परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
32 प्रश्न
एकाइ 7 · शक्ति
अभ्यास (7.1 प्रकाश)
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
सूर्य प्रकाशको ______ स्रोत हो।
उत्तर
सूर्य प्रकाशको प्राकृतिक स्रोत हो।
काठ ______ वस्तु हो।
उत्तर
काठ अदीप्त वस्तु हो। (यो अपारदर्शी पनि हो, तर त्यो शब्द बाकसमा छैन।)
सजिलै प्रकाश छिर्ने वस्तुलाई ______ वस्तु भनिन्छ।
उत्तर
सजिलै प्रकाश छिर्ने वस्तुलाई पारदर्शी वस्तु भनिन्छ।
इन्द्रेनीमा ______ रङ हुन्छन्।
उत्तर
इन्द्रेनीमा सात रङ हुन्छन्।
टर्चलाइट प्रकाशको ______ स्रोत हो।
उत्तर
टर्चलाइट प्रकाशको मानव निर्मित स्रोत हो। (“पाँच” चाहिँदैन।)
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
दीप्त वस्तुका दुईओटा उदाहरणसहित परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
आफ्नै प्रकाश भएको वस्तुलाई दीप्त वस्तु भनिन्छ। उदाहरण: सूर्य र बलिरहेको मैनबत्ती। (तारा, अन गरिएको टर्चलाइट वा आगो पनि ठिक हुन्।)
पारदर्शी र अपारदर्शी वस्तुबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
- पारदर्शी वस्तुबाट प्रकाश सजिलै छिर्छ। यसबाट वारपार स्पष्ट देखिन्छ। उदाहरण: काँच।
- अपारदर्शी वस्तुबाट प्रकाश पटक्कै छिर्दैन। यसबाट केही पनि देखिँदैन र यसको गाढा छाया बन्छ। उदाहरण: काठ।
झ्यालमा राखिएको पारदर्शी काँचलाई अर्धपारदर्शी बनाउने दुईओटा उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै दुई:
- ट्रेसिङ पेपर, बटर पेपर वा तेल लगाएको कागज टाँस्ने।
- धमिलो प्लास्टिकको पाता टाँस्ने।
- सेतो रङको पातलो लेप लगाउने।
- साबुनको पातलो तह दल्ने।
पानी परिसकेपछि मात्र इन्द्रेनी देखिनुको कारण के हो?
उत्तर
इन्द्रेनी बन्न हावामा पानीका थोपा र सूर्यको प्रकाश एकै समयमा चाहिन्छन्। पानी परेपछि हावामा धेरै थोपा बाँकी रहन्छन्। घाम लाग्दा यसको प्रकाश थोपाभित्र पसेर सात रङमा छुट्टिन्छ र इन्द्रेनी देखिन्छ। हावामा थोपा नभए सूर्यको प्रकाश छुट्टिँदैन र इन्द्रेनी बन्दैन।
बाक्लो कुहिरो लागेका बेला सडकमा गाडी चलाउन गाह्रो हुन्छ, किन?
उत्तर
कुहिरो हावामा तैरिरहेका पानीका साना साना थोपा मिलेर बनेको हुन्छ। यो अर्धपारदर्शी हुन्छ। यसबाट थोरै प्रकाश मात्र छिर्छ र त्यो पनि चारैतिर छरिन्छ। त्यसैले चालकहरू सडक, अरू गाडी र मानिस स्पष्ट देख्न सक्दैनन् र दुर्घटना हुने डर बढ्छ। यस्तो बेला चालकहरू बिस्तारै गाडी चलाउँछन् र फग लाइट बाल्छन्।
तपाईँकी सानी बहिनी पानी नपरेको दिन इन्द्रेनी हेर्न चाहन्छिन्। उनको इच्छा पूरा गर्न तपाईँ के गर्नुहुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
यीमध्ये कुनै एक:
- घाम लागेको बिहान वा बेलुका सूर्यतिर पिठ्युँ फर्काएर उभिने। अगाडि पाइप वा स्प्रे बोतलबाट मसिनो गरी पानी छर्ने। छर्किएको पानीमा इन्द्रेनी देखिन्छ।
- क्रियाकलाप 7.4 गर्ने: बाटाको पानीमुनि राखेको ऐनामा घाम पार्ने र रङलाई सेतो कागजमा हेर्ने।
- काँचको प्रिज्म वा पानीको गिलास घाममा राख्ने र भुइँमा परेको प्रकाश हेर्ने।
अभ्यास (7.2 ध्वनि)
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
रेडियो ______को स्रोत हो।
उत्तर
रेडियो ध्वनिको स्रोत हो।
ध्वनि उत्पन्न हुन वस्तुमा ______ हुनुपर्छ।
उत्तर
ध्वनि उत्पन्न हुन वस्तुमा कम्पन हुनुपर्छ।
कक्षाकोठाभित्र पनि ध्वनि प्रयोगको ______ पालना गर्नुपर्छ।
उत्तर
कक्षाकोठाभित्र पनि ध्वनि प्रयोगको असल आचरण पालना गर्नुपर्छ।
काठको वस्तुमा पिट्दाभन्दा धातुको वस्तुमा पिट्दा ______ ध्वनि उत्पन्न हुन्छ।
उत्तर
काठको वस्तुमा पिट्दाभन्दा धातुको वस्तुमा पिट्दा तिखो ध्वनि उत्पन्न हुन्छ।
लामो समयसम्म चर्को ध्वनि उत्पन्न हुने ठाउँमा बस्दा ______ देखा पर्न सक्छ।
उत्तर
लामो समयसम्म चर्को ध्वनि उत्पन्न हुने ठाउँमा बस्दा मानसिक समस्या देखा पर्न सक्छ। (“धोद्रो” चाहिँदैन।)
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ध्वनि भनेको के हो?
उत्तर
वस्तुमा कम्पन हुँदा उत्पन्न हुने ऊर्जालाई ध्वनि भनिन्छ। कम्पन कानसम्म पुगेपछि हामी ध्वनि सुन्छौँ।
ध्वनिका स्रोतबाट ध्वनि कसरी उत्पन्न हुन्छ?
उत्तर
हानेर, पिटेर, फुकेर, चलाएर वा हल्लाएर ध्वनिको स्रोतमा ऊर्जा लगाइन्छ। यसरी ऊर्जा लगाउँदा वस्तु छिटो छिटो यताउता हल्लिन्छ, अर्थात् त्यसमा कम्पन हुन्छ। वस्तुको कम्पनबाट वरपरको हावामा पनि कम्पन हुन्छ र त्यो ध्वनि बनेर हाम्रो कानसम्म पुग्छ।
मादलमा बिस्तारै हान्दा सानो र बेसरी हान्दा ठुलो आवाज आउनुको कारण के हो?
उत्तर
बिस्तारै हान्दा मादलको छालामा थोरै कम्पन हुन्छ र सानो आवाज आउँछ। बेसरी हान्दा छालामा धेरै कम्पन हुन्छ र ठुलो आवाज आउँछ। जति धेरै बल लगाइन्छ, त्यति धेरै कम्पन हुन्छ र आवाज ठुलो हुन्छ।
तपाईँको घर वरपर ध्वनि उत्पन्न गर्ने स्रोत के के छन्? सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
जस्तै: गाडी र तिनका हर्न, लाउडस्पिकर, ठुलो स्वरमा बजाइएका टिभी र रेडियो, प्रेसर कुकरको सिटी, भुक्ने कुकुर, नजिकैको मिल वा कारखाना, घर बनाउँदाको आवाज, कराउने मानिस, बिहेको बाजा, चराचुरुङ्गी, मन्दिरको घन्टी।
अस्पतालबाहिरको सडकमा लामो समयदेखि ट्राफिक जाम छ। सबैलाई हतार भएकाले सबै जना ठुलो ठुलो स्वरमा हर्न बजाइरहेका छन्। यो समस्या समाधान गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
- चालकहरूले हर्न बजाउन छोड्नुपर्छ। हर्न बजाउँदा जाम खुल्दैन। अस्पतालका बिरामीलाई शान्त वातावरण चाहिन्छ।
- अस्पतालनजिक “हर्न निषेधित” चिह्न राख्नुपर्छ र हर्न बजाउने चालकलाई जरिमाना गर्नुपर्छ।
- ट्राफिक प्रहरीले गाडी मिलाएर जाम खोल्नुपर्छ।
- एम्बुलेन्सका लागि छुट्टै लेन बनाउनुपर्छ।
- केही हल्ला छेक्न सडक र अस्पतालबिच रुख रोप्नुपर्छ र पर्खाल लगाउनुपर्छ।
अभ्यास (7.3 विद्युत्)
2. खाली ठाउँ भर्नुहोस्
ड्राइसेल ______को स्रोत हो।
उत्तर
ड्राइसेल विद्युत्को स्रोत हो।
विद्युत्को स्रोत, सुचालक, स्विच र विद्युतीय उपकरण मिलेर बन्ने बाटोलाई ______ भनिन्छ।
उत्तर
विद्युत्को स्रोत, सुचालक, स्विच र विद्युतीय उपकरण मिलेर बन्ने बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ।
नाङ्गो तार देखेमा ______ले छोप्नुपर्छ।
उत्तर
नाङ्गो तार देखेमा कुचालकले (कुचालक टेपले) छोप्नुपर्छ।
बन्द विद्युत् परिपथमा स्विच ______ हुन्छ।
उत्तर
बन्द विद्युत् परिपथमा स्विच अन हुन्छ।
साना बालबालिकाले कहिल्यै पनि ______सँग खेल्नुहुँदैन।
उत्तर
साना बालबालिकाले कहिल्यै पनि विद्युतीय उपकरणसँग खेल्नुहुँदैन। (“विद्युत्” पनि ठिक हो। “अफ” चाहिँदैन।)
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
विद्युत् परिपथको परिभाषा लेख्नुहोस्।
उत्तर
विद्युत् बग्ने पूरा बाटोलाई विद्युत् परिपथ भनिन्छ। यो विद्युत्को स्रोत (सेल), सुचालक तार, स्विच र विद्युत् खपत गर्ने उपकरण (जस्तै: चिम) मिलेर बन्छ।
बन्द विद्युत् परिपथ र खुला विद्युत् परिपथमा दुईओटा फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
- बन्द परिपथमा स्विच अन हुन्छ। खुला परिपथमा स्विच अफ हुन्छ (वा तार खुकुलो हुन्छ)।
- बन्द परिपथमा विद्युत् बग्छ र चिम बल्छ। खुला परिपथमा विद्युत् बग्दैन र चिम बल्दैन।
विद्युत्को प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने दुईओटा सावधानीका उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर
कुनै दुई:
- प्लग वा सकेटमा कहिल्यै औँला नछिराउने।
- भिजेको हातले विद्युतीय सामान कहिल्यै नछुने।
- नाङ्गो तारमा कुचालक टेप बेर्ने।
- विद्युतीय सामान बनाउन बिजुली मिस्त्री बोलाउने।
- आगलागी, चट्याङ, सर्ट सर्किट वा बत्ती जाँदा मुख्य स्विच अफ गर्ने।
स्विच अफ गरिएको विद्युत् परिपथमा जडान गरिएको चिम बल्दैन, कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्विच अफ हुँदा परिपथमा खाली ठाउँ पर्छ। यो खुला परिपथ हो। खाली ठाउँबाट विद्युत् बग्न नसक्ने भएकाले चिमसम्म विद्युत् पुग्दैन।
एउटा विद्युत् परिपथ पूरा गर्न के के आवश्यक पर्छ?
उत्तर
- सेल वा ब्याट्रीजस्तो विद्युत्को स्रोत;
- बाटो बनाउन सुचालक तार;
- चिमजस्तो विद्युत् खपत गर्ने उपकरण;
- प्रायः बाल्न र निभाउन स्विच (स्विच भए त्यो अन हुनुपर्छ)।
यी सबै खाली ठाउँ नभएको एउटै पूरा बाटोमा जोडिनुपर्छ।
चित्र 7.15 मा देखाइएको परिपथको चिम बाल्न के गर्नुपर्ला? परिपथ कापीमा कोरेर पूरा गर्नुहोस्।
उत्तर
दुईओटा कुरा छुटेका छन्:
- सेल छैन। तल्लो तारको खाली ठाउँमा एउटा ड्राइसेल राख्नुपर्छ।
- स्विच खुला छ। यसलाई अन गर्नुपर्छ।
त्यसपछि बाटो पूरा हुन्छ र चिम बल्छ।