परीक्षा अभ्यास

ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्।

ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ।

सूर्य एउटा मझौला खालको तारा हो।

चन्द्रमाले करिब एक महिना लगाएर पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।

पृथ्वीको एक मात्र उपग्रह चन्द्रमा हो। (“ग्रह” शब्द प्रयोग हुँदैन।)

(14 बाँकी रह्यो: पहिले वरुणको सङ्ख्या 14 भनिन्थ्यो।) यी पुराना सङ्ख्या हुन्। सन् 2026 सम्म बृहस्पतिका 115 र शनिका 293 उपग्रह भेटिएका छन्। मङ्गल, शुक्र र पृथ्वीका सङ्ख्या बदलिएका छैनन्।

सूर्य, चन्द्रमा, तारा, ग्रह (जस्तै: पृथ्वी, मङ्गल र बृहस्पति), पुच्छ्रेतारा, शिशुग्रह र उल्का।

• ताराको आफ्नै प्रकाश हुन्छ। ग्रहको आफ्नै प्रकाश हुँदैन; यसमा सूर्यको प्रकाश परेर यो चम्कन्छ।
• तारा धेरै तातो ग्याँसका विशाल गोला हुन्। ग्रह तिनभन्दा धेरै साना र चिसा हुन्छन्।
• ग्रह सूर्यको वरिपरि घुम्छन्। तारा सूर्यको वरिपरि घुम्दैनन्।
• तारा टिमटिमाउँछन्। ग्रह नटिमटिमाई एकनासले चम्कन्छन्।

• बिचमा सूर्य कोर्ने र त्यसको वरिपरि ठुलो घेरा (पृथ्वीको कक्ष) कोर्ने।
• त्यही घेरामा पृथ्वी कोर्ने।
• पृथ्वीको वरिपरि सानो घेरा (चन्द्रमाको कक्ष) र त्यसमा चन्द्रमा कोर्ने।
• दुवै घेरामा एकैतिर, घडीको सुईको उल्टो दिशामा घुमेको देखाउने तीर लगाउने।
• सूर्य, पृथ्वी, चन्द्रमा र दुवै कक्षको नाम लेख्ने।

• पृथ्वी सूर्यबाट ठिक दुरीमा छ। यो बुध र शुक्रजस्तो धेरै तातो छैन, मङ्गल र त्यसभन्दा परका ग्रहजस्तो धेरै चिसो पनि छैन।
• यहाँ तरल पानी छ।
• यहाँ हावा छ। हावामा सास फेर्न अक्सिजन र बिरुवाका लागि कार्बन डाइअक्साइड छ।
• हावाका कारण तापक्रम ठिक रहन्छ। ओजोन तहले सूर्यका हानिकारक किरणबाट सजीवलाई जोगाउँछ।

छन्। धेरै अरू ताराको वरिपरि पनि ग्रह घुम्छन्। अरू ताराका ग्रहलाई एक्सोप्लानेट भनिन्छ। खगोलविद्हरूले पहिलो एक्सोप्लानेट सन् 1990 को दशकमा भेट्टाए। सन् 2025 सम्म 6,000 भन्दा बढी भेटिइसकेका थिए। तीमध्ये कतिपयका उपग्रह पनि हुन सक्छन्। पानी र जीवन हुन सक्ने ग्रह वैज्ञानिकहरू खोजिरहेका छन्।

पृथ्वीको केन्द्र हुँदै उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने काल्पनिक रेखालाई अक्ष भनिन्छ।

पृथ्वीको अक्ष कक्षीय धरातलसँग 66.5° को कोणमा ढल्किएको छ। (ठाडोबाट हेर्दा यो 23.5° हो।)

पृथ्वीको परिक्रमणका क्रममा सूर्यको प्रकाश सबैतिर एकनासले परेमा दिन र रात बराबर हुन्छन्।

पृथ्वीमा पश्चिमतिरकोभन्दा पूर्वतिरको समय छिटो (अगाडि) हुन्छ।

• दैनिक गति पृथ्वी आफ्नो अक्षमा घुम्नु हो। वार्षिक गति पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्नु हो।
• दैनिक गतिमा 24 घण्टा (एक दिन) लाग्छ। वार्षिक गतिमा करिब 365 दिन (एक वर्ष) लाग्छ।
• दैनिक गतिबाट दिन र रात हुन्छन्। वार्षिक गति र ढल्किएको अक्षका कारण ऋतु बदलिन्छन् र दिनको लम्बाइ घटबढ हुन्छ।

यीमध्ये कुनै दुई:

• दिन र रात हुन्छन्।
• ठाउँअनुसार समय फरक पर्छ।
• सूर्य, चन्द्रमा र तारा पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएजस्ता देखिन्छन्।

• ऋतु हुँदैनथे। हरेक ठाउँमा वर्षभरि झन्डै उस्तै मौसम हुन्थ्यो।
• सबै ठाउँमा वर्षभरि हरेक दिन दिन र रात बराबर (12 घण्टा जति) हुन्थे।

कारण: पृथ्वीको कुनै पनि आधा भाग कहिल्यै सूर्यतिर वा सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किँदैनथ्यो। हरेक ठाउँले वर्षभरि उत्तिकै घाम पाउँथ्यो।

• पृथ्वी गोलो छ। भूमध्यरेखानजिक घाम सिधा तल पर्ने भएकाले गर्मी हुन्छ। ध्रुवनजिक घाम छड्के परेर फैलिने भएकाले जाडो हुन्छ।
• पृथ्वीको अक्ष ढल्किएको छ। उत्तरी आधा भाग सूर्यतिर ढल्किँदा त्यहाँ गर्मी हुन्छ भने दक्षिणी आधा भागमा जाडो हुन्छ। अर्को समयमा यसको उल्टो हुन्छ।
• उचाइअनुसार पनि फरक पर्छ: हिमालजस्ता अग्ला ठाउँ तराईजस्ता होचा मैदानभन्दा चिसा हुन्छन्।

1 र 2 को ठाउँमा उत्तरी ध्रुव सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किएको छ: उत्तरमा जाडो (डिसेम्बर)। 5 र 6 मा यो सूर्यतिर ढल्किएको छ: उत्तरमा गर्मी (जुन)। 3 र 4 तथा 7 र 8 मा अक्ष छेउतिर ढल्किएकाले सबैतिर दिन र रात बराबर हुन्छन् (मार्च र सेप्टेम्बर)।

औँसीपछि पूर्णिमासम्मको समयलाई शुक्लपक्ष भनिन्छ।

एक दिनमा 24 घण्टा हुन्छन्।

पृथ्वी र सूर्यका बिचमा चन्द्रमा परेको दिन औँसी हो।

कृष्णपक्षमा चन्द्रमाको आकार र उज्यालो घट्दै जान्छ। (“60”, “पूर्णिमा” र “बढ्दै” प्रयोग हुँदैनन्।)

चन्द्रमासभरि पृथ्वीबाट दिनदिनै देखिने चन्द्रमाका बदलिँदा आकारलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ: औँसीदेखि पातलो हँसिया र आधा चन्द्रमा हुँदै पूर्णिमासम्म र फेरि उल्टो क्रममा।

• औँसी: चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा, एउटै रेखामा: सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वी।
• पूर्णिमा: पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा, एउटै रेखामा: सूर्य, पृथ्वी, चन्द्रमा।

हरेक चित्रमा चन्द्रमा र पृथ्वीको सूर्यबाट उल्टोतिर फर्केको आधा भाग कालो पारेर कोर्ने।

औँसीको दिन चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीका बिचमा हुन्छ। सूर्यको प्रकाश चन्द्रमाको सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा मात्र पर्छ। त्यो उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुन्छ। अँध्यारो आधा भाग पृथ्वीतिर फर्केकाले हामी केही पनि देख्दैनौँ। चन्द्रमा दिउँसो सूर्यसँगै आकाशमा हुन्छ र सूर्यको चहकमा हराउँछ।

यो हरेक रात सधैँ पूरै गोलो देखिन्थ्यो। कला हुँदैनथे। कारण: यसको पूरै भाग आफैँ चम्किन्थ्यो। सूर्य जहाँ भए पनि र यसको जुनसुकै भागमा सूर्यको प्रकाश परे पनि केही फरक पर्दैनथ्यो।

पूर्णिमाको दिनदेखि सुरु गर्दा उपयुक्त हुन्छ। त्यसपछिको करिब एक हप्ता (कृष्ण प्रतिपदादेखि कृष्ण अष्टमीतिरसम्म) बिहानीपख धान काट्न सकिन्छ।
कारण:

• पूर्णिमामा पूरै गोलो चन्द्रमा रातभरि चम्कन्छ। झिसमिसेमा पनि यो पश्चिमी आकाशमा ठुलो र चम्किलो हुन्छ।
• पूर्णिमापछि चन्द्रमा हरेक रात ढिलो उदाउने भएकाले बिहानीपख यो आकाशमा अग्लोमै हुन्छ। करिब एक हप्तासम्म यो ठुलो र उज्यालो पनि रहन्छ।
• शुक्लपक्षमा चन्द्रमा बिहान हुनुअघि नै अस्ताउँछ: सुरुमा साँझै, त्यसपछि हरेक रात अलि ढिलो। पूर्णिमाअघिको एक दुई दिनबाहेक घाम उदाउनुअघिका घण्टा अँध्यारो हुन्छन्। घाम उदाउनुअघि धान काट्न यो समय काम लाग्दैन।