परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
21 प्रश्न
एकाइ 6 · बल र चाल
1. खाली ठाउँमा मिल्दो शब्द भर्नुहोस्
वरिपरिका वस्तुको तुलनामा स्थान परिवर्तन गर्ने वस्तुको अवस्थालाई ______ अवस्था भनिन्छ।
उत्तर
वरिपरिका वस्तुको तुलनामा स्थान परिवर्तन गर्ने वस्तुको अवस्थालाई चाल अवस्था भनिन्छ।
वस्तुको विश्राम वा चालको अवस्था परिवर्तन गर्ने धक्का वा तानलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
वस्तुको विश्राम वा चालको अवस्था परिवर्तन गर्ने धक्का वा तानलाई बल भनिन्छ।
बलको SI एकाइ ______ हो।
उत्तर
बलको SI एकाइ न्युटन (N) हो।
स्थिर वस्तुलाई चालमा ल्याउन ______ प्रयोग गर्नुपर्छ।
उत्तर
स्थिर वस्तुलाई चालमा ल्याउन बल प्रयोग गर्नुपर्छ।
बन्दुकबाट गोली निस्कँदा हुने चाल ______ चाल हो।
उत्तर
बन्दुकबाट गोली निस्कँदा हुने चाल सिधारेखीय चाल हो।
सरल यन्त्रले कामलाई ______ र छिटो बनाउँछ।
उत्तर
सरल यन्त्रले कामलाई सजिलो र छिटो बनाउँछ।
“सरल यन्त्र” शब्द कुनै खाली ठाउँमा चाहिँदैन र “बल” दुईओटा खाली ठाउँमा पर्छ।
2. फरक लेख्नुहोस्
सिधारेखीय चाल र वक्ररेखीय चाल
उत्तर
| सिधारेखीय चाल | वक्ररेखीय चाल |
|---|---|
| वस्तु सिधा रेखामा चल्छ। | वस्तु घुमाउरो बाटोमा चल्छ। |
| चालको दिशा उही रहन्छ। | चालको दिशा बदलिइरहन्छ। |
| उदाहरण: सिधै तल खसेको ढुङ्गा, सिधा सडकमा गुडेको कार। | उदाहरण: पिङ, उडिरहेको पुतली, मोडमा घुमेको कार। |
चाल र विश्राम
उत्तर
| चाल | विश्राम |
|---|---|
| वरिपरिका वस्तुको तुलनामा वस्तुको स्थान बदलिइरहन्छ। | वरिपरिका वस्तुको तुलनामा वस्तुको स्थान बदलिँदैन। |
| उदाहरण: बगिरहेको पानी, उडिरहेको चरा, गुडिरहेको बस। | उदाहरण: घर, पुल, बिजुलीको खम्बा। |
3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
चाल र विश्राम सापेक्षित कुरा हुन्, कसरी? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै वस्तु विश्राममा छ कि चालमा भन्ने कुरा त्यसलाई कुन वस्तुसँग तुलना गरिन्छ भन्नेमा भर पर्छ। एउटै वस्तु एउटा वस्तुको तुलनामा विश्राममा र अर्को वस्तुको तुलनामा चालमा हुन सक्छ। त्यसैले चाल र विश्राम सापेक्षित हुन्।
उदाहरण: गुडिरहेको बसमा बसेका यात्रु एउटै सिटमा बसिरहने भएकाले बस र अरू यात्रुको तुलनामा विश्राममा हुन्छन्। तर सडकछेउका रुख र घरको तुलनामा उनीहरूको स्थान बदलिइरहने भएकाले उनीहरू चालमा हुन्छन्।
अर्को उदाहरण: जमिनमा तानिएको बोरामा बसेका विद्यार्थी बोराको तुलनामा विश्राममा तर जमिनको तुलनामा चालमा हुन्छन्।
बलको परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
वस्तुको विश्राम वा चालको अवस्थामा परिवर्तन ल्याउने वा ल्याउन खोज्ने धक्का वा तानलाई बल भनिन्छ। यसको SI एकाइ न्युटन (N) हो।
बलका असरलाई बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
बलले:
- स्थिर वस्तुलाई चालमा ल्याउन सक्छ (भकुन्डो हान्दा);
- चलिरहेको वस्तुलाई स्थिर बनाउन सक्छ (गोलकिपरले भकुन्डो रोक्दा);
- चलिरहेको वस्तुको वेग बदल्न सक्छ (पिङलाई बढी बलले धकेल्दा);
- चलिरहेको वस्तुको दिशा बदल्न सक्छ (ब्याटले क्रिकेटको भकुन्डो हान्दा);
- वस्तुको आकार बदल्न सक्छ (मुछेको पिठोबाट रोटी बेल्दा);
- वस्तुको साइज बदल्न सक्छ (बेलुन फुक्दा)।
बलको स्थानान्तरण भनेको के हो? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
बललाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउने कार्यलाई बलको स्थानान्तरण भनिन्छ।
उदाहरण:
- बन्चरोले दाउरा चिर्दा बिँडमा बल लगाइन्छ। त्यो बल धारसम्म पुग्छ र धारले दाउरा चिर्छ।
- साइकलको ब्रेकको ह्यान्डल थिच्दा त्यो बल तार हुँदै चक्कानेरका रबरका गट्टासम्म पुग्छ र गट्टा चक्कामा थिचिएर चक्का रोकिन्छ।
- एउटा सिरिन्जको पिस्टन धकेल्दा नलीको पानीले त्यो बल जोडिएको अर्को सिरिन्जको पिस्टनसम्म पुर्याउँछ।
- घिर्नीमाथिको डोरी तल तान्दा त्यो बल डोरी हुँदै बाल्टिनसम्म पुग्छ र बाल्टिन माथि उठ्छ।
तपाईँले देखेका वस्तुका चालमध्ये कुन कुन सिधारेखीय र कुन कुन वक्ररेखीय चाल हुन्? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
| सिधारेखीय चाल | वक्ररेखीय चाल |
|---|---|
| सिधै तल खसेको ढुङ्गा | यताउता मच्चिरहेको पिङ |
| सिधा सडकमा गुडेको बस | मोडमा घुमेको बस |
| समतल जमिनमा गुडाइएको गुच्चा | घडीका सुईका टुप्पा |
| क्यारमबोर्डमा सिधै हानिएको स्ट्राइकर | उडिरहेको पुतली वा मौरी |
| बन्दुकबाट निस्केको गोली | हिँडिरहेको सर्प वा कमिला |
| माथि वा तल गइरहेको लिफ्ट | हावाले उडाएका पात र धुलो |
बलले वस्तुको अवस्था परिवर्तन गर्छ भनी कसरी पुष्टि गर्न सकिन्छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
बलले वस्तुलाई विश्रामबाट चालमा वा चालबाट विश्राममा ल्याउन सक्छ।
उदाहरण: जमिनमा राखिएको भकुन्डो विश्राममा हुन्छ। खेलाडीले हान्दा उनले लगाएको बलले भकुन्डोलाई चालमा ल्याउँछ: यसको अवस्था विश्रामबाट चालमा बदलिन्छ। गोलकिपरले समात्दा उनको हातको बलले भकुन्डोलाई फेरि विश्राममा ल्याउँछ: यसको अवस्था चालबाट विश्राममा बदलिन्छ। यसरी बलले वस्तुको अवस्था परिवर्तन गर्छ भन्ने पुष्टि हुन्छ।
कुन कुन औजारले बलको स्थानान्तरण गर्न सकिन्छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
बन्चरो, खुकुरी, हँसिया, कोदालो, कुटो, चाँदे, फेसो, चक्कु, घिर्नी, कुचो, साइकलको ब्रेक र साइकलको पम्प जस्ता सबै औजारले हामीले बल लगाएको ठाउँबाट काम हुने ठाउँसम्म बलको स्थानान्तरण गर्छ।
कमानी तराजुको प्रयोग गरी बल कसरी नाप्न सकिन्छ? चित्रसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
कमानी तराजुको खोलभित्र एउटा कमानी हुन्छ। यसको तल्लो छेउमा हुक, कमानीमा जोडिएको सूचक र न्युटनका चिह्न लगाइएको स्केल हुन्छ।
- तराजुलाई माथिको रिङमा समात्नुपर्छ वा कुनै हुकमा झुन्ड्याउनुपर्छ।
- नाप्नुपर्ने वस्तुलाई यसको हुकमा झुन्ड्याउनुपर्छ (वा हुकलाई वस्तुमा अड्याएर तान्नुपर्छ)।
- बलले कमानीलाई तन्काउँछ। बल जति ठुलो भयो, कमानी उति बढी तन्किन्छ र सूचक स्केलमा उति नै तल सर्छ।
- सूचक अडिएपछि सूचक भएको ठाउँमा स्केल पढ्नुपर्छ। त्यही अङ्क न्युटनमा बलको नाप हो।
उदाहरणका लागि, कमानीलाई 6 N को चिह्नसम्म तन्काउने ढुङ्गाको तौल 6 N हुन्छ।
तपाईँले घरमा कुचो लगाउँदा बलको स्थानान्तरण कसरी हुन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुचो लगाउँदा एउटा हातले बिँडको माथिल्लो भाग समातिन्छ र अर्को हातले बिँडको बिचको भागलाई छेउतिर धकेलिन्छ। हातको बल बिँड हुँदै कुचोको तल्लो भागका सिन्कासम्म पुग्छ। सिन्का भुइँमा थिचिन्छन् र धुलो तथा फोहोरलाई धकेल्दै लैजान्छन्। यसरी बिँडमा लगाइएको बल बढार्ने काम हुने ठाउँ, अर्थात् सिन्कासम्म पुग्छ। यही बलको स्थानान्तरण हो।
सरल यन्त्र भनेको के हो?
उत्तर
इन्धन प्रयोग नगरी हाम्रै बलले चलाइने र कामलाई सजिलो, छिटो र सुविधाजनक तरिकाले गर्न सघाउने सरल बनोटको औजारलाई सरल यन्त्र भनिन्छ। उदाहरण: कैँची, घिर्नी, गल, बन्चरो, छड्के राखिएको फल्याक।
सरल यन्त्रका मुख्य उपयोगिता बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
- थोरै बलले गह्रौँ भारी उठाउन वा सार्न सकिन्छ (गलले ठुलो ढुङ्गा पल्टाउन सकिन्छ)।
- थोरै समयमा धेरै काम गर्न सकिन्छ (बन्चरोले छिटो दाउरा चिर्न सकिन्छ)।
- सुविधाजनक तरिका वा दिशामा बल लगाउन सकिन्छ (घिर्नीको डोरी तल तानेर बाल्टिन माथि उठाउन सकिन्छ)।
धेरै गहिरो इनारबाट पानी झिक्न घिर्नीको प्रयोग किन गरिन्छ? यसले काममा कसरी सहयोग पुर्याउँछ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
घिर्नी प्रयोग गर्दा बाल्टिनलाई सिधै माथि उचाल्नुको सट्टा डोरीलाई तल तानेर उठाउन सकिने भएकाले घिर्नीको प्रयोग गरिन्छ।
यसले यसरी सहयोग पुर्याउँछ:
- तल तान्नु सजिलो हुन्छ: आफ्नै तौल प्रयोग गर्न सकिन्छ र ढाड सिधा रहन्छ।
- डोरी घुमिरहेको पाङ्ग्रामाथिबाट सजिलै सर्ने र इनारको किनारमा नघसिने भएकाले धेरै दिन टिक्छ। काम पनि हलुका हुन्छ।
- बाल्टिन इनारको बिचबाट सिधै माथि आउँदा तान्ने व्यक्ति इनारको एकातिर सुरक्षित ठाउँमा उभिन सक्छन्।
- पानी छिटो र कम थकाइमा झिक्न सकिन्छ।
4. तलका सरल यन्त्रको सफा चित्र बनाउनुहोस्
यिनको सफा र नामाङ्कित चित्र बनाउनुहोस्: क. कोदालो, ख. कैँची, ग. घिर्नी, घ. खुकुरी।
उत्तर
हरेक चित्र ठुलो र प्रस्ट बनाउनुपर्छ र यसका भागको नाम लेख्नुपर्छ।