परीक्षा अभ्यास

कुनै निश्चित क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गर्ने सबै उमेरका मानिसको जम्मा सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्याको आकार भनिन्छ। जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइले जनसङ्ख्या सधैँ बदलिइरहने भएकाले आकार भन्दा कुन समयको हो भन्ने पनि खुलाउनुपर्छ। जस्तै: वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्याको आकार २,९१,६४,५७८ हो।

वि.सं. १९६८ मा ५६,३८,७४९ रहेको जनसङ्ख्या १९७७ मा ५५,७३,७८८ (वृद्धिदर −०.१३%) र १९८७ मा ५५,३२,५७४ (−०.०७%) मा झर्‍यो। यसका कारण:

• क.त्यसबेलाको जनगणना वैज्ञानिक नहुनु: मानिसको टाउको मात्र गनिन्थ्यो र धेरै मानिस गन्तीमा छुटे।
• ख.इन्फ्लुएन्जा जस्ता महामारीले धेरै मानिसको मृत्यु हुनु
• ग.प्रथम विश्वयुद्धमा गएका धेरै गोरखा सैनिक गन्तीमा नपर्नु
• घ.स्वास्थ्य सेवाको कमीले मृत्युदर उच्च हुनु

वृद्धिदर २०५८ मा २.२५%, २०६८ मा १.३५% र २०७८ मा ०.९२% भयो। यसका कारण:

• क.जन्मदर घट्नु (एक महिलाले जन्माउने औसत बच्चा सन् १९९६ मा ४.६ बाट सन् २०२२ मा २.१)
• ख.परिवार नियोजनका साधनको प्रयोग बढ्नु
• ग.विवाह गर्ने औसत उमेर बढ्नु
• घ.शिक्षा, विशेष गरी महिला शिक्षा र चेतनाको स्तर बढ्नु
• ङ.सानो परिवारलाई राम्रो मान्ने सोच बढ्नु
• च.धेरै युवा वैदेशिक रोजगारी र अध्ययनका लागि विदेश जानु (२०७८ मा २१,९०,५९२ जना विदेशमा)
• छ.स्वास्थ्य सुधारले बाल मृत्युदर घटेपछि धेरै बच्चा जन्माउनुपर्ने बाध्यता हट्नु

तेर्सो अक्षमा जनगणना वर्ष र ठाडो अक्षमा वार्षिक वृद्धिदर (प्रतिशत) राखी हरेक जनगणनाको विन्दु अङ्कित गरिन्छ र विन्दुलाई रेखाले जोडिन्छ:

रेखाचित्रले देखाउँछ: वृद्धिदर २०१८ देखि २०३८ सम्म बढ्यो, २०३८ मा सबैभन्दा माथि (२.६२%) पुग्यो, त्यसपछि उतारचढाव हुँदै २०५८ पछि छिटो घट्यो।

उमेर, लिङ्ग, जातजाति, धर्म, मातृभाषा, पेसा, शैक्षिक स्थिति आदिका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसले देशको जनसङ्ख्याको भित्री संरचना देखाउँछ। उदाहरण (वि.सं. २०७८ को जनगणना):

• क.लिङ्गअनुसार: पुरुष ४८.८७%, महिला ५१.१३%
• ख.उमेरअनुसार: ० देखि १४ वर्ष २७.८३%, १५ देखि ५९ वर्ष ६१.९६%, ६० वर्ष वा माथि १०.२१%
• ग.धर्मअनुसार: हिन्दु ८१.१९%, बौद्ध ८.२१%, इस्लाम ५.०९%
• घ.भाषाअनुसार: नेपाली ४४.८६%, मैथिली ११.०५%, भोजपुरी ६.२४%
• ङ.शैक्षिक स्थितिअनुसार: साक्षरता ७६.२%

यस्तो वर्गीकरणले सरकारलाई विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाका योजना बनाउन सघाउँछ।

विश्लेषण:

• क.सक्रिय (१५–५९ वर्ष) जनसङ्ख्याको हिस्सा सबैभन्दा ठुलो छ र बढ्दै छ। काम गर्ने उमेरका मानिस धेरै हुनु विकासको अवसर हो।
• ख.० देखि १४ वर्षका बालबालिकाको हिस्सा बीस वर्षमा करिब ११ प्रतिशत विन्दुले घट्यो। यसको कारण जन्मदर घट्नु हो।
• ग.६० वर्ष वा माथिका मानिसको हिस्सा हरेक जनगणनामा बढेको छ। स्वास्थ्य सुधारले औसत आयु बढेकाले यस्तो भएको हो।
• घ.आश्रित जनसङ्ख्या घट्दै छ, तर ज्येष्ठ नागरिक बढ्दै जाँदा भविष्यमा उनीहरूको हेरचाह, स्वास्थ्य सेवा र भत्ताको माग बढ्छ।
• ङ.युवालाई देशभित्रै रोजगारी दिन नसके सक्रिय जनसङ्ख्या विदेशिन्छ र यो अवसर गुम्छ।

साक्षर, निरक्षर र शिक्षाको तहका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। नेपालको ५ वर्ष वा माथिको साक्षरता २०५८ मा ५४.१% थियो, २०७८ मा ७६.२% पुग्यो।

साक्षरता बढ्दा पर्ने प्रभाव:

• क.मानिसले सिप सिकेर राम्रो रोजगारी र आम्दानी पाउँछन्।
• ख.स्वास्थ्य, सरसफाइ र पोषणबारे चेतना बढ्छ, र बाल तथा मातृ मृत्युदर घट्छ।
• ग.ढिलो विवाह र सानो परिवारको सोच बढ्छ, र जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सघाउ पुग्छ।
• घ.मानिसले आफ्ना अधिकार र कर्तव्य बुझ्छन्, र लोकतन्त्र र सुशासन बलियो हुन्छ।
• ङ.अन्धविश्वास, कुरीति र लैङ्गिक विभेद घट्छन्।
• च.नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न सजिलो हुन्छ र उत्पादन बढ्छ।

कृषि गणनाअनुसार पनि कृषि गर्ने घरपरिवार २०६८ मा ७१% बाट २०७८ मा ६२% मा झरे। गैरकृषि पेसा बढ्नुका कारण:

• क.शिक्षा बढेपछि युवा जागिर, व्यापार र सेवा क्षेत्रतर्फ आकर्षित हुनु
• ख.कृषिमा आम्दानी कम र जोखिम (खडेरी, बाढी, बजार नपाउनु) बढी हुनु
• ग.सहरीकरण बढ्नु र सहरमा निर्माण, यातायात, होटल र व्यापारमा काम पाइनु
• घ.धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा जानु र गाउँमा खेती गर्ने मानिस घट्नु
• ङ.खेतीयोग्य जमिनमा घर बनाउनु र जमिन टुक्रिनु
• च.सूचना प्रविधि, बैङ्क, सहकारी र पर्यटन जस्ता नयाँ क्षेत्र विस्तार हुनु

विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहमा मानिस कति बस्छन् भन्ने अवस्थालाई जनसङ्ख्याको वितरण भनिन्छ। नेपालमा धरातल, हावापानी, स्रोतसाधन र सेवा सुविधा फरक भएकाले वितरण असमान छ। जस्तै: २०७८ मा तराईमा ५३.६१% र हिमालमा ६.०८% मानिस बस्छन्।

• क.तराईमा सबैभन्दा धेरै मानिस बस्छन् र यसको हिस्सा बढ्दै छ। समथर मलिलो जमिन, सडक, उद्योग, बजार र सुविधाले मानिस यहाँ आकर्षित भएका छन्।
• ख.पहाडमा करिब ४० प्रतिशत मानिस बस्छन्, तर यसको हिस्सा घट्दै छ। काठमाडौँ, पोखरा जस्ता सहरबाहेकका पहाडी जिल्लाबाट बसाइँसराइ धेरै छ।
• ग.हिमालमा सबैभन्दा थोरै मानिस बस्छन्। चिसो हावापानी, भिरालो जमिन, कम खेती र कठिन यातायातका कारण यहाँको हिस्सा पनि घट्दै छ।

• क.धरातल: समथर तराई र उपत्यकामा बस्न र खेती गर्न सजिलो छ, भिरालो हिमाल र पहाडमा गाह्रो छ।
• ख.हावापानी: तराई र पहाडको मध्यम हावापानी बस्न अनुकूल छ, हिमालको चिसो हावापानी कठिन छ।
• ग.माटो र खेती: तराईको मलिलो माटोमा धेरै अन्न फल्छ।
• घ.यातायात र सञ्चार: सडक र अरू सुविधा तराई र सहरमा बढी छन्।
• ङ.रोजगारी र उद्योग: उद्योग, व्यापार र सेवा मधेश, बागमती र लुम्बिनीका सहरमा केन्द्रित छन्।
• च.शिक्षा र स्वास्थ्य: राम्रा विद्यालय, क्याम्पस र अस्पताल सहरमा छन्।
• छ.प्रशासनिक केन्द्र: राजधानी काठमाडौँ बागमतीमा भएकाले धेरै सरकारी कार्यालय र अवसर त्यहीँ छन्।
• ज.बसाइँसराइ: माथिका कारणले हिमाल र पहाडबाट तराई र सहरतर्फ बसाइँसराइ भइरहेको छ।

• क.हिमाल र पहाडमा सडक, बिजुली, इन्टरनेट र खानेपानी पुर्‍याउनुपर्छ।
• ख.सबै स्थानीय तहमा गुणस्तरीय विद्यालय र स्वास्थ्य केन्द्र चलाउनुपर्छ।
• ग.पहाड र हिमालको सम्भावनाअनुसार पर्यटन, जलविद्युत्, जडीबुटी, फलफूल र पशुपालनमा लगानी गरी स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ।
• घ.उद्योग र सरकारी कार्यालयलाई एकै ठाउँमा थुपार्नुको सट्टा प्रदेशका सहरमा फैलाउनुपर्छ।
• ङ.पहाडी क्षेत्रमा व्यवस्थित बजार र साना सहर विकास गर्नुपर्छ।
• च.भू–उपयोग नीति लागु गरी तराईको खेतीयोग्य जमिनमा अव्यवस्थित बस्ती बढ्न दिनुहुँदैन।

आम्दानी र अरू स्रोतको उचित व्यवस्थापन र परिचालन गरी परिवारका सदस्यलाई सुखी जीवन बिताउन दिने योजनालाई पारिवारिक योजना भनिन्छ। यसमा घर चलाउन आर्थिक स्रोत जुटाउने, स्रोतको सही उपयोग गर्ने, आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउने, बालबालिकाको पढाइ र हेरचाह गर्ने र ज्येष्ठ नागरिकको स्याहार गर्ने काम पर्छन्। परिवारका सदस्यबिचको सुमधुर सम्बन्ध र आपसी सल्लाहबाट बनेको योजनाले परिवारलाई स्वस्थ, सुखी र गुणस्तरीय जीवन दिन्छ।

• क.घरपरिवार चलाउन आर्थिक स्रोत जुटाउने
• ख.उपलब्ध स्रोतको सही परिचालन गर्ने
• ग.आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउने र दुई बच्चाबिच उचित फरक राख्ने
• घ.सामाजिक क्रियाकलापमा सहभागी भई समाजसँग घुलमिल हुने
• ङ.आपसी सरसल्लाह र निर्णयका आधारमा पारिवारिक जिम्मेवारी पूरा गर्ने
• च.बालबालिकाको हेरचाह र शिक्षादीक्षाको व्यवस्था गर्ने
• छ.ज्येष्ठ नागरिकको स्याहार, हेरचाह र सम्मान गर्ने

• क.आम्दानीअनुसार खर्च र बचत गर्दा आधारभूत आवश्यकता सजिलै पूरा हुन्छन्।
• ख.आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउँदा हरेक बच्चालाई पोसिलो खाना, राम्रो शिक्षा र हेरचाह दिन सकिन्छ।
• ग.दुई बच्चाबिच उचित फरक र स्तनपानले आमा र शिशुको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ।
• घ.अनावश्यक खर्च घट्छ र उद्यमशील बन्ने प्रेरणा मिल्छ।
• ङ.आपसी सल्लाहले सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध र खुसी बढ्छ।
• च.ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाहले उनीहरूको जीवन पनि सम्मानजनक हुन्छ।
• छ.सानो र व्यवस्थित परिवारले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा पनि सघाउँछ।

यसरी पारिवारिक योजनाले स्वस्थ, शिक्षित, खुसी र आर्थिक रूपमा सबल परिवार बनाउँछ। यस्तै परिवार नै गुणस्तरीय जीवनको आधार हो।

गुणस्तरीय जीवनका आधार: क. आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति, ख. भौतिक जीवनस्तरका सूचक, ग. मानव विकास सूचकाङ्क, घ. स्वस्थ र दीर्घ जीवन, ङ. खुसी वा आनन्दीपन, च. सन्तानको भरणपोषण र शिक्षा।

आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति: खानेपानी, खाद्यान्न, लत्ताकपडा, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य र सरसफाइ जस्ता आवश्यकता पूरा भएपछि मात्र जीवनमा सुधार आउँछ। सन् १९७० को दशकदेखि यसलाई गुणस्तरीय जीवनको सूचक मानिन्छ।

मानव विकास सूचकाङ्क: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सन् १९९० देखि प्रयोग गरेको यो सूचकाङ्क स्वास्थ्य (औसत आयु), शिक्षा (पढाइका वर्ष) र आम्दानी (प्रतिव्यक्ति आय) मा आधारित छ। यसको अङ्क ० देखि १ सम्म हुन्छ र बढी अङ्क भएको देशमा जीवन बढी गुणस्तरीय मानिन्छ। मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ अनुसार नेपालको सूचकाङ्क ०.६२२ छ।

• क.पोसिलो खाना र हेरचाह पाएका बालबालिका स्वस्थ हुन्छन्, उनीहरूको शारीरिक र मानसिक विकास राम्रो हुन्छ।
• ख.राम्रो शिक्षाले सिप र ज्ञान दिन्छ, जसले भविष्यमा राम्रो रोजगारी र आम्दानी दिलाउँछ।
• ग.असल संस्कार र शिक्षाले उनीहरू जिम्मेवार र अनुशासित नागरिक बन्छन्।
• घ.शिक्षित सन्तानले वृद्ध आमाबुबाको हेरचाह गर्न सक्छन्।
• ङ.शिक्षित र स्वस्थ पुस्ताले गरिबी र रोगको चक्र तोड्छ।
• च.आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउँदा हरेकलाई राम्रो भरणपोषण र शिक्षा दिन सजिलो हुन्छ, र सम्पूर्ण परिवारको जीवनस्तर उकासिन्छ।

जनसङ्ख्या र वातावरणबिच दोहोरो सम्बन्ध छ। मानिसलाई चाहिने हावा, पानी, खाना, इन्धन र घर बनाउने सामग्री वातावरणबाटै पाइन्छ। जनसङ्ख्या थोरै र स्रोत धेरै हुँदा वातावरण सन्तुलनमा रहन्छ। जनसङ्ख्या बढ्दा स्रोतको माग बढ्छ: खेतीका लागि वन फँडानी हुन्छ, पानीको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ, फोहोर, धुवाँ र ढल बढ्छन्। यसले हावा, पानी र माटो प्रदूषित हुन्छन्, र बाढी, पहिरो र भूक्षय बढ्छन्।

बिग्रेको वातावरणले फेरि मानिसमा असर पार्छ: रोग र महामारी फैलन्छन्, उब्जनी घट्छ, र बाँच्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले जनसङ्ख्या र वातावरणबिच सन्तुलन चाहिन्छ। मानिसले कति उपभोग गर्छन् र फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भन्ने कुराले पनि यो सन्तुलन तय गर्छ।

• क.सहर र बजारमा फोहोर बढ्छ र जथाभाबी फाल्दा जमिन र पानी प्रदूषित हुन्छन्।
• ख.गाडी, उद्योग र कलकारखाना बढ्दा धुवाँधुलोले वायु प्रदूषण बढ्छ।
• ग.नदी किनारमा अव्यवस्थित बस्ती बढ्दा ढल सिधै नदीमा मिसिन्छ र जल प्रदूषण हुन्छ।
• घ.बस्ती, खेती र दाउराका लागि वन फँडानी हुँदा भूक्षय, बाढी र पहिरो बढ्छन्।
• ङ.धेरै अन्न उब्जाउन रासायनिक मल र विषादी धेरै प्रयोग हुँदा माटो र पानी प्रदूषित हुन्छन्।
• च.ठुलो भिडमा गाडीको हर्न र मेसिनले ध्वनि प्रदूषण बढ्छ।

• क.वातावरण बिग्रँदा हुने असरबारे जनचेतना फैलाउने
• ख.वन फँडानी रोक्ने र खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्ने
• ग.उद्योग र कलकारखाना बस्तीबाट टाढा राख्ने र तिनको धुवाँ र फोहोर पानी सफा गरेर मात्र छोड्ने
• घ.सहर योजनाबद्ध ढङ्गले विकास गर्ने
• ङ.खोला र नदीमा फोहोर र ढल नमिसाउने
• च.फोहोर घटाउने, पुनः प्रयोग गर्ने र पुनः प्रशोधन गर्ने
• छ.रासायनिक मलको सट्टा प्राङ्गारिक मल प्रयोग गर्ने
• ज.विद्युतीय सवारी र सार्वजनिक यातायात बढाउने
• झ.जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्ने

समुदायकै मानिसले समुदायमा भएका स्वास्थ्य समस्या पहिचान गरी समाधान गर्न र व्यक्तिगत तथा वातावरणीय स्वास्थ्य सुधार्न गरिने क्रियाकलापलाई सामुदायिक स्वास्थ्य भनिन्छ। स्वास्थ्य शिविर, घरदैलो स्वास्थ्य सेवा, खोप, जुकाको औषधी खुवाउने कार्यक्रम यसका उदाहरण हुन्।

महत्त्व:

• क.समुदायमा सफा र स्वस्थ वातावरण बनाउँछ र महामारी रोक्छ।
• ख.स्वास्थ्य सेवा जनताको घरदैलोसम्म पुर्‍याउँछ।
• ग.व्यक्तिमा आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेतना जगाउँछ।
• घ.एक्लैले समाधान गर्न नसकिने समस्या सामूहिक प्रयासले समाधान गर्छ।
• ङ.देश विकासका लागि स्वस्थ जनशक्ति तयार गर्छ।
• च.रोग लाग्नुअघि नै रोक्दा उपचारको खर्च घट्छ।

• क.हरेक वडामा स्वास्थ्य चौकी वा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्रमा पर्याप्त स्वास्थ्यकर्मी, औषधी र उपकरण राख्ने
• ख.महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकालाई तालिम, सामग्री र उचित सुविधा दिने
• ग.नियमित खोप, पोषण र घुम्ती स्वास्थ्य शिविर चलाउने
• घ.विद्यालय र आमा समूहमार्फत स्वास्थ्य शिक्षा दिने
• ङ.सफा खानेपानी, चर्पी र फोहोर व्यवस्थापनको प्रबन्ध गर्ने
• च.स्थानीय सरकार, गैरसरकारी संस्था र समुदायबिच सहकार्य गर्ने
• छ.स्वास्थ्य बिमा र रेफर गर्ने व्यवस्था बलियो बनाउने
• ज.समुदायको सहभागिताले योजना बनाउने र त्यसको अनुगमन गर्ने

नेपालका मुख्य स्वास्थ्य समस्यामा सरुवा रोग (झाडापखाला, निमोनिया, क्षयरोग, डेङ्गु), कुपोषण, मातृ र शिशु मृत्यु, बढ्दा नसर्ने रोग (मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग), दुर्गम क्षेत्रमा सेवा नपुग्नु र अन्धविश्वास पर्छन्। सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाले यिनमा यसरी भूमिका खेल्न सक्छ:

• क.रोग रोक्ने: खोप, सरसफाइ, सफा पानी र चर्पीले धेरै सरुवा रोग रोक्छन्।
• ख.आमा र बच्चाको स्वास्थ्य: स्वास्थ्य स्वयंसेविकाले गर्भ जाँच, संस्थागत सुत्केरी, स्तनपान र खोपबारे सम्झाएर मातृ र शिशु मृत्युदर घटाउन सघाउँछन्। नेपालमा शिशु मृत्युदर सन् १९९६ मा प्रति हजार जीवित जन्ममा ७८ थियो, सन् २०२२ मा २८ मा झरेको छ।
• ग.पोषण: भिटामिन ‘ए’, जुकाको औषधी र पोषण शिक्षाले कुपोषण घटाउँछन्।
• घ.दुर्गम क्षेत्रमा सेवा: घुम्ती शिविर र घरदैलो सेवाले अस्पताल टाढा भएका ठाउँमा पनि सेवा पुर्‍याउँछन्।
• ङ.नसर्ने रोग: समुदायमा रक्तचाप र मधुमेहको जाँच र स्वस्थ जीवनशैलीको शिक्षाले यी रोग चाँडै पत्ता लगाउन र रोक्न सघाउँछन्।
• च.महामारी र विपत्: महामारीको बेला सूचना फैलाउन र विपत्मा तुरुन्तै उपचार दिन समुदाय तयार रहन्छ।
• छ.अन्धविश्वास हटाउने: स्वास्थ्य शिक्षाले झारफुकको सट्टा स्वास्थ्य संस्थामा उपचार गराउन प्रेरित गर्छ।