परीक्षा अभ्यास

समाजका हरेक सदस्यले समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, मेलमिलाप, सहकार्य र सहयोगको आदानप्रदान गर्ने तथा आपसी सम्मानका व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। अर्को शब्दमा, एउटा जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्तिमा बदल्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया सामाजिकीकरण हो। यो जन्मदेखि मृत्युसम्म चलिरहन्छ र घरपरिवार, विद्यालय, दौँतरी समूह र समुदायबाट हुन्छ।

• क.यसले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्छ।
• ख.समाजका क्रियाकलापमा भाग लिँदै सकारात्मक सोच र व्यवहार सिकाउँछ।
• ग.जीवन चलाउन चाहिने सामाजिक सिप र व्यावहारिक ज्ञान दिन्छ।
• घ.व्यक्तिलाई अनुशासित, असल र गुणी बन्ने आधार दिन्छ।
• ङ.सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र समानुभूति जस्ता मानवीय व्यवहार अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ।
• च.समाजका मूल्यमान्यता, रीतिरिवाज र परम्परा जोगाएर भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी बोध गराउँछ।

प्रेम र स्नेहले मानिसबिच आत्मीयता बढाउँछ। आत्मीयता भएपछि एकअर्काप्रति विश्वास र अपनत्व जाग्छ, र यही सद्भाव र सहकार्यको आधार बन्छ। उदाहरणका लागि, आमाबुवा र हजुरबा हजुरआमाको माया पाएको बच्चाले उनीहरूबाट भाषा, संस्कार र व्यवहार खुसीसाथ सिक्छ। कक्षामा शिक्षक र साथीले माया गरेमा नयाँ विद्यार्थी चाँडै घुलमिल हुन्छ। माया नपाएको वा हेलामा परेको व्यक्ति भने एक्लिने, डराउने वा रिसाउने हुन सक्छ। त्यसैले प्रेम र स्नेह सामाजिकीकरणको महत्त्वपूर्ण तत्त्व हो।

सामाजिकीकरणका मुख्य माध्यम घरपरिवार, विद्यालय, दौँतरी समूह र सांस्कृतिक गतिविधि हुन्। यीबाहेक छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार पनि सामाजिकीकरणका माध्यम हुन्।

मेरो विचारमा घरपरिवार सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो, किनभने:

• क.बच्चाले पहिलो भाषा, संस्कार र व्यवहार परिवारमै सिक्छ, त्यसैले परिवारलाई पहिलो पाठशाला भनिन्छ।
• ख.सानैमा सिकेका बानी जीवनभर रहन्छन्।
• ग.परिवारले नै बच्चालाई विद्यालय, साथी र समुदायसँग जोड्छ।
• घ.परिवारको माया र सुरक्षाले बच्चामा आत्मविश्वास बढाउँछ।

(कसैले विद्यालय वा दौँतरी समूहलाई पनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भन्न सक्छ। कारण प्रस्ट दिएमा त्यो उत्तर पनि ठिक हुन्छ।)

जन्मँदा मानिस जैविक प्राणी मात्र हुन्छ: उसका आवश्यकता भोक, निद्रा र सुरक्षा मात्र हुन्छन्। ऊ बोल्न, नियम मान्न वा अरूको भावना बुझ्न जान्दैन। हुर्कंदै जाँदा उसले यसरी सिक्छ:

• क.परिवारबाट: आमाबुवाको बोली सुनेर मातृभाषा बोल्न, ठुलालाई ढोग्न वा नमस्कार गर्न, खाना बाँडेर खान सिक्छ।
• ख.विद्यालयबाट: पालो पर्खन, नियम मान्न, फरक भाषा र धर्मका साथीसँग मिलेर बस्न सिक्छ।
• ग.दौँतरीबाट: खेल्दा हार जित स्विकार्न, सहयोग गर्न र झगडा मिलाउन सिक्छ।
• घ.समुदायबाट: जात्रा, पर्व, गुठी र सहकारीमा भाग लिँदै सामूहिक काम र जिम्मेवारी सिक्छ।

यसरी समाजका मूल्यमान्यता, व्यवहार र सिप सिक्दै ऊ समाजको जिम्मेवार सदस्य बन्छ। राउटे बालबालिकाले अक्षर र सरसफाइका बानी सिक्नु पनि यही प्रक्रियाको उदाहरण हो।

नमुना उत्तर:

• क.छिमेकीको घरमा बिहे, व्रतबन्ध वा मृत्यु संस्कार हुँदा सघाउन जाने: यसले सहयोग गर्ने र दुःख सुखमा साथ दिने बानी बसाल्यो।
• ख.टोलको सरसफाइ अभियानमा भाग लिने: सामूहिक काम र जिम्मेवारी सिकियो।
• ग.दसैँ, तिहार, ल्होसार, इद वा क्रिसमसमा एकअर्कालाई शुभकामना दिने र परिकार बाँड्ने: फरक धर्म र संस्कृतिको सम्मान गर्न सिकियो।
• घ.ज्येष्ठ नागरिकलाई बजारसम्म सघाउने: सम्मान र समानुभूति बढ्यो।
• ङ.साथीसँग समूहमा पढ्ने र खेल्ने: मेलमिलाप र सहकार्य सिकियो।

यस्ता अभ्यासले म अरूसँग सजिलै घुलमिल हुन, अरूको भावना बुझ्न र समाजको जिम्मेवार सदस्य बन्न सिक्दै छु।

हाम्रा मुख्य पहिचान यी हुन्: राष्ट्रिय पहिचान (नेपाली), जातीय पहिचान, भाषिक पहिचान, धार्मिक पहिचान, लैङ्गिक पहिचान र अपाङ्गताको पहिचान। यसबाहेक वैयक्तिक र क्षेत्रीय पहिचान पनि हुन्छन्।

पहिचानको महत्त्व:

• क.यसले व्यक्ति र समुदायलाई अरूभन्दा छुट्ट्याएर चिनाउँछ।
• ख.पहिचानका आधारमा अधिकार प्राप्त गर्न र राज्यमा समावेश हुन मदत मिल्छ।
• ग.संस्कृति, भाषा र संस्कारलाई निरन्तरता दिन र जोगाउन प्रेरणा दिन्छ।
• घ.आत्मविश्वास बढाउँछ र कर्तव्य बोध गराउँछ।
• ङ.समुदाय र राष्ट्रप्रति श्रद्धा र एकताको भावना जगाउँछ।
• च.राष्ट्रलाई विश्व समुदायमा चिनाउँछ।

कुनै व्यक्ति वा समुदाय को हो भनेर अरूले उसको भाषा, धर्म, संस्कृति, पहिरन, बसोबासको ठाउँ र राष्ट्रियताबाट चिन्छन्। त्यसैले पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार हो। उदाहरणहरू:

• क.विदेशमा कसैले “म नेपाली हुँ” भन्नासाथ उसको देश, झन्डा, सगरमाथा र लुम्बिनी सम्झिइन्छ। यो राष्ट्रिय पहिचान हो।
• ख.कोही ढाका टोपी, दौरा सुरुवाल वा गुन्यु चोलो लगाएर औपचारिक कार्यक्रममा जाँदा उसको नेपालीपन प्रस्ट देखिन्छ।
• ग.शेर्पा समुदायलाई हिमाल चढ्ने सिप र ल्होसारले, थारू समुदायलाई माघी र आफ्नै घरको बनोटले चिनाउँछ।
• घ.मैथिली, नेपाल भाषा वा लिम्बू भाषामा बोल्दा कुन भाषिक समुदायको हो भन्ने थाहा हुन्छ।
• ङ.नागरिकता र राष्ट्रिय परिचयपत्रले व्यक्तिको कानुनी पहिचान दिन्छ, जसका आधारमा उसले सेवा र अधिकार पाउँछ।

यसरी पहिचानले व्यक्तिलाई चिनाउँछ, आत्मविश्वास दिन्छ र समाज तथा राष्ट्रसँग जोड्छ।

लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक पनि अरू नागरिकसरह समान अधिकार भएका नेपाली हुन्। संविधानको धारा १२ ले लैङ्गिक पहिचानसहित नागरिकता पाउने र धारा १८ ले समानताको हक दिएको छ। उनीहरूको पहिचान र सम्मानका लागि:

• क.उनीहरूलाई हेप्ने, जिस्काउने वा अपमान गर्ने शब्द प्रयोग नगर्ने।
• ख.परिवार, विद्यालय र कार्यस्थलमा भेदभाव नगर्ने र समान अवसर दिने।
• ग.नागरिकता, राहदानी र अरू सरकारी कागजातमा उनीहरूको पहिचान सजिलै लेख्न मिल्ने व्यवस्था लागु गर्ने।
• घ.स्वास्थ्य, शिक्षा र रोजगारीमा उनीहरूका विशेष आवश्यकता बुझ्ने।
• ङ.उनीहरूका अधिकारसम्बन्धी आवश्यक कानुन बनाउने र लागु गर्ने।
• च.समाजमा सचेतना फैलाउने, ताकि उनीहरूलाई पनि अरूजस्तै सम्मानका साथ हेरियोस्।

यो प्रश्नको उत्तर आफ्नो वडा कार्यालय वा पालिकामा सोधेर लेख्नुपर्छ। धेरै स्थानीय तहमा देखिने कार्यक्रमका उदाहरण:

• क.वडाको सिफारिसमा अपाङ्गता परिचयपत्र वितरण।
• ख.परिचयपत्रका आधारमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता।
• ग.ह्विलचियर, बैसाखी, श्रवण यन्त्र जस्ता सहायक सामग्री वितरण।
• घ.सिलाइबुनाइ, कम्प्युटर, हस्तकला जस्ता सिप सिकाउने तालिम र स्वरोजगारका लागि सहुलियत ऋण।
• ङ.अपाङ्गता भएका विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति र स्रोत कक्षा।
• च.पालिका र वडा कार्यालयमा र्‍याम्प, पहुँचयुक्त शौचालय र प्राथमिकताका साथ सेवा।
• छ.सचेतना कार्यक्रम र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका संस्थालाई सहयोग।

उत्तरमा आफ्नो पालिकाको नाम, कार्यक्रम, कहिलेदेखि सुरु भयो र कति जनाले लाभ लिए भन्ने खुलाउनुपर्छ।

नेपालमा भाषा, धर्म, जातजाति, संस्कृति र भूगोलमा ठुलो विविधता छ: १४२ जातजाति, १२४ मातृभाषा, १० धर्म, र हिमालदेखि तराईसम्मको भूगोल। यति फरक हुँदाहुँदै पनि सबै नेपाली एकअर्काको सम्मान गर्दै, एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागी हुँदै र “नेपाली” भन्ने साझा पहिचानमा गर्व गर्दै मिलेर बसेका छन्। यसैलाई विविधतामा एकता भनिन्छ। उदाहरणका लागि, दसैँ, तिहार, ल्होसार, छठ, इद र क्रिसमसमा फरक धर्मका मानिस एकअर्कालाई शुभकामना दिन्छन्; एउटै विद्यालयमा फरक भाषा र जातजातिका विद्यार्थी सँगै पढ्छन्। संविधानले पनि सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ, धार्मिक स्वतन्त्रता दिएको छ र भेदभावलाई अपराध मानेको छ। यही विशेषताले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ।

• क.भौगोलिक विविधता: करिब ६० मिटरको तराईदेखि ८,८४८.८६ मिटरको सगरमाथासम्म हिमाल, पहाड, तराई र उपत्यका छन्, त्यसैले हावापानी, बाली र वनस्पतिमा पनि विविधता छ।
• ख.जातीय विविधता: जनगणना, २०७८ अनुसार १४२ जातजाति छन्, जस्तै क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारू, नेवार, तामाङ, यादव, मुस्लिम, गुरुङ, शेर्पा, राई, लिम्बू।
• ग.भाषिक विविधता: १२४ मातृभाषा बोलिन्छन्, जस्तै नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, बज्जिका, मगर, डोटेली, नेपाल भाषा।
• घ.धार्मिक विविधता: हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाई, प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई गरी १० धर्म मान्ने मानिस छन्।
• ङ.सांस्कृतिक विविधता: दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, उँधौली उँभौली, माघी, इद, क्रिसमस जस्ता चाडपर्व; फरक पहिरन, गीत, नाच र परिकार।

यसरी नेपाल विविधताले भरिएको देश हो।

• क.यसले देशमा शान्ति र सद्भाव कायम राख्छ।
• ख.राष्ट्रिय एकता र अखण्डता बलियो बनाउँछ।
• ग.धेरै भाषा, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण र प्रवर्धन गर्छ।
• घ.सबै समुदायलाई राज्यप्रति अपनत्व दिन्छ र समावेशी विकासमा सहयोग गर्छ।
• ङ.मिलेर काम गर्दा विकास र समृद्धिको बाटो खुल्छ।
• च.नेपालको मौलिक पहिचान बनेर विश्वमा देशलाई चिनाउँछ र पर्यटन बढाउँछ।
• छ.नयाँ पुस्तामा सहिष्णुता र सम्मानको बानी बसाल्छ।

राष्ट्र र नागरिकलाई विश्वमा चिनाउने, सम्मान दिलाउने र गर्व गर्न लायक बनाउने कुरालाई राष्ट्रिय गौरव भनिन्छ। गौरव आत्मसम्मानको अनुभूति हो। नेपालका राष्ट्रिय गौरवमा बहुसांस्कृतिकता, पुर्खाको वीरता, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रिय गान, लुम्बिनी र सगरमाथा जस्ता कुरा पर्छन्। यिनले नेपाललाई विश्वमा चिनाउँछन् र नेपालीमा एकता र राष्ट्रप्रेम जगाउँछन्।

• क.नेपालमा १४२ जातजाति छन् र हरेकको आफ्नै संस्कृति, रीतिरिवाज र चाडपर्व छन्।
• ख.१२४ मातृभाषा बोलिन्छन् र भाषासँगै गीत, कथा र साहित्य पनि फरक छन्।
• ग.हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाईलगायत १० धर्म मानिन्छन् र हरेकका आफ्नै पर्व छन्: दसैँ, तिहार, बुद्ध पूर्णिमा, इद, उँधौली उँभौली, क्रिसमस।
• घ.हिमालमा ल्होसार, पहाडमा तिज र तराईमा छठ जस्ता क्षेत्रअनुसारका चाडपर्व छन्।
• ङ.दौरा सुरुवाल, गुन्यु चोलो, बख्खु, धोती, हाकु पटासी जस्ता फरक पहिरन र ढिँडो, योमरी, सेल रोटी, ठेकुवा जस्ता फरक परिकार छन्।
• च.संविधानले पनि नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनेको छ।

यसरी नेपाल बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो।

म यी विषय प्रस्तुत गर्छु:

• क.सगरमाथा: विश्वको सर्वोच्च शिखर (८,८४८.८६ मिटर), जुन नेपालमा छ।
• ख.लुम्बिनी: शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल।
• ग.राष्ट्रिय झन्डा: संसारमा एक मात्र चारपाटे नभएको झन्डा।
• घ.वीरता: नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका वीर र विश्वभर प्रसिद्ध गोरखा सैनिक; संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति सेनामा नेपालको योगदान।
• ङ.विविधतामा एकता: १४२ जातजाति, १२४ मातृभाषा र १० धर्मका मानिस मिलेर बसेको देश; “सयौँ थुँगा फूलका हामी” राष्ट्रिय गान।
• च.विश्व सम्पदा: काठमाडौँ उपत्यकाका सात स्मारक क्षेत्र, चितवन र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज।
• छ.कहिल्यै उपनिवेश नबनेको स्वतन्त्र देश, अतिथिलाई देवता मान्ने संस्कृति र मौलिक कला।

प्रस्तुत गर्दा फोटो वा भिडियो देखाउने र नेपाली पहिरनमा जाने गरे झन् प्रभावकारी हुन्छ।

यो भनाइ नेपालीको स्वाभिमान झल्काउँछ। हाम्रा पुर्खाले नालापानी, देउथल र मलाउँ जस्ता युद्धमा प्राण दिएर देशको स्वतन्त्रता जोगाए। विश्वयुद्धमा गोरखा सैनिकले देखाएको बहादुरीले नेपालीलाई “वीर गोर्खाली” को पहिचान दियो। त्यसैले देशको सार्वभौमिकता, भूमि वा सम्मानमाथि कसैले आँच पुर्‍याउँदा चुप लाग्नु हुँदैन।

तर मेरो विचारमा आजको वीरता तरवार बोकेर मात्र होइन, अर्को तरिकाले देखाउनुपर्छ:

• क.देशको मानमर्दन भएमा कूटनीति, कानुन र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमार्फत शान्तिपूर्ण तर दृढतापूर्वक विरोध गर्ने।
• ख.पढाइ, खेलकुद, विज्ञान र उद्यममा राम्रो गरेर देशको नाम उँचो बनाउने।
• ग.इमानदार र अनुशासित भएर देशको सेवा गर्ने।
• घ.स्वाभिमानसँगै अरू देश र जातिको पनि सम्मान गर्ने, किनभने अरूको अपमान गर्नु वीरता होइन।