परीक्षा अभ्यास

दिल्ली सम्झौता राजा त्रिभुवन, राणा सरकार र नेपाली काङ्ग्रेस गरी तीन पक्षबिचको सहमति थियो। भारतका प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले तीनै पक्षसँग छलफल गरेर सहमति जुटाउन मध्यस्थता गरेका थिए। तीन पक्षको सहमतिले भएकाले यसलाई त्रिपक्षीय सम्झौता भनिन्छ। यसमा भारत आफैँ पक्ष थिएन, मध्यस्थकर्ता मात्र थियो।

राजा त्रिभुवनको भूमिका यसरी हेर्न सकिन्छ:

• क.उनी राणा शासनको अन्त्य चाहन्थे र धर्मभक्त माथेमामार्फत प्रजा परिषद्लाई सहयोग गर्थे। यसैले राणाहरूले उनका सुविधा कटौती गरी निगरानी बढाएका थिए।
• ख.वि.सं. २००७ कात्तिकमा उनी परिवारसहित भारतीय दूतावासमा शरण लिन पुगे र दिल्ली गए। यसले राणा सरकारलाई देशभित्र र बाहिर एक्लो बनायो र मुक्ति सेनाको क्रान्तिलाई नैतिक बल दियो।
• ग.दिल्लीमा उनी सम्झौताका एक पक्ष भए र फर्केपछि फागुन ७ मा प्रजातन्त्रको घोषणा गरे।
• घ.तर प्रजातन्त्र स्थापनापछि निर्वाचित विधान सभाको निर्वाचन गराउन उनी सफल भएनन्, र उनको पालामा सरकार बारम्बार फेरिए।

समग्रमा, प्रजातन्त्र स्थापनामा राजा त्रिभुवनको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो, तर क्रान्ति सफल हुनुमा राजनीतिक दल, मुक्ति सेना र जनताको सङ्घर्ष पनि उत्तिकै निर्णायक थियो।

• क.राणा प्रधानमन्त्री (श्री ३) मा रहेको सम्पूर्ण शासनाधिकार राजा (श्री ५) मा सुम्पिने र त्रिभुवन नै वैधानिक राजा रहने।
• ख.मोहनशमशेरको प्रधानमन्त्रीमा दश सदस्यीय अन्तरिम मन्त्रीमण्डल बनाउने, जसमा नेपाली काङ्ग्रेस र राणा दुवैतर्फबाट पाँच पाँच जना रहने।
• ग.फौजदारी अभियोग लागेका बाहेक सबै राजबन्दी तुरुन्त रिहा गर्ने।
• घ.आन्दोलनकारीले आन्दोलन रोक्ने र हातहतियार सरकारलाई बुझाउने।
• ङ.जनताले निर्वाचित गरेको विधान सभाले संविधान बनाउने।

यो प्रश्नको उत्तर सहमत वा असहमत दुवै हुन सक्छ, कारण बलियो हुनुपर्छ।
सहमत हुने कारण: मोहनशमशेरलाई प्रधानमन्त्री राख्दा राणाहरू सम्झौता मान्न तयार भए र रक्तपात लम्बिएन। सेना र प्रशासनमा राणाकै पकड भएकाले शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणका लागि यो सजिलो बाटो थियो। सरकारमा काङ्ग्रेसका पाँच मन्त्री पनि थिए।
असहमत हुने कारण: जुन शासनविरुद्ध क्रान्ति भयो, त्यसैका प्रमुखलाई नयाँ सरकारको प्रमुख बनाउनु क्रान्तिको भावनाविपरीत थियो। राणा र काङ्ग्रेस मन्त्रीबिच सुरुदेखि नै मनमुटाव भयो र नौ महिनाभित्रै सरकार ढल्यो। यसले देखाउँछ कि यो व्यवस्था टिकाउ थिएन।

मातृकाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा बनेको सरकारलाई यी काम तोकिएका थिए:

• क.स्वतन्त्र न्याय विभाग खडा गर्ने।
• ख.जनताका नागरिक अधिकारको रक्षा गर्ने।
• ग.लोकसेवा आयोगको व्यवस्था राम्ररी लागु गर्ने।
• घ.वि.सं. २००९ भित्र विधान सभाका लागि आमनिर्वाचन गराउने।

मातृकाप्रसाद कोइरालाले राजीनामा दिएपछि राजा त्रिभुवनले वि.सं. २००९ साउन ३० मा केशरशमशेरको अध्यक्षतामा पाँच सदस्यीय परामर्शदातृ सरकार बनाए। यो सरकार दलको नभई राजाका सल्लाहकारको सरकार थियो। भदौ १० मा विशेष परिस्थिति ऐन, २००९ घोषणा गरी अन्तरिम शासन विधानका कार्यपालिका र व्यवस्थापिकासम्बन्धी व्यवस्था निलम्बन गरियो, अर्थात् शासनको अधिकार राजामै केन्द्रित भयो। यो सरकार वि.सं. २०१० असार २ सम्म रह्यो।

एउटा शासन व्यवस्था अन्त्य भई अर्को स्थिर व्यवस्था नबनुन्जेलको अन्योल र परिवर्तनको अवस्थालाई राजनीतिक सङ्क्रमण भनिन्छ। यस बेला अस्थायी कानुन र सरकारले काम चलाउँछन्।
२००७–२०१७ लाई सङ्क्रमणकाल भनिन्छ किनभने:

• क.राणा शासन अन्त्य भए पनि स्थायी संविधान बनेको थिएन; अन्तरिम शासन विधानले काम चलाइयो।
• ख.दश वर्षमा दशभन्दा बढी पटक सरकार फेरियो र बिचबिचमा राजाले आफैँ शासन गरे।
• ग.दिल्ली सम्झौताले भनेको विधान सभाको निर्वाचन कहिल्यै भएन।
• घ.पहिलो आमनिर्वाचन मात्र २०१५ मा भयो, र त्यसबाट बनेको सरकार पनि डेढ वर्षमै हटाइयो।

सामाजिक: विद्यालयको विस्तार, हवाई सेवाको सुरुआत, त्रिभुवन राजपथको निर्माण सुरु, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्थापना (२०१६), धेरै देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध, कोसी र गण्डक सम्झौता, रेडियो नेपालको प्रसारण (२००७), निजामती सेवा ऐन, २०१३, निजी वनको राष्ट्रियकरण, स्वतन्त्र न्याय सेवा, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता (सन् १९५५)।
आर्थिक: वार्षिक बजेटको सुरुआत (२००८), मोही हकको व्यवस्था, पहिलो पञ्चवर्षीय योजना (२०१३), नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना (२०१३), नयाँ कर नीति र कृषिको आधुनिकीकरण, बिर्ता उन्मूलन ऐन (२०१६), एउटै राष्ट्रिय मुद्रा चलाउने प्रयास।

• क.राजा भएको केही दिनमै उनले सल्लाहकार समिति बनाएर प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे।
• ख.आफूले चाहेअनुसार सरकार बनाए र हटाए: टङ्कप्रसाद आचार्य र के.आई. सिंहका सरकार छोटो समयमै फेरिए र बिचबिचमा आफैँ शासन गरे।
• ग.विधान सभाको सट्टा आफूले बनाउन लगाएको संविधान, २०१५ जारी गरे, जसमा राजाका अधिकार बलिया थिए।
• घ.जनताले चुनेको बी.पी. कोइरालाको सरकार करिब डेढ वर्षमै २०१७ पुस १ मा हटाए, संसद् विघटन गरे र दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए।
• ङ.त्यसपछि पञ्चायती व्यवस्था ल्याएर सबै शासनाधिकार आफ्नो हातमा राखे।

यसरी शासनको सम्पूर्ण अधिकार आफूमा राख्न चाहेकाले उनलाई महत्त्वाकाङ्क्षी राजा भनिन्छ।

परिचय: वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले संसद् र निर्वाचित सरकार विघटन गरी दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए र पुस २२ बाट पञ्चायती व्यवस्था सुरु गरे। यो राजाको सक्रिय नेतृत्वमा चल्ने निर्दलीय व्यवस्था थियो। गाउँ, नगर, जिल्ला, अञ्चल हुँदै राष्ट्रिय पञ्चायतसम्म पञ्चायतका तह थिए। संविधान, २०१९ ले यसलाई संवैधानिक रूप दियो। यो व्यवस्था २०४६ चैत २६ सम्म, करिब तिस वर्ष चल्यो।

उदयका कारण: जनताले २००७ मा पूर्ण अधिकार पाउन नसक्नु, विधान सभाको निर्वाचन नहुनु, दिल्ली सम्झौता पूर्ण लागु नहुनु, दलमा अनुभवको कमी र दलबिचको बेमेल, राजा महेन्द्रमा प्रत्यक्ष शासनको चाहना, जनचेतनाको कमी, भ्रष्टाचार र अनियमितता।

पतनका कारण: निरङ्कुश शासन, मानवअधिकार र मौलिक अधिकारको हनन, जनचेतनाको वृद्धि, दलको आन्दोलन र जनसहभागिता, दमन र हत्याको शृङ्खला, आन्दोलनलाई अन्तर्राष्ट्रिय समर्थन र भ्रष्टाचारको वृद्धि। अन्ततः २०४६ को जनआन्दोलनले यसको अन्त्य गर्‍यो।

स्थायी संविधान वा निर्वाचित सरकार बन्नुअघिको सङ्क्रमणकालमा देश चलाउन र नयाँ व्यवस्थाको तयारी गर्न केही समयका लागि बनाइने सरकारलाई अन्तरिम सरकार भनिन्छ। यसको मुख्य काम संविधान बनाउने वा निर्वाचन गराउने हुन्छ। उदाहरणका लागि, २०४६ को जनआन्दोलनपछि २०४७ वैशाख ६ मा कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा बनेको ११ सदस्यीय सरकार अन्तरिम सरकार थियो। यसले संविधान, २०४७ जारी गराउने र २०४८ को आमनिर्वाचन गराउने काम गर्‍यो।

कुनै व्यक्ति वा सानो समूहले कानुन, संविधान वा जनताप्रति उत्तरदायी नभई आफूखुसी शासन चलाउने अवस्थालाई निरङ्कुशता भनिन्छ। राणा शासन र पञ्चायत यसका उदाहरण हुन्।
बेफाइदा:

• क.जनताका मौलिक हक र मानवअधिकार खोसिन्छन्।
• ख.बोल्ने, लेख्ने र सङ्गठित हुने स्वतन्त्रता हुँदैन।
• ग.शासकलाई प्रश्न गर्न नपाइने भएकाले भ्रष्टाचार बढ्छ।
• घ.विरोध गर्नेलाई दमन, जेल र हत्या हुन्छ।
• ङ.जनताको आवश्यकताअनुसार विकास हुँदैन।
• च.अन्ततः असन्तोष, आन्दोलन र अस्थिरता निम्तिन्छ।

कुनै महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय विषयमा जनप्रतिनिधिले होइन, जनता आफैँले मत दिएर निर्णय गर्ने प्रक्रियालाई जनमत सङ्ग्रह भनिन्छ।
पृष्ठभूमि: पञ्चायत र दलमाथिको प्रतिबन्धविरुद्ध असन्तोष बढ्दै थियो। वि.सं. २०३५ चैतमा पाकिस्तानका पूर्वप्रधानमन्त्री भुट्टोलाई फाँसी दिइएको विरोधमा विद्यार्थीले निकालेको जुलुसमा प्रहरीले हस्तक्षेप गरेपछि विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भयो। आन्दोलन देशभर फैलियो र पेसाकर्मी तथा आम जनताले साथ दिए। आन्दोलनलाई शान्त पार्न राजा वीरेन्द्रले वि.सं. २०३६ जेठ १० मा जनमत सङ्ग्रहको घोषणा गरे। वि.सं. २०३७ वैशाख २० मा “सुधारिएको पञ्चायत” र “बहुदलीय व्यवस्था” बिच जनमत सङ्ग्रह भयो, जसमा सुधारिएको पञ्चायतले करिब ५५ प्रतिशत र बहुदलले करिब ४५ प्रतिशत मत पाए।

• क.जनताले फरक विचार र कार्यक्रम भएका दलमध्ये आफूलाई मन परेको छान्न पाउँछन्।
• ख.आवधिक निर्वाचनले सरकार जनताप्रति उत्तरदायी बन्छ; राम्रो काम नगरे अर्को निर्वाचनमा बदलिन्छ।
• ग.प्रतिपक्षी दलले सरकारको निगरानी र आलोचना गर्छ, जसले भ्रष्टाचार र मनपरी रोक्छ।
• घ.बोल्ने, लेख्ने, सङ्गठित हुने र प्रेस स्वतन्त्रता सुनिश्चित हुन्छ।
• ङ.विभिन्न वर्ग, जाति र क्षेत्रका मानिसले दलमार्फत राजनीतिमा सहभागी हुन पाउँछन्।
• च.शान्तिपूर्ण तरिकाले सत्ता परिवर्तन हुन्छ।

संसद् वा प्रतिनिधि सभाको पूरा कार्यकाल सकिनुअघि नै विघटन भएपछि नयाँ प्रतिनिधि चुन्न गरिने निर्वाचनलाई मध्यावधि निर्वाचन भनिन्छ। उदाहरणका लागि, २०४८ मा चुनिएको प्रतिनिधि सभा पाँच वर्ष नपुग्दै २०५१ असार २६ मा विघटन भयो र २०५१ कात्तिक २९ मा मध्यावधि निर्वाचन भयो।

सामाजिक उपलब्धि: मौलिक हक र मानवअधिकारको प्रत्याभूति गर्ने संविधान, २०४७; प्रेस स्वतन्त्रता र निजी रेडियो, टेलिभिजन र पत्रपत्रिकाको विस्तार; विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालयको विस्तार; दलित, महिला, आदिवासी जनजाति र मधेशी समुदायमा अधिकारप्रति चेतना; स्थानीय निकायमा जनप्रतिनिधि (२०४९ र २०५४ का स्थानीय निर्वाचन); राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग जस्ता संस्थाको स्थापना; २०६३ जेठ ४ को घोषणाबाट धर्मनिरपेक्षता।
आर्थिक उपलब्धि: उदार आर्थिक नीति; निजी क्षेत्रको विस्तार र सरकारी उद्योगको निजीकरण; बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको तीव्र विस्तार; मोबाइल फोन, इन्टरनेट र सञ्चारको विकास; सडक, बिजुली र खानेपानीको विस्तार; वैदेशिक रोजगारीबाट आउने विप्रेषणको वृद्धि।

वि.सं. २०६१ माघ १९ मा राजा ज्ञानेन्द्रले सरकार हटाएर प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे। यसका लागि मुख्य जिम्मेवार राजा नै थिए, तर दलका कमजोरीले राजालाई यो कदम चाल्ने मौका दिएको थियो:

• क.२०४८ देखि २०५९ सम्म सरकार बारम्बार फेरियो; सरकार बनाउने र गिराउने खेलले जनता दिक्क भए।
• ख.बहुमत भएको काङ्ग्रेस सरकार पनि दलभित्रको कलहले ढल्यो (२०५१ असार र २०५९ जेठका विघटन)।
• ग.२०५९ जेठमा प्रतिनिधि सभा विघटन भएपछि दलहरूले निर्वाचन गराउन सकेनन्, र देश संसद्विहीन भयो।
• घ.दलहरू माओवादी द्वन्द्व समाधान गर्न एकमत हुन सकेनन्।
• ङ.भ्रष्टाचार र दलीयकरणको आरोपले दलप्रतिको जनविश्वास घट्यो।

यसरी दलहरू कमजोर र विभाजित हुँदा राजालाई सत्ता आफ्नो हातमा लिने बहाना मिल्यो।

• क.सम्पूर्ण राज्यसत्ता प्रतिनिधि सभामा रहने र राजाका शासकीय अधिकार खोसिने।
• ख.नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्ने।
• ग.शाही नेपाली सेनालाई नेपाली सेना नाम दिई सरकारको मातहतमा ल्याउने र राजालाई सेनाको परमाधिपति नरहने बनाउने।
• घ.“श्री ५ को सरकार” को सट्टा “नेपाल सरकार” भन्ने र राजपरिषद् खारेज गर्ने।

(राजपरिवारको सम्पत्ति र आयमा कर लगाउने र नयाँ राष्ट्रिय गान बनाउने निर्णय पनि लेख्न सकिन्छ।)

संसद्मा आधाभन्दा बढी सदस्यको समर्थन नभई बनेको सरकारलाई अल्पमतको सरकार भनिन्छ। यस्तो सरकार अरू दलको सहयोगमा मात्र टिक्छ र अविश्वासको प्रस्तावबाट सजिलै ढल्न सक्छ।
वि.सं. २०५१ को मध्यावधि निर्वाचनमा २०५ सिटको प्रतिनिधि सभामा कुनै पनि दलले बहुमत (१०३ सिट) ल्याउन सकेन। नेकपा (एमाले) ८८ सिट जितेर सबैभन्दा ठुलो दल बन्यो, तर अरू दलसँग मिलेर बहुमत जुटाउन सकेन। त्यसैले सबैभन्दा ठुलो दलका नेताका नाताले मनमोहन अधिकारीले वि.सं. २०५१ मङ्सिर १४ मा अल्पमतको सरकार बनाए। यो सरकार करिब नौ महिना चल्यो।

• क.संविधान सभाका सदस्य जनताले नै चुनेका प्रतिनिधि हुन्छन्, त्यसैले संविधान जनताको प्रत्यक्ष सहभागिताबाट बन्छ।
• ख.समानुपातिक निर्वाचनका कारण महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, मुस्लिम र पिछडिएका क्षेत्रका प्रतिनिधि पनि सभामा पुग्छन्।
• ग.मस्यौदामाथि देशभर जनताको राय सङ्कलन गरिन्छ। नेपालको संविधानको मस्यौदामा पनि देशभर सुझाव लिइएको थियो।
• घ.कुनै राजा वा सानो समूहले नभई जनताका प्रतिनिधिले बनाएकाले जनताले यसलाई आफ्नो संविधान ठान्छन्।
• ङ.यस्तो संविधानमा जनताका आकाङ्क्षा, मौलिक हक र समावेशी व्यवस्था समेटिन्छन्।

• क.राज्य पुनर्संरचना, अर्थात् प्रदेशको सङ्ख्या, सीमाना र नाममा दलहरूबिच सहमति हुन सकेन।
• ख.शासकीय स्वरूप (प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुख वा संसदीय व्यवस्था) र निर्वाचन प्रणालीमा मतभेद रह्यो।
• ग.सरकार बनाउने र गिराउने खेलमा दलहरू अल्झिए; चार वर्षमा चार पटक सरकार फेरियो।
• घ.शान्ति प्रक्रियाका काम, विशेष गरी माओवादी लडाकुको समायोजनमा लामो समय लाग्यो।
• ङ.पहिचानसम्बन्धी आन्दोलन र दबाब बढे।
• च.सर्वोच्च अदालतले अब म्याद थप्न नपाइने आदेश दिएपछि २०६९ जेठ १४ मा संविधान सभाको कार्यकाल सकियो।

• क.राजा ज्ञानेन्द्रले २०५९ असोज १८ र २०६१ माघ १९ मा संविधानविपरीत कदम चाले र प्रत्यक्ष शासन गरे; यसले राजतन्त्रप्रति जनविश्वास घटायो।
• ख.दरबार हत्याकाण्डपछि राजसंस्थाप्रति जनताको आस्था कमजोर भयो।
• ग.माओवादीले गणतन्त्रको माग राखेर सशस्त्र सङ्घर्ष गरेका थिए; १२ बुँदे समझदारीमा सात दल र माओवादी निरङ्कुश राजतन्त्रविरुद्ध एक भए।
• घ.२०६२/६३ को जनआन्दोलनमा लाखौँ जनता सडकमा उत्रिए र राजतन्त्रविरोधी नारा लगाए।
• ङ.संविधान सभाबाट नयाँ संविधान बनाउने माग पूरा गर्न राजतन्त्रको भविष्य संविधान सभाले टुङ्ग्याउने सहमति भयो।
• च.संविधान सभाको पहिलो बैठकले २०६५ जेठ १५ मा भारी बहुमतले गणतन्त्रको घोषणा गर्‍यो।

समानता:

• क.दुवै राजाको निरङ्कुश शासनविरुद्ध थिए।
• ख.दुवैमा प्रमुख राजनीतिक दल एक भएर संयुक्त आन्दोलन गरे।
• ग.दुवैमा विद्यार्थी, पेसाकर्मी, नागरिक समाज र आम जनता सडकमा उत्रिए।
• घ.दुवै दमनका बाबजुद सफल भए र राजाले जनताको माग स्वीकार गर्नुपर्‍यो।

भिन्नता:

सन् १८७१ मा जर्मनीले फ्रान्सको अल्सास–लोरेन लिएपछि दुई देशबिच शत्रुता बढ्यो। जर्मनीले अस्ट्रिया–हङ्गेरी (१८७९) र इटाली (१८८२) सँग त्रिपक्षीय सन्धि गर्‍यो। जवाफमा फ्रान्स र रुस (१८९४), फ्रान्स र बेलायत (१९०४) र बेलायत र रुस (१९०७) मिलेर त्रिपक्षीय मैत्री सन्धि बन्यो। यसरी युरोप दुई हतियारधारी गुटमा बाँडियो।
गुटबन्दीले युद्धलाई यसरी प्रश्रय दियो:

• क.गुटबिच शङ्का, डर र हतियारको होड बढ्यो।
• ख.सन्धि गोप्य भएकाले कसले कसलाई साथ दिन्छ भन्ने अन्योलले तनाव बढायो।
• ग.एउटा देश लडाइँमा पर्दा सन्धिका कारण उसका साथी पनि तानिए। अस्ट्रिया–हङ्गेरी र सर्बियाको झगडामा रुस सर्बियातर्फ, जर्मनी अस्ट्रियातर्फ, अनि फ्रान्स र बेलायत रुसतर्फ लागे। यसरी एउटा क्षेत्रीय झगडा केही दिनमै विश्वयुद्ध बन्यो।

आफ्नो राष्ट्रलाई सबैभन्दा श्रेष्ठ र अरू राष्ट्रलाई तल ठान्ने, आफ्नो राष्ट्रको हितका लागि अरूमाथि हमला गर्नसमेत ठिक मान्ने चरम भावनालाई उग्र राष्ट्रवाद भनिन्छ। देशप्रतिको माया राम्रो हो, तर उग्र राष्ट्रवादले अरूप्रति घृणा र युद्ध जन्माउँछ।
उदाहरण: प्रथम विश्वयुद्धअघि जर्मनीमा आफ्नो राष्ट्र र जातिलाई संसारमा शासन गर्न योग्य ठान्ने भावना फैलिएको थियो; फ्रान्समा अल्सास–लोरेन फिर्ता लिने बदलाको भावना थियो; सर्बियामा सबै सर्बलाई एउटै राज्यमा ल्याउने चाहना थियो। दोस्रो विश्वयुद्धअघि हिटलरको नाजी पार्टीले जर्मन जातिलाई श्रेष्ठ भनी यहुदी र अरू समुदायमाथि भयानक अत्याचार गर्‍यो। यी सबै उग्र राष्ट्रवादका उदाहरण हुन्।

साम्राज्यवाद भनेको एउटा शक्तिशाली देशले सैनिक, आर्थिक वा राजनीतिक बलबाट अरू देश वा क्षेत्रमाथि आफ्नो प्रभाव र नियन्त्रण फैलाउने नीति हो। यसमा सिधा शासन नगरी आर्थिक वा राजनीतिक दबाबबाट पनि प्रभाव जमाउन सकिन्छ। उदाहरण: बेलायत, फ्रान्स र रुसले आफ्नो साम्राज्य फैलाउन गरेको होड; चीनमा धेरै युरोपेली शक्तिले आफ्नो प्रभाव क्षेत्र बनाएका थिए।
उपनिवेशवाद भनेको शक्तिशाली देशले अर्को देश वा भूभागलाई सिधै आफ्नो अधीनमा राखी त्यहाँ आफ्नो शासन, प्रशासन र बसोबास गराउने र त्यहाँका स्रोत तथा जनताको शोषण गर्ने व्यवस्था हो। उदाहरण: बेलायतले भारतमा, फ्रान्सले अल्जेरियामा र बेल्जियमले कङ्गोमा उपनिवेश बनाएर शासन गरे।
भिन्नता: उपनिवेशवाद साम्राज्यवादको एउटा रूप हो। साम्राज्यवाद प्रभाव फैलाउने ठुलो नीति हो भने उपनिवेशवादमा अर्को भूभागमा सिधा शासन र बसोबास हुन्छ।

सन् १९१४ जुन २८ मा बोस्नियाको राजधानी साराजेभोमा अस्ट्रिया–हङ्गेरीका उत्तराधिकारी आर्चड्युक फ्रान्ज फर्डिनान्ड र उनकी पत्नी सोफीको हत्या प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण थियो। हत्या गर्ने बोस्नियाका सर्ब विद्यार्थी गाभ्रिलो प्रिन्सिप थिए, जसको समूहलाई सर्बियाका सैनिक अधिकारीको गोप्य सङ्गठन ब्ल्याक ह्यान्डले हतियार दिएको थियो। जर्मनीको समर्थनमा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियालाई ४८ घन्टे कडा माग पठायो। सर्बियाले आफ्नो देशभित्र अस्ट्रियाका अधिकारीले छानबिन गर्ने माग नमानेपछि जुलाई २८ मा अस्ट्रिया–हङ्गेरीले युद्ध घोषणा गर्‍यो, र गुटबन्दीका कारण केही दिनमै रुस, जर्मनी, फ्रान्स र बेलायत पनि युद्धमा तानिए।

प्रथम विश्वयुद्धपछि भविष्यमा युद्ध रोक्न र देशबिचका विवाद वार्ताबाट मिलाउन स्थापना गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था राष्ट्रसङ्घ हो। अमेरिकी राष्ट्रपति वुड्रो विल्सनको पहलमा यसको विधान भर्सेलिजको सन्धिमा समावेश गरियो र यो सन् १९२० जनवरी १० मा स्थापना भयो। यसको मुख्यालय स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा थियो। सामूहिक सुरक्षा, निःशस्त्रीकरण र विवादको शान्तिपूर्ण समाधान यसका उद्देश्य थिए। तर अमेरिका यसको सदस्य भएन, यससँग आफ्नै सेना थिएन र ठुला शक्तिले नियम तोड्दा रोक्न सकेन। जापान, इटाली र जर्मनीको आक्रमण रोक्न नसकेकाले यो असफल भयो र दोस्रो विश्वयुद्धपछि यसको ठाउँमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बन्यो।

• क.राष्ट्रसङ्घको स्थापना: विश्व शान्तिका लागि सन् १९२० मा राष्ट्रसङ्घ बन्यो।
• ख.जनधनको क्षति: करोडौँ मानिस मारिए र घाइते भए; युरोपका सहर, कारखाना र खेत ध्वस्त भए।
• ग.भर्सेलिजको सन्धि: जर्मनीले भूभाग, उपनिवेश र सेना गुमायो र ठुलो क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्‍यो।
• घ.साम्राज्यको अन्त्य: जर्मनी, अस्ट्रिया–हङ्गेरी, रुस र अटोमन साम्राज्य ढले; धेरै देशमा गणतन्त्र आयो।
• ङ.आर्थिक सङ्कट: बेरोजगारी, गरिबी, भोकमरी र महँगी बढ्यो।
• च.अधिनायकवादको उदय: इटालीमा मुसोलिनी र जर्मनीमा हिटलर सत्तामा आए।
• छ.नयाँ राष्ट्र: पोल्यान्ड, चेकोस्लोभाकिया, युगोस्लाभिया, फिनल्यान्ड र बाल्टिक देश स्वतन्त्र भए।

प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले बेलायतलाई साथ दिए। नेपाली सेनाका पल्टनहरू ब्रिटिस भारतको उत्तरपश्चिमी सीमा रक्षा गर्न पठाइए, जसले गर्दा त्यहाँका ब्रिटिस र भारतीय सैनिक युद्धमोर्चामा जान पाए। गोरखा भर्ती पनि बढाइयो: करिब दुई लाख नेपाली युवा युद्धका क्रममा बाहिर गए। गोरखाहरू फ्रान्स, ग्यालिपोली, मेसोपोटामिया र प्यालेस्टाइनमा लडे; २० हजारभन्दा बढी मारिए वा घाइते भए, जसमध्ये ६ हजारभन्दा बढीले ज्यान गुमाए। कुलबीर थापा (१९१५) र कर्णबहादुर राना (१९१८) ले भिक्टोरिया क्रस पाए। युद्धपछि ब्रिटिस भारत सरकारले सन् १९२० देखि नेपाललाई वार्षिक १० लाख रुपियाँ दिन थाल्यो र सन् १९२३ को सन्धिले नेपालको स्वतन्त्रतालाई औपचारिक मान्यता दियो। तर गाउँका धेरै युवा बाहिर जाँदा खेतीपाती र परिवारमा ठुलो असर पर्‍यो।

एउटै व्यक्ति वा एउटै दलले राज्यको सबै शक्ति आफ्नो हातमा लिएर जनताको सहमति, संविधान र कानुनको पर्वाह नगरी शासन गर्ने व्यवस्थालाई अधिनायकवाद भनिन्छ। यसमा विपक्षी दल, स्वतन्त्र प्रेस र स्वतन्त्र अदालत हुँदैनन्, विरोध गर्नेलाई दमन गरिन्छ र प्रचारका माध्यमले जनताको सोच नियन्त्रण गरिन्छ। प्रथम विश्वयुद्धपछि इटालीमा मुसोलिनी र जर्मनीमा हिटलरको शासन यसका उदाहरण हुन्।

प्रथम विश्वयुद्धको इतिहासले यो भनाइ पुष्टि गर्छ:

• क.सन् १८७१ मा अल्सास–लोरेन गुमाएपछि फ्रान्समा जर्मनीसँग बदला लिने भावना बढ्यो। यसले युरोपलाई दुई गुटमा बाँड्ने सन्धि र हतियारको होड जन्मायो।
• ख.बाल्कन युद्धमा हारेको बुल्गेरिया बदलाको भावनाले सर्बियाविरुद्ध केन्द्रीय शक्तितर्फ लाग्यो।
• ग.साराजेभो हत्याकाण्डको बदला लिन अस्ट्रिया–हङ्गेरीले सर्बियामाथि युद्ध घोषणा गर्‍यो, जुन केही दिनमै विश्वयुद्ध बन्यो।
• घ.युद्धपछि विजयी राष्ट्रले बदलाको भावनाले भर्सेलिजको कठोर सन्धि जर्मनीमाथि लादे। अपमानित जर्मनीमा फेरि बदलाको भावना जाग्यो, जसको फाइदा उठाएर हिटलर सत्तामा आए र २० वर्षपछि दोस्रो विश्वयुद्ध भयो।

यसरी बदलाको भावनाले एउटा युद्धबाट अर्को युद्ध जन्मायो। व्यक्ति र राष्ट्र दुवैका लागि क्षमा, संवाद र न्यायपूर्ण सम्झौता नै सङ्कटबाट बच्ने उपाय हुन्।

सकारात्मक प्रभाव:

• क.चार वर्ष लामो विनाशकारी युद्धको औपचारिक अन्त्य भयो।
• ख.सन्धिमार्फत राष्ट्रसङ्घ बन्यो, जुन विश्व शान्तिका लागि पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय संस्था थियो।
• ग.पोल्यान्डलगायत कतिपय जातिले आफ्नो स्वतन्त्र राष्ट्र पाए।
• घ.युद्धबाट क्षति भोगेका फ्रान्स र बेल्जियम जस्ता देशले क्षतिपूर्ति पाउने व्यवस्था भयो।

नकारात्मक प्रभाव:

• क.सन्धि जर्मनीलाई छलफलमा नबोलाई लादिएकाले जर्मनहरू अपमानित भए र बदलाको भावना जाग्यो।
• ख.भारी क्षतिपूर्तिले जर्मनीको अर्थतन्त्र थिलथिलो भयो, जसले हिटलर जस्ता अतिवादी नेतालाई सत्तामा पुग्न सजिलो बनायो।
• ग.नयाँ सीमाले धेरै जर्मनभाषीलाई अरू देशमा पारे, जसले पछि विवाद (सुडेटनल्यान्ड, डान्जिङ) जन्मायो।
• घ.इटाली र जापान आफूले चाहेजति नपाएकामा असन्तुष्ट भए र पछि जर्मनीतर्फ लागे।
• ङ.यिनै कारणले यो सन्धिलाई दोस्रो विश्वयुद्धको बिउ भनिन्छ।

समग्रमा, यसले तत्काल युद्ध रोके पनि दिगो शान्ति ल्याउन सकेन।

• क.भर्सेलिजको सन्धि जर्मनीलाई छलफलमा नबोलाई लादिएको थियो, त्यसैले जर्मनहरूले यसलाई अपमान ठाने।
• ख.धारा २३१ ले युद्धको सबै दोष जर्मनीमाथि थोपर्‍यो, जसले बदलाको भावना जगायो।
• ग.जर्मनीले अल्सास–लोरेन, पोलिस करिडोर, डान्जिङ र सबै उपनिवेश गुमायो; धेरै जर्मनभाषी अरू देशमा परे।
• घ.भारी क्षतिपूर्ति र त्यसपछिको आर्थिक सङ्कटले जर्मनहरू गरिब र निराश भए।
• ङ.यही अपमान, बदला र निराशाको फाइदा उठाएर हिटलर सत्तामा आए र सन्धि तोड्न थाले: सेना बढाए, राइनल्यान्डमा सेना पठाए, अस्ट्रिया गाभे, सुडेटनल्यान्ड लिए।
• च.अन्त्यमा सन्धिले पोल्यान्डलाई दिएको डान्जिङ र पोलिस करिडोर फिर्ता माग्दै पोल्यान्डमाथि आक्रमण गरे, जसबाट दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भयो।

यसरी भर्सेलिजको सन्धिले दोस्रो विश्वयुद्धको बिउ रोपेको थियो।

• क.भर्सेलिजको सन्धि: अपमानित जर्मनीमा बदलाको भावना जाग्यो र हिटलरले सन्धि तोडे।
• ख.राष्ट्रसङ्घको असफलता: जापान, इटाली र जर्मनीका आक्रमण रोक्न सकेन।
• ग.अधिनायकवाद: हिटलर, मुसोलिनी र जापानका सैनिक शासकले उग्र राष्ट्रवाद र सैन्य शक्ति बढाए।
• घ.गुटबन्दी र अपवित्र गठबन्धन: धुरी राष्ट्रको गुट र जर्मनी–सोभियत सन्धिले युद्धको बाटो खोले।
• ङ.तुष्टीकरणको नीति: बेलायत र फ्रान्सले हिटलरका माग मानिदिँदा उनको हौसला बढ्यो।
• च.स्पेनको गृहयुद्ध: जर्मनी र इटालीले हतियारको परीक्षण गरे र उनीहरूको मनोबल बढ्यो।
• छ.महामन्दी: बेरोजगारी र गरिबीले अतिवादी नेतालाई समर्थन बढायो।
• ज.तत्कालीन कारण: सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्‍यो।

आक्रामक देशका माग मानिदिएर उसलाई सन्तुष्ट राख्दै युद्ध टार्ने प्रयासलाई तुष्टीकरणको नीति भनिन्छ। सन् १९३० को दशकमा बेलायत र फ्रान्सले हिटलरप्रति यस्तो नीति लिए।
यसले युद्ध यसरी निम्त्यायो:

• क.सन् १९३६ मा जर्मनीले राइनल्यान्डमा सेना पठाउँदा बेलायत र फ्रान्सले केही गरेनन्।
• ख.सन् १९३८ मा अस्ट्रिया गाभ्दा पनि उनीहरूले रोकेनन्।
• ग.सन् १९३८ सेप्टेम्बरको म्युनिख सम्झौतामा चेकोस्लोभाकियाको सुडेटनल्यान्ड हिटलरलाई सुम्पिए।
• घ.हरेक पटक माग पूरा हुँदा हिटलरलाई आफूलाई कसैले रोक्दैन भन्ने विश्वास बढ्यो। छ महिनापछि उनले बाँकी चेकोस्लोभाकिया कब्जा गरे र त्यसपछि पोल्यान्ड मागे।
• ङ.जर्मनी बलियो हुँदै गयो र अन्ततः पोल्यान्डमाथिको आक्रमणबाट विश्वयुद्ध सुरु भयो।

यसरी युद्ध टार्न लिइएको नीतिले उल्टै युद्धलाई ठुलो बनायो।

• क.धनजनको क्षति: करिब ६ देखि साढे ७ करोड मानिस मारिए; होलोकस्टमा करिब ६० लाख यहुदी मारिए; सहर, उद्योग र खेत ध्वस्त भए।
• ख.परमाणु युगको सुरुआत: हिरोसिमा र नागासाकीमा परमाणु बम प्रयोग भयो।
• ग.दुई महाशक्ति र शीतयुद्ध: अमेरिका र सोभियत सङ्घ महाशक्ति बने र तिनबिच शीतयुद्ध चल्यो।
• घ.प्रतिस्पर्धी सङ्गठन: मार्सल योजना र कमेकन, नाटो र वार्सा सन्धि बने।
• ङ.उपनिवेशको अन्त्य: भारतलगायत एसिया र अफ्रिकाका धेरै देश स्वतन्त्र भए।
• च.संयुक्त राष्ट्रसङ्घ: सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा विश्व शान्तिका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बन्यो।
• छ.प्रजातान्त्रिक लहर: संसारभर, नेपालसमेत, प्रजातन्त्रका आन्दोलनले बल पाए।

सन् १९४१ अगस्ट १४ मा अमेरिकी राष्ट्रपति फ्र्याङ्कलिन डी. रुजवेल्ट र बेलायती प्रधानमन्त्री विन्स्टन चर्चिलले एटलान्टिक महासागरमा युद्धपोतमा भेटेर जारी गरेको संयुक्त घोषणालाई एटलान्टिक बडापत्र भनिन्छ। यसले युद्धपछिको संसारका लागि साझा सिद्धान्त तय गर्‍यो: कसैले अर्काको भूभाग नखोस्ने, हरेक जनताले आफ्नो सरकार आफैँ छान्न पाउने, स्वतन्त्र व्यापार र आर्थिक सहयोग, डर र अभावबाट मुक्त जीवन, समुद्रमा स्वतन्त्र आवागमन, र आक्रमणकारीको निःशस्त्रीकरण। यही बडापत्र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एउटा आधार बन्यो।

सन् १९४१ डिसेम्बर ७ मा जापानले अमेरिकाको हवाईस्थित पर्ल हार्बर नौसैनिक अड्डामा अचानक हवाई आक्रमण गरी धेरै युद्धपोत र विमान नष्ट गर्‍यो र हजारौँ अमेरिकी मारे। तर यो जापानका लागि घातक बन्यो:

• क.त्यसबेलासम्म युद्धबाट टाढा रहेको अमेरिका भोलिपल्टै जापानविरुद्ध र केही दिनमै जर्मनी र इटालीविरुद्ध युद्धमा उत्रियो।
• ख.अमेरिकाको विशाल उद्योग, जनशक्ति र स्रोत मित्र राष्ट्रतर्फ लागे, जसको सामना जापानले गर्न सकेन।
• ग.सन् १९४२ जुनको मिडवेको लडाइँमा जापानी नौसेनाको ठुलो हार भयो र त्यसपछि जापान पछि हट्दै गयो।
• घ.अन्ततः सन् १९४५ अगस्टमा अमेरिकाले हिरोसिमा र नागासाकीमा परमाणु बम खसाल्यो, सोभियत सङ्घले पनि युद्ध घोषणा गर्‍यो, र जापानले आत्मसमर्पण गर्नुपर्‍यो। जापानका सहर ध्वस्त भए र ऊ केही वर्ष अमेरिकाको नियन्त्रणमा रह्यो।

• क.एकैसाथ धेरै शत्रु बनाए: पश्चिममा बेलायत, पूर्वमा सोभियत सङ्घ र पछि अमेरिका पनि उनीविरुद्ध उत्रिए।
• ख.सन् १९४१ मा सन्धि तोडेर सोभियत सङ्घमाथि आक्रमण गरे; रुसको लामो जाडो र विशाल भूभागमा जर्मन सेना थाक्यो र स्टालिनग्राडमा ठुलो हार भयो।
• ग.अमेरिकाको उद्योग र स्रोतले मित्र राष्ट्रलाई जर्मनीभन्दा धेरै हतियार र सामग्री दियो।
• घ.सन् १९४४ मा मित्र राष्ट्रको सेना नर्मन्डीमा उत्रियो र जर्मनी पूर्व र पश्चिम दुवैतिरबाट घेरियो।
• ङ.आफ्ना सेनापतिको सल्लाह नसुनी जिद्दी निर्णय गरे र पछि हट्न दिएनन्।
• च.सन् १९४५ अप्रिलमा सोभियत सेनाले बर्लिन घेरेपछि हार निश्चित भयो र पक्राउ पर्ने डरले उनले अप्रिल ३० मा आत्महत्या गरे।

• क.शासन टिकाउन: राणाहरूको शासन जनताको समर्थनमा होइन, शक्तिमा टिकेको थियो। भारतमा शासन गरिरहेको ब्रिटिस सरकारको समर्थनले देशभित्रका विरोधीलाई दबाउन सजिलो हुन्थ्यो। ब्रिटिस सरकारले भारतमा राणाविरोधी गतिविधि नियन्त्रण गर्न पनि सघाउँथ्यो।
• ख.स्वतन्त्रताको मान्यता: विश्वयुद्धमा सहयोगपछि सन् १९२३ को सन्धिले नेपालको पूर्ण स्वतन्त्रतालाई मान्यता दियो।
• ग.आर्थिक लाभ: सन् १९२० देखि वार्षिक १० लाख रुपियाँ पाइन्थ्यो; गोरखा सैनिकको तलब र पेन्सन देश भित्रिन्थ्यो।
• घ.व्यक्तिगत सम्मान: राणा प्रधानमन्त्रीहरूले ब्रिटिस उपाधि, पदक र सम्मान पाउँथे।
• ङ.भौगोलिक बाध्यता: नेपालको तीनतिर ब्रिटिस भारत थियो र व्यापार, हतियार र आपूर्तिका लागि उसैमा भर पर्नुपर्थ्यो।
• च.परम्परा: जङ्गबहादुरले सन् १८५७ मा अङ्ग्रेजलाई सैनिक सहयोग गरेदेखि नै राणाहरूले यो नीति निरन्तर अपनाए।

विगतमा बनेका, इतिहासका महत्त्वपूर्ण घटना वा व्यक्तिसँग जोडिएका, र पुरानो समयको कला, संस्कृति, धर्म र जीवनशैली झल्काउने ठाउँलाई ऐतिहासिक स्थल भनिन्छ। दरबार, किल्ला, मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, स्तूप, पाटीपौवा, ढुङ्गेधारा, शिलालेख भएका ठाउँ र युद्धभूमि यसका उदाहरण हुन्। जस्तै: लुम्बिनी, काठमाडौँ उपत्यकाका दरबार क्षेत्र, गोरखा दरबार, नुवाकोट दरबार, कोटकालिका मन्दिर र नालापानीको किल्ला।

• क.यी हाम्रो इतिहास, संस्कृति र पहिचानका जीवित प्रमाण हुन्; एक पटक नष्ट भए फेरि पाइँदैनन्।
• ख.विगत बुझ्न र इतिहास लेख्न यी महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्।
• ग.यी लाखौँ मानिसका आस्थाका केन्द्र हुन्।
• घ.पर्यटन बढाएर स्थानीय रोजगारी र आम्दानी दिन्छन्।
• ङ.चोरी, अतिक्रमण, भूकम्प र बेवास्ताले यी नष्ट हुने खतरा छ।
• च.यिनलाई भावी पुस्तालाई सुरक्षित हस्तान्तरण गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।

• क.ऐतिहासिक महत्त्व: यिनले विगतका राजवंश, घटना र समाजको जानकारी दिन्छन्।
• ख.धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व: यी पूजा, चाडपर्व, जात्रा र मेलाका केन्द्र हुन्।
• ग.शैक्षिक महत्त्व: विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताले इतिहास, कला र वास्तुकला सिक्ने ठाउँ हुन्।
• घ.आर्थिक महत्त्व: पर्यटकलाई आकर्षित गरी होटल, यातायात र हस्तकलामा रोजगारी दिन्छन्।
• ङ.कलात्मक महत्त्व: काठ, ढुङ्गा र धातुका कलाले हाम्रा पुर्खाको सिप देखाउँछन्।
• च.राष्ट्रिय पहिचान: लुम्बिनी र काठमाडौँ उपत्यकाका स्मारक जस्ता सम्पदाले नेपाललाई संसारमा चिनाएका छन्।