन्। पातबाट पानीको बाफ पनि बाहिर निस्कन्छ।